ਮਹਾਂਭਾਰਤ · ਅਧਿਆਇ 12.93
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.93.1
यत्राधर्मं प्रणयते दुर्बले बलवत्तरः ।
तां वृत्तिमुपजीवन्ति ये भवन्ति तदन्वयाः ॥ १२.९३.१ ॥
ਜਿੱਥੇ ਬਲਵਾਨ ਕਮਜ਼ੋਰ ਉੱਤੇ ਅਧਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਆਚਰਣ ਉੱਤੇ ਜੋ ਜੀਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਉਸੇ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
12.93.2
राजानमनुवर्तन्ते तं पापाभिप्रवर्तकम् ।
अविनीतमनुष्यं तत्क्षिप्रं राष्ट्रं विनश्यति ॥ १२.९३.२ ॥
ਪਾਪ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹ ਦੇਣ ਵਾਲੇ, ਅਵਿਨੀਤ ਰਾਜੇ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਚੱਲਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰ ਛੇਤੀ ਹੀ ਨਾਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
12.93.3
यद्वॄत्तमुपजीवन्ति प्रकृतिस्थस्य मानवाः ।
तदेव विषमस्थस्य स्वजनोऽपि न मृष्यते ॥ १२.९३.३ ॥
ਆਮ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ ਜਿਸ ਆਚਰਣ ਉੱਤੇ ਜੀਂਦੇ ਹਨ, ਉਹੀ ਆਚਰਣ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹਾਲਤ ਵਾਲੇ ਦੇ ਆਪਣੇ ਲੋਕ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸਹਿੰਦੇ।
12.93.4
साहसप्रवृत्ते र्यत्र किंचिदुल्वणमाचरेत् ।
अशास्त्रलक्षणो राजा क्षिप्रमेव विनश्यति ॥ १२.९३.४ ॥
ਸਾਹਸ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ ਰਾਜਾ ਜਿੱਥੇ ਕੋਈ ਉਗਰ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਸ਼ਾਸਤਰ ਲੱਛਣਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਉਹ ਰਾਜਾ ਛੇਤੀ ਹੀ ਨਾਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
12.93.5
सद्वॄत्ताचरितां वृत्तिं क्षत्रियो नानुवर्तते ।
जितानामजितानां च क्षत्रधर्मादपैति सः ॥ १२.९३.५ ॥
ਸਜਣਾਂ ਦੇ ਆਚਰਣ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਨਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਕਸ਼ੱਤਰੀ, ਜਿੱਤੇ ਹੋਇਆਂ ਅਤੇ ਨਾ ਜਿੱਤੇ ਜਾ ਸਕੇ ਹੋਇਆਂ ਪ੍ਰਤੀ ਕਸ਼ੱਤਰ ਧਰਮ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
12.93.6
द्विषन्तं कृतकल्याणं गृहीत्वा नृपतिं रणे ।
यो न नयते द्वेषात्क्षत्रधर्मादपैति सः ॥ १२.९३.६ ॥
ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਵੈਰੀ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਜਿਸ ਰਾਜੇ ਨੇ ਭਲਾਈ ਕੀਤੀ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਫੜ ਕੇ ਜੋ ਵੈਰ ਕਾਰਨ ਉਸ ਨੂੰ ਠੀਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਲੈ ਜਾਂਦਾ, ਉਹ ਕਸ਼ੱਤਰ ਧਰਮ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
12.93.7
शक्तः आत्सुसुखो राजा कुर्यात्तारणमापदि ।
प्रियो अति भूतानां न च विभ्रश्यते श्रियः ॥ १२.९३.७ ॥
ਸਮਰੱਥ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਸੁਖ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਆਫ਼ਤ ਵਿੱਚ (ਪ੍ਰਜਾ ਦਾ) ਉੱਧਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਅਤਿ ਪਿਆਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਸ਼੍ਰੀ ਨਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।
12.93.8
अप्रियं यस्य कुर्वीत भूयस्तस्य प्रियं चरेत् ।
अचिरेण प्रियः स स्याद्योऽप्रिये प्रियमाचरेत् ॥ १२.९३.८ ॥
ਜਿਸ ਨਾਲ ਅਪ੍ਰਿਯ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਨਾਲ ਫਿਰ ਪ੍ਰਿਯ ਵਿਹਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਅਪ੍ਰਿਯ ਵਿਅਕਤੀ ਨਾਲ ਵੀ ਪ੍ਰਿਯ ਵਿਹਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਛੇਤੀ ਹੀ ਪ੍ਰਿਯ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
12.93.9
मृषावादं परिहरेत्कुर्यात्प्रियमयाचितः ।
न कामान्न च संरम्भान्न द्वेषाद्धर्ममुत्सृजेत् ॥ १२.९३.९ ॥
ਝੂਠ ਬੋਲਣ ਤੋਂ ਬਚੇ; ਬਿਨਾਂ ਮੰਗੇ ਹੀ ਪ੍ਰਿਯ ਕਾਰਜ ਕਰੇ। ਕਾਮ, ਕ੍ਰੋਧ ਜਾਂ ਦਵੇਸ਼ ਕਾਰਨ ਧਰਮ ਨਾ ਤਿਆਗੇ।
12.93.10
अमाययैव वर्तेत न च सत्यं त्यजेद्बुधः ।
दमं धर्मं च शीलं च क्षत्रधर्मं प्रजाहितम् ॥ १२.९३.१० ॥
ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਕਪਟ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਹੀ ਵਿਹਾਰ ਕਰੇ; ਸੱਚ ਨੂੰ ਨਾ ਤਿਆਗੇ। ਦਮ, ਧਰਮ, ਸ਼ੀਲ ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਾ ਦੇ ਹਿਤ ਵਾਲਾ ਕਸ਼ੱਤ੍ਰਧਰਮ ਵੀ ਪਾਲੇ।
12.93.11
नापत्रपेत प्रश्नेषु नाभिभाविगिरं सृजेत् ।
न त्वरेत न चासूयेत्तथा संगृह्यते परः ॥ १२.९३.११ ॥
ਸਵਾਲਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਸ਼ਰਮਿੰਦਾ ਨਾ ਹੋਵੇ; ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਦਬਾਉਣ ਵਾਲੀ ਬੋਲੀ ਨਾ ਬੋਲੇ। ਜਲਦਬਾਜ਼ੀ ਨਾ ਕਰੇ, ਈਰਖਾ ਨਾ ਕਰੇ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੂਜਾ ਵਸ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
12.93.12
प्रिये नातिभृशं हृष्येदप्रिये न च संज्वरेत् ।
न तप्येदर्थकृच्छ्रेषु प्रजाहितमनुस्मरन् ॥ १२.९३.१२ ॥
ਪ੍ਰਿਯ ਵਸਤੂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਖੁਸ਼ ਨਾ ਹੋਵੇ; ਅਪ੍ਰਿਯ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸੜੇ ਨਾ। ਕੰਮਾਂ ਦੀਆਂ ਔਖਿਆਈਆਂ ਵਿੱਚ ਦੁੱਖੀ ਨਾ ਹੋਵੇ; ਪ੍ਰਜਾ ਦੇ ਹਿਤ ਨੂੰ ਯਾਦ ਰੱਖਦਾ ਹੋਇਆ।
12.93.13
यः प्रियं कुरुते नित्यं गुणतो वसुधाधिपः ।
तस्य कर्माणि सिद्ध्यन्ति न च संत्यज्यते श्रिया ॥ १२.९३.१३ ॥
ਜੋ ਰਾਜਾ ਸਦਾ ਗੁਣਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਪਿਆਰਾ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਕਰਮ ਸਿੱਧ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮੀ ਉਸਨੂੰ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦੀ।
12.93.14
निवृत्तं प्रतिकूलेभ्यो वर्तमानमनुप्रिये ।
भक्तं भजेत नृपतिस्तद्वै वृत्तं सतामिह ॥ १२.९३.१४ ॥
ਪ੍ਰਤੀਕੂਲ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹਟ ਕੇ ਪਿਆਰੇ ਵਿੱਚ ਵਰਤਣ ਵਾਲੇ ਭਗਤ ਦਾ ਰਾਜੇ ਨੇ ਆਦਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਇਹੀ ਸੱਜਣਾਂ ਦਾ ਆਚਰਣ ਹੈ।
12.93.15
अप्रकीर्णेन्द्रियग्राममत्यन्तानुगतं शुचिम् ।
शक्तं चैवानुरक्तं च युञ्ज्यान्महति कर्मणि ॥ १२.९३.१५ ॥
ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਇੰਦਰੀਆਂ ਖਿੱਲਰੀਆਂ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਅਤਿ ਅਨੁਗਤ, ਸ਼ੁੱਧ, ਸਮਰੱਥ ਅਤੇ ਅਨੁਰਕਤ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਵੱਡੇ ਕਾਰਜ ਵਿੱਚ ਲਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
12.93.16
श्रेयसो लक्षणं चैतद्विक्रमो यत्र दृश्यते ।
कीर्तिप्रधानो यश्च स्यात्समये यश्च तिष्ठति।
समर्थान्पूजयेद्यश्च न च स्पर्धेत यश्चतैः ॥ १२.९३.१६ ॥
ਸ਼੍ਰੇਯ ਦਾ ਲੱਛਣ ਇਹ ਹੈ: ਜਿੱਥੇ ਪਰਾਕਰਮ ਦਿੱਸੇ ਉੱਥੇ ਹੋਣਾ; ਕੀਰਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਨਣਾ, ਸਮੇਂ ਤੇ ਅਡੋਲ ਰਹਿਣਾ, ਸਮਰੱਥਾਂ ਦਾ ਆਦਰ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਮੁਕਾਬਲਾ ਨਾ ਕਰਨਾ।
12.93.17
एवमेतैर्गुणैर्युक्तो योऽनुरज्यति भूमिपम् ।
भर्तुरर्थेष्वप्रमत्तं नियुञ्ज्यादर्थकर्मणि ॥ १२.९३.१७ ॥
ਇਹਨਾਂ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਜੋ ਭੂਮੀਪਤੀ ਨਾਲ ਅਨੁਰਕਤ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਮਾਲਕ ਦੇ ਧਨ-ਕਾਰਜਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਚੇਤ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਅਰਥ-ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਲਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
12.93.18
मूढमैन्द्रियकं लुब्धमनार्यचरितं शठम् ।
अनतीतोपधं हिंस्रं दुर्बुद्धिमबहुश्रुतम् ॥ १२.९३.१८ ॥
ਮੂਰਖ, ਇੰਦਰੀਆਂ ਦਾ ਲੋਭੀ, ਲਾਲਚੀ, ਅਨਾਰਿਆ ਆਚਰਣ ਵਾਲਾ, ਸ਼ਠ, ਛਲ ਨਾ ਛੱਡਣ ਵਾਲਾ, ਹਿੰਸਕ, ਦੁਰਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਥੋੜ੍ਹਾ ਗਿਆਨੀ—ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਨਿਯੁਕਤ ਨਾ ਕਰੋ।
12.93.19
त्यक्तोपात्तं मद्यरतं द्यूतस्त्रीमृगयापरम् ।
कार्ये महति युञ्जानो हीयते नृपतिः श्रिया ॥ १२.९३.१९ ॥
ਫ਼ਰਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਸ਼ਰਾਬ, ਜੂਏ, ਇਸਤਰੀਆਂ ਅਤੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ ਰਾਜਾ ਵੱਡੇ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਲਾਇਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਵੀ ਆਪਣੀ ਸ਼੍ਰੀ ਤੋਂ ਹੀਣ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
12.93.20
रक्षितात्मा च यो राजा रक्ष्यान्यश्चानुरक्षति ।
प्रजाश्च तस्य वर्धन्ते सुखं च महदश्नुते ॥ १२.९३.२० ॥
ਜੋ ਰਾਜਾ ਆਪਣੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਰੱਖਿਆ ਦੇ ਯੋਗ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਵੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸਦੀ ਪਰਜਾ ਵਧਦੀ-ਫੁੱਲਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਵੱਡਾ ਸੁਖ ਭੋਗਦਾ ਹੈ।
12.93.21
ये केचिद्भूमिपतयः सर्वांस्तानन्ववेक्षयेत् ।
सुहृद्भिरनभिख्यातैस्तेन राजा न रिष्यते ॥ १२.९३.२१ ॥
ਜੋ ਵੀ ਭੂਮੀਪਤੀ ਹੋਣ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਉੱਤੇ ਅਣਪਛਾਤੇ ਮਿੱਤਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਨਜ਼ਰ ਰੱਖਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਉਸ ਨਾਲ ਰਾਜਾ ਨਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
12.93.22
अपकृत्य बलस्थस्व दूरस्थोऽस्मीति नाश्वसेत् ।
श्येनाभिपतनैरेते निपतन्ति प्रमाद्यतः ॥ १२.९३.२२ ॥
ਵੈਰੀ ਨਾਲ ਬੁਰਾਈ ਕਰਕੇ 'ਮੈਂ ਬਲਵਾਨ ਹਾਂ, ਦੂਰ ਹਾਂ' ਐਸਾ ਸੋਚ ਕੇ ਬੇਫ਼ਿਕਰ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ; ਉਹ ਬਾਜ਼ ਦੇ ਝਪਟੇ ਵਾਂਗ ਅਸਾਵਧਾਨ ਉੱਤੇ ਟੁੱਟ ਪੈਂਦੇ ਹਨ।
12.93.23
दृढमूलस्त्वदुष्टात्मा विदित्वा बलमात्मनः ।
अबलानभियुञ्जीत न तु ये बलवत्तराः ॥ १२.९३.२३ ॥
ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਜੜ੍ਹਾਂ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਨਿਰਮਲ ਮਨ ਵਾਲਾ ਰਾਜਾ ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਜਾਣ ਕੇ ਕਮਜ਼ੋਰਾਂ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰੇ, ਨਾ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਜੋ ਵੱਧ ਬਲਵਾਨ ਹਨ।
12.93.24
विक्रमेण महीं लब्ध्वा प्रजा धर्मेण पालयेत् ।
आहवे निधनं कुर्याद्राजा धर्मपरायणः ॥ १२.९३.२४ ॥
ਵਿਕਰਮ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਹਾਸਲ ਕਰਕੇ ਰਾਜਾ ਧਰਮ ਨਾਲ ਪਰਜਾ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰੇ; ਧਰਮਪਰਾਇਣ ਰਾਜਾ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਨੂੰ ਗਲ਼ੇ ਲਾਵੇ।
12.93.25
मरणान्तमिदं सर्वं नेह किंचिदनामयम् ।
तस्माद्धर्मे स्थितो राजा प्रजा धर्मेम पालयेत् ॥ १२.९३.२५ ॥
ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਮੌਤ ਵਿੱਚ ਖ਼ਤਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇੱਥੇ ਨੁਕਸ-ਰਹਿਤ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਲਈ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਧਰਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਜਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
12.93.26
रक्षाधिकरणं युद्धं तथा धर्मानुशासनम् ।
मन्त्रचिन्ता सुखं काले पञ्चभिर्वर्धते मही ॥ १२.९३.२६ ॥
ਰੱਖਿਆ ਦਾ ਕਾਰਜ, ਯੁੱਧ, ਧਰਮ ਦਾ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ, ਮੰਤਰ-ਵਿਚਾਰ ਅਤੇ ਸਹੀ ਸਮੇਂ ਤੇ ਸੁਖ — ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੰਜਾਂ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਵਧਦੀ ਹੈ।
12.93.27
एतानि यस्य गुप्तानि स राजा राजसत्तम ।
सततं वर्तमानोऽत्र राजा भुङ्क्ते महीमिमाम् ॥ १२.९३.२७ ॥
ਇਹ ਜਿਸ ਦੇ ਕੋਲ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹਨ, ਉਹ ਰਾਜਾ, ਹੇ ਰਾਜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ, ਸਦਾ ਇੱਥੇ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਇਸ ਧਰਤੀ ਦਾ ਭੋਗ ਕਰਦਾ ਹੈ।
12.93.28
नैतान्येकेन शक्यानि सातत्येनानुवीक्षितुम् ।
एतेष्वाप्तान्प्रतिष्ठाप्य राजा भुङ्क्ते चिरं महीम् ॥ १२.९३.२८ ॥
ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰ ਨਿਗਰਾਨੀ ਇੱਕ ਹੀ ਵਿਅਕਤੀ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਥਾਪ ਕੇ ਰਾਜਾ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਧਰਤੀ ਦਾ ਭੋਗ ਕਰਦਾ ਹੈ।
12.93.29
दातारं संविभक्तारं मार्दवोपगतं शुचिम् ।
असंत्यक्तमनुष्यं च तं जनाः कुर्वते नृपम् ॥ १२.९३.२९ ॥
ਦਾਨੀ, ਵੰਡਣ ਵਾਲਾ, ਕੋਮਲ ਸੁਭਾਅ ਵਾਲਾ, ਸ਼ੁੱਧ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਲੋਕ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦੇ — ਅਜਿਹੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਲੋਕ ਆਪਣਾ ਰਾਜਾ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ।
12.93.30
यस्तु नैःश्रेयसं श्रुत्वा ज्ञानं तत्प्रतिपद्यते ।
आत्मनो मतमुत्सृज्य तं लोकोऽनुविधीयते ॥ १२.९३.३० ॥
ਜੋ ਨੈਃਸ਼੍ਰੇਯਸ (ਪਰਮ ਕਲਿਆਣ) ਬਾਰੇ ਸੁਣ ਕੇ ਉਹ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਮਤ ਤਿਆਗ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਸੰਸਾਰ ਉਸ ਦਾ ਅਨੁਸਰਣ ਕਰਦਾ ਹੈ।
12.93.31
योऽर्थकामस्य वचनं प्रातिकूल्यान्न मृष्यते ।
शृणोति प्रतिकूलानि सर्वदा विमना इव ॥ १२.९३.३१ ॥
ਅਰਥ ਅਤੇ ਕਾਮ ਚਾਹੁਣ ਵਾਲੇ ਦਾ ਬਚਨ ਪ੍ਰਤੀਕੂਲ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਜੋ ਸਹਿਣ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਅਤੇ ਸਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕੂਲ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣਦਾ ਹੈ, ਉਦਾਸ ਮਨ ਵਾਲੇ ਵਾਂਗ।
12.93.32
अग्राम्यचरितां वृत्तिं यो न सेवेत नित्यदा ।
जितानामजितानां च क्षत्रधर्मादपैति सः ॥ १२.९३.३२ ॥
ਜੋ ਅਗ੍ਰਾਮ੍ਯ ਆਚਰਣ ਵਾਲੀ ਵਿਰਤੀ ਨੂੰ ਸਦਾ ਨਹੀਂ ਅਪਣਾਉਂਦਾ, ਉਹ ਜਿੱਤੇ ਹੋਇਆਂ ਅਤੇ ਨਾ ਜਿੱਤੇ ਹੋਇਆਂ ਪ੍ਰਤੀ ਖੱਤ੍ਰਧਰਮ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
12.93.33
निगृहीतादमात्याच्च स्त्रीभ्यश्चैव विशेषतः ।
पर्वताद्विषमाद्दुर्गाद्धस्तिनोऽश्वात्सरीसृपात्।
एतेभ्यो नित्ययुक्तः सन्रक्षेदात्मानमेव तु ॥ १२.९३.३३ ॥
ਕੈਦ ਕੀਤੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਤੋਂ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਔਰਤਾਂ ਤੋਂ, ਪਰਬਤ, ਵਿਸ਼ਮ ਕਿਲ੍ਹੇ, ਹਾਥੀ, ਘੋੜੇ ਅਤੇ ਸਰੀਸਰਪਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਸਦਾ ਸਾਵਧਾਨ ਰਹਿ ਕੇ ਆਪਣੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
12.93.34
मुख्यानमात्यान्यो हित्वा निहीनान्कुरुते प्रियान् ।
स वै व्यसनमासाद्य साधुमार्गं न विन्दति ॥ १२.९३.३४ ॥
ਜੋ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਨੀਚਾਂ ਨੂੰ ਪਿਆਰੇ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੰਕਟ ਵਿੱਚ ਪੈ ਕੇ ਸਾਧੂ ਮਾਰਗ ਨਹੀਂ ਲੱਭਦਾ।
12.93.35
यः कल्याणगुणाञ्ज्ञातीन्प्रद्वेषान्नो बुभूषति ।
अदृढात्मा दृढक्रोधः नास्यार्थो वसतेऽन्तिके ॥ १२.९३.३५ ॥
ਜੋ ਕਲਿਆਣਕਾਰੀ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੇ ਜਾਤੀ-ਭਰਾਵਾਂ ਦਾ ਵੈਰ ਕਾਰਨ ਭਲਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦਾ, ਕਮਜ਼ੋਰ ਆਤਮਾ ਅਤੇ ਪੱਕੇ ਗੁੱਸੇ ਵਾਲੇ ਦੇ ਕੋਲ ਧਨ ਨਹੀਂ ਟਿਕਦਾ।
12.93.36
अथ यो गुणसंपन्नान्हृदयस्य प्रियानपि ।
प्रियेण कुरुते वश्यांश्चिरं यशसि तिष्ठति ॥ १२.९३.३६ ॥
ਹੁਣ ਜੋ ਗੁਣਵਾਨ ਅਤੇ ਦਿਲ ਨੂੰ ਪਿਆਰੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਯਸ਼ ਵਿੱਚ ਟਿਕਦਾ ਹੈ।
12.93.37
नाकाले प्रणयेदर्थान्नाप्रिये जातु संज्वरेत् ।
प्रिये नातिभृशं तुष्येद्युञ्जीतारोग्यकर्मणि ॥ १२.९३.३७ ॥
ਬੇਵੇਲੇ ਧਨ ਨਾ ਦੇਵੇ; ਅਪ੍ਰਿਯ ਉੱਤੇ ਕਦੇ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਨਾ ਸੜੇ; ਪ੍ਰਿਯ ਉੱਤੇ ਬਹੁਤ ਖੁਸ਼ ਨਾ ਹੋਵੇ; ਸਿਹਤ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ।
12.93.38
के वाऽनुरक्ता राजानः के भयात्समुपाश्रिताः ।
मध्यस्थदोषाः के चैषामिति नित्यं विचिन्तयेत् ॥ १२.९३.३८ ॥
ਕਿਹੜੇ ਰਾਜੇ ਅਨੁਰਕਤ ਹਨ, ਕੌਣ ਡਰ ਕਾਰਨ ਸ਼ਰਨ ਵਿੱਚ ਆਏ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਮੱਧਸਥਾਂ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਕਿਹੜੇ ਹਨ—ਇਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸੋਚਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
12.93.39
न जातु बलवान्भूत्वा दुर्बले विश्वसेत्क्वचित् ।
भारुण्डसदृशा ह्येते निपतन्ति प्रमाद्यतः ॥ १२.९३.३९ ॥
ਬਲਵਾਨ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਕਦੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਉੱਤੇ ਭਰੋਸਾ ਨਾ ਕਰੇ; ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਭਾਰੁੰਡ ਪੰਛੀਆਂ ਵਾਂਗ ਲਾਪਰਵਾਹ ਉੱਤੇ ਝਪਟਦੇ ਹਨ।
12.93.40
अपि सर्वगुणैर्युक्तं भर्तारं प्रियवादिन ।
अभिद्रुह्यति पापात्मा न तस्माद्विश्वसेज्जनान् ॥ १२.९३.४० ॥
ਸਾਰੇ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੇ, ਮਿੱਠਾ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਸੁਆਮੀ ਨਾਲ ਵੀ ਪਾਪੀ ਮਨ ਵਾਲਾ ਦ੍ਰੋਹ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਲੋਕਾਂ ਉੱਤੇ ਭਰੋਸਾ ਨਾ ਕਰੇ।
12.93.41
एतद्राजोपनिषदं ययातिः स्माह नाहुषः ।
मनुष्यविषये युक्तो हन्ति शत्रून्सवासवान् ॥ १२.९३.४१ ॥
ਇਹ ਰਾਜਿਆਂ ਲਈ ਗੁਪਤ ਉਪਦੇਸ਼ ਹੈ; ਨਹੁਸ਼ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਯਯਾਤੀ ਨੇ ਇਹ ਆਖਿਆ: ਮਨੁੱਖੀ ਕਾਰਜਾਂ ਵਿੱਚ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੱਗਾ ਵਿਅਕਤੀ ਇੰਦਰ ਸਮੇਤ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।