महाभारत · अध्याय 12.93
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.93.1
यत्राधर्मं प्रणयते दुर्बले बलवत्तरः ।
तां वृत्तिमुपजीवन्ति ये भवन्ति तदन्वयाः ॥ १२.९३.१ ॥
जिथे बलवान दुर्बलावर अधर्म करतो, त्या वर्तनावर जे जगतात ते त्याच वंशाचे अनुयायी होतात.
12.93.2
राजानमनुवर्तन्ते तं पापाभिप्रवर्तकम् ।
अविनीतमनुष्यं तत्क्षिप्रं राष्ट्रं विनश्यति ॥ १२.९३.२ ॥
पापाला प्रोत्साहन देणाऱ्या, अविनीत राजाला जे अनुसरतात, त्यांचे राष्ट्र लवकरच नष्ट होते.
12.93.3
यद्वॄत्तमुपजीवन्ति प्रकृतिस्थस्य मानवाः ।
तदेव विषमस्थस्य स्वजनोऽपि न मृष्यते ॥ १२.९३.३ ॥
सामान्य स्थितीत माणसे ज्या वर्तनावर जगतात, तेच वर्तन विषम स्थितीत असलेल्याचे स्वजनही सहन करत नाहीत.
12.93.4
साहसप्रवृत्ते र्यत्र किंचिदुल्वणमाचरेत् ।
अशास्त्रलक्षणो राजा क्षिप्रमेव विनश्यति ॥ १२.९३.४ ॥
साहसात प्रवृत्त झालेला राजा जेथे काही उग्र कृत्य करतो, शास्त्रलक्षणांनी रहित तो राजा लवकरच नष्ट होतो.
12.93.5
सद्वॄत्ताचरितां वृत्तिं क्षत्रियो नानुवर्तते ।
जितानामजितानां च क्षत्रधर्मादपैति सः ॥ १२.९३.५ ॥
सज्जनांनी आचरलेल्या वर्तनाचे जो क्षत्रिय अनुसरण करत नाही, तो जिंकलेल्यांच्या आणि न जिंकलेल्यांच्या बाबतीत क्षात्रधर्मापासून च्युत होतो.
12.93.6
द्विषन्तं कृतकल्याणं गृहीत्वा नृपतिं रणे ।
यो न नयते द्वेषात्क्षत्रधर्मादपैति सः ॥ १२.९३.६ ॥
युद्धात शत्रू असूनही ज्याने भलाई केली आहे अशा राजाला पकडून, द्वेषामुळे जो त्याला (योग्य मार्गाने) नेत नाही, तो क्षात्रधर्मापासून च्युत होतो.
12.93.7
शक्तः आत्सुसुखो राजा कुर्यात्तारणमापदि ।
प्रियो अति भूतानां न च विभ्रश्यते श्रियः ॥ १२.९३.७ ॥
समर्थ आणि स्वतःच्या सुखात स्थिर असलेल्या राजाने आपत्तीत (प्रजेचे) रक्षण करावे. तो सर्व प्राण्यांना अत्यंत प्रिय होतो आणि त्याची श्री नष्ट होत नाही.
12.93.8
अप्रियं यस्य कुर्वीत भूयस्तस्य प्रियं चरेत् ।
अचिरेण प्रियः स स्याद्योऽप्रिये प्रियमाचरेत् ॥ १२.९३.८ ॥
ज्याच्याशी अप्रिय वर्तन झाले असेल, त्याच्याशी पुन्हा प्रिय वर्तन करावे. जो अप्रियाशीही प्रियपणे वागतो, तो लवकरच प्रिय होतो.
12.93.9
मृषावादं परिहरेत्कुर्यात्प्रियमयाचितः ।
न कामान्न च संरम्भान्न द्वेषाद्धर्ममुत्सृजेत् ॥ १२.९३.९ ॥
असत्य बोलणे टाळावे; न मागताच प्रिय गोष्ट करावी. कामामुळे, संतापामुळे किंवा द्वेषामुळे धर्माचा त्याग करू नये.
12.93.10
अमाययैव वर्तेत न च सत्यं त्यजेद्बुधः ।
दमं धर्मं च शीलं च क्षत्रधर्मं प्रजाहितम् ॥ १२.९३.१० ॥
शहाण्याने कपटाशिवाय वागावे; सत्याचा त्याग करू नये. दम, धर्म, शील आणि प्रजाहित साधणारा क्षात्रधर्म यांचे पालन करावे.
12.93.11
नापत्रपेत प्रश्नेषु नाभिभाविगिरं सृजेत् ।
न त्वरेत न चासूयेत्तथा संगृह्यते परः ॥ १२.९३.११ ॥
प्रश्नांसमोर लाजू नये; इतरांना दाबणारे बोल बोलू नये. घाई करू नये, मत्सर करू नये; अशाने दुसरा वश होतो.
12.93.12
प्रिये नातिभृशं हृष्येदप्रिये न च संज्वरेत् ।
न तप्येदर्थकृच्छ्रेषु प्रजाहितमनुस्मरन् ॥ १२.९३.१२ ॥
प्रिय गोष्टीत अतिशय हर्षित होऊ नये; अप्रिय गोष्टीने जळफळू नये. कार्यांतील संकटांत खंतावू नये; प्रजेचे हित स्मरत राहावे.
12.93.13
यः प्रियं कुरुते नित्यं गुणतो वसुधाधिपः ।
तस्य कर्माणि सिद्ध्यन्ति न च संत्यज्यते श्रिया ॥ १२.९३.१३ ॥
जो राजा नेहमी गुणांनुसार प्रिय गोष्टी करतो, त्याची कार्ये सिद्ध होतात आणि लक्ष्मी त्याचा त्याग करत नाही.
12.93.14
निवृत्तं प्रतिकूलेभ्यो वर्तमानमनुप्रिये ।
भक्तं भजेत नृपतिस्तद्वै वृत्तं सतामिह ॥ १२.९३.१४ ॥
प्रतिकूलापासून दूर राहून प्रियात स्थिर असलेल्या भक्ताचा राजाने सन्मान करावा; हेच येथे सज्जनांचे वर्तन आहे.
12.93.15
अप्रकीर्णेन्द्रियग्राममत्यन्तानुगतं शुचिम् ।
शक्तं चैवानुरक्तं च युञ्ज्यान्महति कर्मणि ॥ १२.९३.१५ ॥
ज्याच्या इंद्रियांचा विखुरलेपणा नाही, जो अत्यंत अनुगत, शुद्ध, समर्थ व अनुरक्त आहे, त्याला मोठ्या कार्यात नियुक्त करावे.
12.93.16
श्रेयसो लक्षणं चैतद्विक्रमो यत्र दृश्यते ।
कीर्तिप्रधानो यश्च स्यात्समये यश्च तिष्ठति।
समर्थान्पूजयेद्यश्च न च स्पर्धेत यश्चतैः ॥ १२.९३.१६ ॥
श्रेयाचे लक्षण हेच: जिथे पराक्रम दिसतो तिथे असणे; कीर्तीला प्रधान मानणे, योग्य वेळी स्थिर राहणे, समर्थांचा सन्मान करणे आणि त्यांच्याशी स्पर्धा न करणे.
12.93.17
एवमेतैर्गुणैर्युक्तो योऽनुरज्यति भूमिपम् ।
भर्तुरर्थेष्वप्रमत्तं नियुञ्ज्यादर्थकर्मणि ॥ १२.९३.१७ ॥
या गुणांनी युक्त, भूमिपतीवर अनुरक्त असलेल्याला, धन्याच्या कार्यांत सावध असलेल्याला अर्थकर्मात नियुक्त करावे.
12.93.18
मूढमैन्द्रियकं लुब्धमनार्यचरितं शठम् ।
अनतीतोपधं हिंस्रं दुर्बुद्धिमबहुश्रुतम् ॥ १२.९३.१८ ॥
मूर्ख, इंद्रियलोलुप, लोभी, अनार्य आचरण करणारा, शठ, कपट न सोडलेला, हिंसक, दुर्बुद्धी व अल्पज्ञ—अशांना नेमू नये.
12.93.19
त्यक्तोपात्तं मद्यरतं द्यूतस्त्रीमृगयापरम् ।
कार्ये महति युञ्जानो हीयते नृपतिः श्रिया ॥ १२.९३.१९ ॥
कर्तव्यांचा त्याग करून, मद्य, द्यूत, स्त्रिया आणि शिकार यांत रमणारा राजा मोठ्या कार्यात गुंतवला तरीही त्याची श्री क्षीण होते.
12.93.20
रक्षितात्मा च यो राजा रक्ष्यान्यश्चानुरक्षति ।
प्रजाश्च तस्य वर्धन्ते सुखं च महदश्नुते ॥ १२.९३.२० ॥
जो राजा स्वतःचे रक्षण करतो आणि रक्षणीयांचेही रक्षण करतो, त्याची प्रजा वाढते आणि तो मोठे सुख भोगतो.
12.93.21
ये केचिद्भूमिपतयः सर्वांस्तानन्ववेक्षयेत् ।
सुहृद्भिरनभिख्यातैस्तेन राजा न रिष्यते ॥ १२.९३.२१ ॥
जे कोणी भूमिपती असतील त्या सर्वांवर अज्ञात मित्रांमार्फत लक्ष ठेवावे; त्यामुळे राजा नष्ट होत नाही.
12.93.22
अपकृत्य बलस्थस्व दूरस्थोऽस्मीति नाश्वसेत् ।
श्येनाभिपतनैरेते निपतन्ति प्रमाद्यतः ॥ १२.९३.२२ ॥
शत्रूचे अपकार करून 'मी बलवान आहे, दूर आहे' असे समजून निर्धास्त राहू नये; हे शत्रू बाजाच्या झेपेसारखे बेसावध लोकांवर तुटून पडतात.
12.93.23
दृढमूलस्त्वदुष्टात्मा विदित्वा बलमात्मनः ।
अबलानभियुञ्जीत न तु ये बलवत्तराः ॥ १२.९३.२३ ॥
दृढ मूळ असलेला आणि निर्मळ मनाचा राजा आपले बल जाणून दुर्बलांवर आक्रमण करावे, जे अधिक बलवान आहेत त्यांच्यावर नव्हे.
12.93.24
विक्रमेण महीं लब्ध्वा प्रजा धर्मेण पालयेत् ।
आहवे निधनं कुर्याद्राजा धर्मपरायणः ॥ १२.९३.२४ ॥
पराक्रमाने भूमी मिळवून राजाने धर्माने प्रजेचे पालन करावे; धर्मपरायण राजाने युद्धात मृत्यू पत्करावा.
12.93.25
मरणान्तमिदं सर्वं नेह किंचिदनामयम् ।
तस्माद्धर्मे स्थितो राजा प्रजा धर्मेम पालयेत् ॥ १२.९३.२५ ॥
हे सर्व मृत्यूत अंती संपते; येथे दोषरहित असे काहीच नाही. म्हणून धर्मात स्थिर असलेल्या राजाने धर्माने प्रजेचे पालन करावे.
12.93.26
रक्षाधिकरणं युद्धं तथा धर्मानुशासनम् ।
मन्त्रचिन्ता सुखं काले पञ्चभिर्वर्धते मही ॥ १२.९३.२६ ॥
संरक्षणाचे कार्य, युद्ध, धर्मानुशासन, मंत्रचिंतन आणि योग्य काळी सुख — या पाच गोष्टींनी पृथ्वी वाढते.
12.93.27
एतानि यस्य गुप्तानि स राजा राजसत्तम ।
सततं वर्तमानोऽत्र राजा भुङ्क्ते महीमिमाम् ॥ १२.९३.२७ ॥
ही जयाच्या ठायी सुरक्षित आहेत, तो राजा, हे राजश्रेष्ठा, सततचा येथे राहून ही पृथ्वी उपभोगतो.
12.93.28
नैतान्येकेन शक्यानि सातत्येनानुवीक्षितुम् ।
एतेष्वाप्तान्प्रतिष्ठाप्य राजा भुङ्क्ते चिरं महीम् ॥ १२.९३.२८ ॥
यांची सततची देखरेख एकट्याला करणे शक्य नाही; यांत विश्वासू लोकांची स्थापना करून राजा दीर्घकाल पृथ्वीचा उपभोग घेतो.
12.93.29
दातारं संविभक्तारं मार्दवोपगतं शुचिम् ।
असंत्यक्तमनुष्यं च तं जनाः कुर्वते नृपम् ॥ १२.९३.२९ ॥
दाता, वाटणारा, मृदू स्वभावाचा, शुद्ध, ज्याला आपली माणसे सोडत नाहीत — अशा राजाला लोक नृप करतात.
12.93.30
यस्तु नैःश्रेयसं श्रुत्वा ज्ञानं तत्प्रतिपद्यते ।
आत्मनो मतमुत्सृज्य तं लोकोऽनुविधीयते ॥ १२.९३.३० ॥
जो नैःश्रेयसाविषयी ऐकून ते ज्ञान प्राप्त करतो आणि स्वतःचे मत सोडतो, त्याचे जग अनुसरण करते.
12.93.31
योऽर्थकामस्य वचनं प्रातिकूल्यान्न मृष्यते ।
शृणोति प्रतिकूलानि सर्वदा विमना इव ॥ १२.९३.३१ ॥
अर्थ आणि काम इच्छिणाऱ्याचे वचन प्रतिकूल असल्यामुळे जो सहन करत नाही, आणि सदैव प्रतिकूल गोष्टी ऐकतो, खिन्नमनस्कासारखा.
12.93.32
अग्राम्यचरितां वृत्तिं यो न सेवेत नित्यदा ।
जितानामजितानां च क्षत्रधर्मादपैति सः ॥ १२.९३.३२ ॥
अग्राम्य आचरणाची वृत्ती जो सदैव अवलंबत नाही, तो जिंकलेल्यांबाबत व न जिंकलेल्यांबाबत क्षत्रधर्मापासून ढळतो.
12.93.33
निगृहीतादमात्याच्च स्त्रीभ्यश्चैव विशेषतः ।
पर्वताद्विषमाद्दुर्गाद्धस्तिनोऽश्वात्सरीसृपात्।
एतेभ्यो नित्ययुक्तः सन्रक्षेदात्मानमेव तु ॥ १२.९३.३३ ॥
निग्रहित अमात्यांपासून, विशेषतः स्त्रियांपासून, पर्वत, विषम दुर्ग, हत्ती, घोडे व सरपटणाऱ्या प्राण्यांपासून सदैव सावध राहून स्वतःचे रक्षण करावे.
12.93.34
मुख्यानमात्यान्यो हित्वा निहीनान्कुरुते प्रियान् ।
स वै व्यसनमासाद्य साधुमार्गं न विन्दति ॥ १२.९३.३४ ॥
जो मुख्य अमात्यांना सोडून हीन लोकांना प्रिय करतो, तो संकटात सापडून साधू मार्ग शोधत नाही.
12.93.35
यः कल्याणगुणाञ्ज्ञातीन्प्रद्वेषान्नो बुभूषति ।
अदृढात्मा दृढक्रोधः नास्यार्थो वसतेऽन्तिके ॥ १२.९३.३५ ॥
जो कल्याणकारी गुणांच्या ज्ञातींचे द्वेषाने हित इच्छित नाही, अदृढ आत्मा आणि दृढ क्रोध असलेला, त्याच्याजवळ धन राहत नाही.
12.93.36
अथ यो गुणसंपन्नान्हृदयस्य प्रियानपि ।
प्रियेण कुरुते वश्यांश्चिरं यशसि तिष्ठति ॥ १२.९३.३६ ॥
आता जो गुणसंपन्न आणि हृदयाला प्रिय असलेल्यांनाही प्रेमाने वश करतो, तो दीर्घकाळ कीर्तीत स्थिर राहतो.
12.93.37
नाकाले प्रणयेदर्थान्नाप्रिये जातु संज्वरेत् ।
प्रिये नातिभृशं तुष्येद्युञ्जीतारोग्यकर्मणि ॥ १२.९३.३७ ॥
अयोग्य वेळी संपत्ती देऊ नये; अप्रिय व्यक्तीवर कधीही रागाने जळू नये; प्रिय व्यक्तीवर अतिशय संतुष्ट होऊ नये; आरोग्य देणाऱ्या कर्मांत गुंतावे.
12.93.38
के वाऽनुरक्ता राजानः के भयात्समुपाश्रिताः ।
मध्यस्थदोषाः के चैषामिति नित्यं विचिन्तयेत् ॥ १२.९३.३८ ॥
कोणते राजे अनुरक्त आहेत, कोण भीतीने आश्रयाला आले आहेत, आणि यांपैकी मध्यस्थांचे दोष कोणते—हे सतत विचारावे.
12.93.39
न जातु बलवान्भूत्वा दुर्बले विश्वसेत्क्वचित् ।
भारुण्डसदृशा ह्येते निपतन्ति प्रमाद्यतः ॥ १२.९३.३९ ॥
बलवान असूनही कधीही दुर्बलावर विश्वास ठेवू नये, कारण हे भारुंड पक्ष्यांप्रमाणे बेसावध माणसावर झेपावतात.
12.93.40
अपि सर्वगुणैर्युक्तं भर्तारं प्रियवादिन ।
अभिद्रुह्यति पापात्मा न तस्माद्विश्वसेज्जनान् ॥ १२.९३.४० ॥
सर्व गुणांनी युक्त, प्रिय बोलणाऱ्या स्वामीशीही पापी मनाचा माणूस द्रोह करतो; म्हणून लोकांवर विश्वास ठेवू नये.
12.93.41
एतद्राजोपनिषदं ययातिः स्माह नाहुषः ।
मनुष्यविषये युक्तो हन्ति शत्रून्सवासवान् ॥ १२.९३.४१ ॥
हा राजांसाठीचा गुप्त उपदेश आहे; नहुषपुत्र ययाती हे म्हणाला: मानवी व्यवहारात योग्यरीत्या गुंतलेला इंद्रासह शत्रूंचा नाश करतो.