మహాభారతం · అధ్యాయం 12.93
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.93.1
यत्राधर्मं प्रणयते दुर्बले बलवत्तरः ।
तां वृत्तिमुपजीवन्ति ये भवन्ति तदन्वयाः ॥ १२.९३.१ ॥
బలవంతుడు బలహీనునిపై అధర్మాన్ని చేసే చోట, ఆ ప్రవర్తననే జీవనోపాధిగా చేసుకునేవారు ఆ వంశానుయాయులు అవుతారు.
12.93.2
राजानमनुवर्तन्ते तं पापाभिप्रवर्तकम् ।
अविनीतमनुष्यं तत्क्षिप्रं राष्ट्रं विनश्यति ॥ १२.९३.२ ॥
పాపాన్ని ప్రోత్సహించే, వినయం లేని రాజును అనుసరించే ప్రజల రాజ్యం త్వరలోనే నశిస్తుంది.
12.93.3
यद्वॄत्तमुपजीवन्ति प्रकृतिस्थस्य मानवाः ।
तदेव विषमस्थस्य स्वजनोऽपि न मृष्यते ॥ १२.९३.३ ॥
సాధారణ స్థితిలో మనుషులు ఏ ప్రవర్తనతో జీవిస్తారో, అదే ప్రవర్తనను విషమ స్థితిలో ఉన్నవాని స్వజనులు కూడా సహించరు.
12.93.4
साहसप्रवृत्ते र्यत्र किंचिदुल्वणमाचरेत् ।
अशास्त्रलक्षणो राजा क्षिप्रमेव विनश्यति ॥ १२.९३.४ ॥
సాహసంలో మునిగిన రాజు ఎక్కడైనా ఉగ్రమైన పనిని చేస్తే, శాస్త్ర లక్షణాలు లేని ఆ రాజు త్వరలోనే నశిస్తాడు.
12.93.5
सद्वॄत्ताचरितां वृत्तिं क्षत्रियो नानुवर्तते ।
जितानामजितानां च क्षत्रधर्मादपैति सः ॥ १२.९३.५ ॥
సజ్జనులు ఆచరించే ప్రవర్తనను అనుసరించని క్షత్రియుడు, జయించబడినవారి పట్ల, జయించబడనివారి పట్ల కూడా క్షాత్రధర్మం నుండి తొలగిపోతాడు.
12.93.6
द्विषन्तं कृतकल्याणं गृहीत्वा नृपतिं रणे ।
यो न नयते द्वेषात्क्षत्रधर्मादपैति सः ॥ १२.९३.६ ॥
యుద్ధంలో శత్రువైనా మేలు చేసిన రాజును పట్టుకుని, ద్వేషం వల్ల అతనికి హాని చేయనివాడు క్షాత్రధర్మం నుండి తొలగిపోతాడు.
12.93.7
शक्तः आत्सुसुखो राजा कुर्यात्तारणमापदि ।
प्रियो अति भूतानां न च विभ्रश्यते श्रियः ॥ १२.९३.७ ॥
సమర్థుడైన, తన సుఖంలో నిలిచిన రాజు ఆపదలో (ప్రజలను) రక్షించాలి. అతడు ప్రాణులందరికీ అత్యంత ప్రియుడవుతాడు; అతని శ్రీ క్షీణించదు.
12.93.8
अप्रियं यस्य कुर्वीत भूयस्तस्य प्रियं चरेत् ।
अचिरेण प्रियः स स्याद्योऽप्रिये प्रियमाचरेत् ॥ १२.९३.८ ॥
ఎవరికి అప్రియం చేయబడిందో, వారికి తరువాత ప్రియమైనది చేయాలి. అప్రియుడి పట్ల కూడా ప్రియంగా ప్రవర్తించేవాడు త్వరలోనే ప్రియుడవుతాడు.
12.93.9
मृषावादं परिहरेत्कुर्यात्प्रियमयाचितः ।
न कामान्न च संरम्भान्न द्वेषाद्धर्ममुत्सृजेत् ॥ १२.९३.९ ॥
అసత్యం పలకడాన్ని మానుకోవాలి; కోరకుండానే ప్రియమైనది చేయాలి. కోరికతో గానీ, కోపంతో గానీ, ద్వేషంతో గానీ ధర్మాన్ని విడువకూడదు.
12.93.10
अमाययैव वर्तेत न च सत्यं त्यजेद्बुधः ।
दमं धर्मं च शीलं च क्षत्रधर्मं प्रजाहितम् ॥ १२.९३.१० ॥
బుద్ధిమంతుడు మోసం లేకుండానే ప్రవర్తించాలి; సత్యాన్ని విడువకూడదు. దమం, ధర్మం, శీలం, ప్రజాహితమైన క్షాత్రధర్మం కూడా పాటించాలి.
12.93.11
नापत्रपेत प्रश्नेषु नाभिभाविगिरं सृजेत् ।
न त्वरेत न चासूयेत्तथा संगृह्यते परः ॥ १२.९३.११ ॥
ప్రశ్నల ఎదుట సిగ్గుపడకూడదు; ఇతరులను అణచివేసే మాటలు పలకకూడదు. తొందరపడకూడదు, అసూయపడకూడదు; ఈ విధంగా ఇతరులు వశమవుతారు.
12.93.12
प्रिये नातिभृशं हृष्येदप्रिये न च संज्वरेत् ।
न तप्येदर्थकृच्छ्रेषु प्रजाहितमनुस्मरन् ॥ १२.९३.१२ ॥
ప్రియమైన దానిలో అధికంగా సంతోషించకూడదు; అప్రియమైన దానిలో కూడా కుంగిపోకూడదు. పనుల కష్టాలలో బాధపడకూడదు; ప్రజాహితాన్ని స్మరిస్తూ ఉండాలి.
12.93.13
यः प्रियं कुरुते नित्यं गुणतो वसुधाधिपः ।
तस्य कर्माणि सिद्ध्यन्ति न च संत्यज्यते श्रिया ॥ १२.९३.१३ ॥
గుణానుసారం ఎల్లప్పుడూ ప్రియమైనది చేసే భూపతి కర్మలు సిద్ధిస్తాయి; అతడు సంపదచేత విడువబడడు.
12.93.14
निवृत्तं प्रतिकूलेभ्यो वर्तमानमनुप्रिये ।
भक्तं भजेत नृपतिस्तद्वै वृत्तं सतामिह ॥ १२.९३.१४ ॥
ప్రతికూలాల నుండి వైదొలగి ప్రియమైన వాటిలో నిలిచే భక్తుడిని రాజు ఆదరించాలి; ఇక్కడ అదే సజ్జనుల ఆచారం.
12.93.15
अप्रकीर्णेन्द्रियग्राममत्यन्तानुगतं शुचिम् ।
शक्तं चैवानुरक्तं च युञ्ज्यान्महति कर्मणि ॥ १२.९३.१५ ॥
ఇంద్రియాలు చెదరనివాడు, అత్యంత అనుగతుడు, శుచి, సమర్థుడు, అనురక్తుడు అయినవానిని గొప్ప కార్యంలో నియమించాలి.
12.93.16
श्रेयसो लक्षणं चैतद्विक्रमो यत्र दृश्यते ।
कीर्तिप्रधानो यश्च स्यात्समये यश्च तिष्ठति।
समर्थान्पूजयेद्यश्च न च स्पर्धेत यश्चतैः ॥ १२.९३.१६ ॥
శ్రేయస్సు లక్షణం ఇది: పరాక్రమం కనిపించే చోట ఉండడం; కీర్తికి ప్రాధాన్యమివ్వడం, సమయానికి స్థిరంగా ఉండడం, సమర్థులను గౌరవించడం, వారితో పోటీపడకపోవడం.
12.93.17
एवमेतैर्गुणैर्युक्तो योऽनुरज्यति भूमिपम् ।
भर्तुरर्थेष्वप्रमत्तं नियुञ्ज्यादर्थकर्मणि ॥ १२.९३.१७ ॥
ఈ గుణాలతో కూడినవాడు, భూపతిపై అనురక్తుడైనవాడు—యజమాని అర్థకార్యాలలో అప్రమత్తుడైన అతడిని అర్థకర్మలో నియమించాలి.
12.93.18
मूढमैन्द्रियकं लुब्धमनार्यचरितं शठम् ।
अनतीतोपधं हिंस्रं दुर्बुद्धिमबहुश्रुतम् ॥ १२.९३.१८ ॥
మూఢుడు, ఇంద్రియలోలుడు, లోభి, అనార్య ప్రవర్తనుడు, శఠుడు, కుతంత్రం విడనివాడు, హింసకుడు, దుర్బుద్ధి, అల్పజ్ఞుడు—వీరిని నియమించరాదు.
12.93.19
त्यक्तोपात्तं मद्यरतं द्यूतस्त्रीमृगयापरम् ।
कार्ये महति युञ्जानो हीयते नृपतिः श्रिया ॥ १२.९३.१९ ॥
త్యాజ్యాన్ని విడిచి, మద్యంలో, జూదంలో, స్త్రీలలో, వేటలో మునిగిన రాజు, మహాకార్యంలో నియమితుడైనా తన శ్రీని కోల్పోతాడు.
12.93.20
रक्षितात्मा च यो राजा रक्ष्यान्यश्चानुरक्षति ।
प्रजाश्च तस्य वर्धन्ते सुखं च महदश्नुते ॥ १२.९३.२० ॥
తనను తాను రక్షించుకుని, రక్షించదగిన వారిని కూడా రక్షించే రాజు—అతని ప్రజలు వర్ధిల్లుతారు, అతడు గొప్ప సుఖాన్ని పొందుతాడు.
12.93.21
ये केचिद्भूमिपतयः सर्वांस्तानन्ववेक्षयेत् ।
सुहृद्भिरनभिख्यातैस्तेन राजा न रिष्यते ॥ १२.९३.२१ ॥
ఏ భూపతులైనా, వారందరినీ తెలియని మిత్రుల ద్వారా గమనించాలి; అలా చేయడం వల్ల రాజు నశించడు.
12.93.22
अपकृत्य बलस्थस्व दूरस्थोऽस्मीति नाश्वसेत् ।
श्येनाभिपतनैरेते निपतन्ति प्रमाद्यतः ॥ १२.९३.२२ ॥
శత్రువుకు హాని చేసి, 'నేను బలవంతుడను, దూరంలో ఉన్నాను' అని నిశ్చింతగా ఉండకూడదు; ఇవి డేగల దాడిలా అప్రమత్తత లేనివారిపై పడతాయి.
12.93.23
दृढमूलस्त्वदुष्टात्मा विदित्वा बलमात्मनः ।
अबलानभियुञ्जीत न तु ये बलवत्तराः ॥ १२.९३.२३ ॥
దృఢమైన మూలం కలిగి, దుష్టత్వం లేని మనసుతో, తన బలాన్ని తెలుసుకుని, బలహీనులపై దాడి చేయాలి—తన కంటే బలవంతులపై కాదు.
12.93.24
विक्रमेण महीं लब्ध्वा प्रजा धर्मेण पालयेत् ।
आहवे निधनं कुर्याद्राजा धर्मपरायणः ॥ १२.९३.२४ ॥
పరాక్రమంతో భూమిని పొంది, రాజు ధర్మంతో ప్రజలను పాలించాలి; ధర్మపరాయణుడైన రాజు యుద్ధంలో మరణాన్ని పొందాలి.
12.93.25
मरणान्तमिदं सर्वं नेह किंचिदनामयम् ।
तस्माद्धर्मे स्थितो राजा प्रजा धर्मेम पालयेत् ॥ १२.९३.२५ ॥
ఇదంతా మరణంతో ముగుస్తుంది; ఇక్కడ దోషరహితమైనది ఏదీ లేదు. కాబట్టి ధర్మంలో నిలిచిన రాజు ధర్మంతో ప్రజలను పాలించాలి.
12.93.26
रक्षाधिकरणं युद्धं तथा धर्मानुशासनम् ।
मन्त्रचिन्ता सुखं काले पञ्चभिर्वर्धते मही ॥ १२.९३.२६ ॥
రక్షణ బాధ్యత, యుద్ధం, ధర్మ శాసనం, మంత్రాలోచన, తగిన కాలంలో సుఖం — ఈ ఐదింటితో భూమి వృద్ధి చెందుతుంది.
12.93.27
एतानि यस्य गुप्तानि स राजा राजसत्तम ।
सततं वर्तमानोऽत्र राजा भुङ्क्ते महीमिमाम् ॥ १२.९३.२७ ॥
ఇవి ఎవనికి కాపాడబడ్డాయో, ఆ రాజు, రాజశ్రేష్ఠా, ఇక్కడ నిరంతరం ఉంటూ ఈ భూమిని అనుభవిస్తాడు.
12.93.28
नैतान्येकेन शक्यानि सातत्येनानुवीक्षितुम् ।
एतेष्वाप्तान्प्रतिष्ठाप्य राजा भुङ्क्ते चिरं महीम् ॥ १२.९३.२८ ॥
వీటన్నింటినీ ఒక్కడే నిరంతరం పర్యవేక్షించలేడు; వీటిలో విశ్వసనీయులను నియమించి రాజు చిరకాలం భూమిని అనుభవిస్తాడు.
12.93.29
दातारं संविभक्तारं मार्दवोपगतं शुचिम् ।
असंत्यक्तमनुष्यं च तं जनाः कुर्वते नृपम् ॥ १२.९३.२९ ॥
దాత, పంచేవాడు, మృదు స్వభావుడు, శుచి, తన జనులచే విడువబడనివాడు — అటువంటి రాజును ప్రజలు నృపునిగా చేస్తారు.
12.93.30
यस्तु नैःश्रेयसं श्रुत्वा ज्ञानं तत्प्रतिपद्यते ।
आत्मनो मतमुत्सृज्य तं लोकोऽनुविधीयते ॥ १२.९३.३० ॥
నైఃశ్రేయసాన్ని (పరమ శ్రేయస్సును) విని ఆ జ్ఞానాన్ని పొందేవాడు, తన అభిప్రాయాన్ని విడిచిపెడతాడు; లోకం అతనిని అనుసరిస్తుంది.
12.93.31
योऽर्थकामस्य वचनं प्रातिकूल्यान्न मृष्यते ।
शृणोति प्रतिकूलानि सर्वदा विमना इव ॥ १२.९३.३१ ॥
అర్థకామాలు కోరినవాని మాట ప్రతికూలమైనందున సహించనివాడు, సదా ప్రతికూలాలను వినేవాడు, విమనస్కుడిలా.
12.93.32
अग्राम्यचरितां वृत्तिं यो न सेवेत नित्यदा ।
जितानामजितानां च क्षत्रधर्मादपैति सः ॥ १२.९३.३२ ॥
అగ్రామ్యమైన ప్రవర్తనగల వృత్తిని ఎల్లప్పుడూ సేవించనివాడు, జితులు, అజితులు ఇద్దరిపట్ల క్షత్రధర్మం నుండి తొలగిపోతాడు.
12.93.33
निगृहीतादमात्याच्च स्त्रीभ्यश्चैव विशेषतः ।
पर्वताद्विषमाद्दुर्गाद्धस्तिनोऽश्वात्सरीसृपात्।
एतेभ्यो नित्ययुक्तः सन्रक्षेदात्मानमेव तु ॥ १२.९३.३३ ॥
నిగృహీతులైన అమాత్యుల నుండి, ముఖ్యంగా స్త్రీల నుండి, పర్వతం నుండి, విషమ దుర్గం నుండి, ఏనుగు, గుర్రం, సరీసృపాల నుండి ఎల్లప్పుడూ జాగ్రత్తగా ఉండి తనను రక్షించుకోవాలి.
12.93.34
मुख्यानमात्यान्यो हित्वा निहीनान्कुरुते प्रियान् ।
स वै व्यसनमासाद्य साधुमार्गं न विन्दति ॥ १२.९३.३४ ॥
ముఖ్య అమాత్యులను విడిచి నీచులను ప్రియులుగా చేసుకునేవాడు, అతడు విపత్తులో పడి సాధుమార్గాన్ని పొందడు.
12.93.35
यः कल्याणगुणाञ्ज्ञातीन्प्रद्वेषान्नो बुभूषति ।
अदृढात्मा दृढक्रोधः नास्यार्थो वसतेऽन्तिके ॥ १२.९३.३५ ॥
మంచి గుణాలుగల జ్ఞాతులను ద్వేషంతో మేలు కోరనివాడు, అదృఢమైన ఆత్మ, దృఢమైన కోపం కలవాడు, అతని వద్ద ధనం నిలవదు.
12.93.36
अथ यो गुणसंपन्नान्हृदयस्य प्रियानपि ।
प्रियेण कुरुते वश्यांश्चिरं यशसि तिष्ठति ॥ १२.९३.३६ ॥
ఇప్పుడు గుణసంపన్నులను, హృదయానికి ప్రియులను కూడా ప్రేమతో వశపరచుకునేవాడు చిరకాలం కీర్తిలో నిలుస్తాడు.
12.93.37
नाकाले प्रणयेदर्थान्नाप्रिये जातु संज्वरेत् ।
प्रिये नातिभृशं तुष्येद्युञ्जीतारोग्यकर्मणि ॥ १२.९३.३७ ॥
తగని సమయంలో సంపదను ఇవ్వకూడదు; ఇష్టం లేనివారిపై ఎప్పుడూ కోపంతో మండిపోకూడదు; ఇష్టమైనవారిపై అతిగా సంతోషించకూడదు; ఆరోగ్యాన్నిచ్చే కార్యాలలో నిమగ్నం కావాలి.
12.93.38
के वाऽनुरक्ता राजानः के भयात्समुपाश्रिताः ।
मध्यस्थदोषाः के चैषामिति नित्यं विचिन्तयेत् ॥ १२.९३.३८ ॥
ఏ రాజులు అనురక్తులు, ఎవరు భయంతో శరణు పొందారు, వారిలో మధ్యస్థులైనవారి దోషాలు ఏవి—ఇవి నిరంతరం ఆలోచించాలి.
12.93.39
न जातु बलवान्भूत्वा दुर्बले विश्वसेत्क्वचित् ।
भारुण्डसदृशा ह्येते निपतन्ति प्रमाद्यतः ॥ १२.९३.३९ ॥
బలవంతుడైనా ఎప్పుడూ బలహీనుడిని నమ్మకూడదు; ఎందుకంటే వీరు భారుండ పక్షుల వలె అప్రమత్తుడైనవాడిపై దాడి చేస్తారు.
12.93.40
अपि सर्वगुणैर्युक्तं भर्तारं प्रियवादिन ।
अभिद्रुह्यति पापात्मा न तस्माद्विश्वसेज्जनान् ॥ १२.९३.४० ॥
అన్ని సద్గుణాలు కలిగి, మధురంగా మాట్లాడే యజమానికీ పాపాత్ముడు ద్రోహం చేస్తాడు; కాబట్టి ప్రజలను నమ్మకూడదు.
12.93.41
एतद्राजोपनिषदं ययातिः स्माह नाहुषः ।
मनुष्यविषये युक्तो हन्ति शत्रून्सवासवान् ॥ १२.९३.४१ ॥
ఇది రాజులకు రహస్యోపదేశం; నహుషుని కుమారుడు యయాతి ఇలా చెప్పాడు: మానవ వ్యవహారాలలో సరిగా నిమగ్నమైనవాడు ఇంద్రునితో సహా శత్రువులను చంపుతాడు.