મહાભારત · અધ્યાય 12.94
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.94.1
अयुद्धेनैव विजयं वर्धयेद्वसुधाधिपः ।
जघन्यमाहुर्विजयं युद्धेन च नराधिप ॥ १२.९४.१ ॥
રાજાએ યુદ્ધ વિના જ વિજયને વધારવો. યુદ્ધથી મળતા વિજયને હલકો કહે છે, હે નરાધિપ.
12.94.2
न चाप्यलब्धं लिप्सेत मूले नातिदृढे सति ।
न हि दुर्बलमूलस्य राज्ञो लाभो विवर्धते ॥ १२.९४.२ ॥
મૂળ (આધાર) અતિ દૃઢ ન હોય ત્યારે અપ્રાપ્ત વસ્તુની પણ ઇચ્છા ન કરવી. દુર્બળ મૂળવાળા રાજાનો લાભ વધતો નથી.
12.94.3
यस्य स्फीतो जनपदः संपन्नप्रियराजकः ।
संतुष्टः पुष्टसचिवो दृढमूलः स पार्थिवः ॥ १२.९४.३ ॥
જેનો જનપદ સમૃદ્ધ છે, પ્રિય અને સંપન્ન રાજકર્મચારીઓ છે, જે સંતુષ્ટ છે અને પુષ્ટ મંત્રીઓ છે, તે રાજા દૃઢમૂળ છે.
12.94.4
यस्य योधाः सुसंतुष्टाः स्वनुरक्ताः सुपूजिताः ।
अल्पेनापि स दण्डेन महीं जयति पार्थिवः ॥ १२.९४.४ ॥
જેના યોદ્ધા સારી રીતે સંતુષ્ટ, અનુરક્ત અને સન્માનિત છે, તે રાજા થોડા બળથી પણ પૃથ્વી જીતે છે.
12.94.5
दण्डो हि बलवान्यत्र तत्र साम प्रयुज्यते ।
प्रदानं सामपूर्वं च भेदमूलं प्रशस्यते ॥ १२.९४.५ ॥
જ્યાં બળવાન દંડ હોય ત્યાં સામનો પ્રયોગ થાય છે. સામપૂર્વક દાન અને ભેદમૂલક ઉપાય પ્રશંસનીય છે.
12.94.6
त्रयाणां विफलं कर्म यदा पश्येत भूमिपः ।
रन्ध्रं ज्ञात्वा ततो दण्डं प्रयुञ्जीताविचारयन् ॥ १२.९४.६ ॥
ત્રણ ઉપાયો (સામ, દાન, ભેદ)નું કર્મ નિષ્ફળ જઈ રહ્યું છે એમ રાજા જુએ ત્યારે, નબળી કડી જાણીને વિચાર્યા વિના દંડનો પ્રયોગ કરવો.
12.94.7
अभिभूतो यदा शत्रुः शत्रुभिर्बलवत्तरैः ।
उपेक्षा तत्र कर्तव्या वध्यता बलिनां बलम् ॥ १२.९४.७ ॥
બળવાન શત્રુઓ દ્વારા શત્રુ પરાજિત થાય ત્યારે ત્યાં ઉપેક્ષા કરવી; બલવાનોનું બળ એ વધ્યતા (વધ ન પામવું) છે.
12.94.8
दुर्बलो हि महीपालो यदा भवति भारत ।
उपेक्षा तत्र कर्तव्या चतुर्णामविरोधीनि।
उपायः पञ्चमः सोऽपि सर्वेषां बलवत्तरः ॥ १२.९४.८ ॥
હે ભારત, રાજા દુર્બળ થાય ત્યારે ત્યાં ઉપેક્ષા કરવી; ચાર ઉપાયોનો વિરોધ ન કરનારો પાંચમો ઉપાય પણ છે, અને તે સૌથી બળવાન છે.
12.94.9
भार्गवेण च गीतानां श्लोकानां कोसलाधिप ।
विज्ञाय तत्वं तत्वज्ञ तत्वतस्तत्करिष्यति ॥ १२.९४.९ ॥
હે કોસલાધિપ, ભાર્ગવ (શુક્ર) દ્વારા ગાવામાં આવેલા શ્લોકોનું તત્ત્વ જાણીને, હે તત્ત્વજ્ઞ, તે તે યથાર્થ રીતે કરશે.
12.94.10
यदि रक्षःपिशाचेन हन्यते यत्रकुत्रचित् ।
उपेक्षा तत्र कर्तव्या वाच्यतां बलिनां बलम् ॥ १२.९४.१० ॥
જો રાક્ષસ કે પિશાચ દ્વારા ક્યાંય પણ કોઈ મારી નખાય, તો ત્યાં ઉપેક્ષા કરવી; બલવાનોનું બળ એ નિંદાથી પર રહેવું છે.
12.94.11
दुर्बलोऽपि महीपाल शत्रूणां शत्रुमुद्धरेत् ।
पादलग्नं करस्थेन कण्टकेनैव कण्टकम् ॥ १२.९४.११ ॥
હે મહીપાલ, દુર્બળ પણ શત્રુઓમાંથી એક શત્રુને ઉખેડી શકે છે; પગમાં ખૂંચેલો કાંટો હાથના કાંટાથી જ કાઢવામાં આવે છે તેમ.
12.94.12
शठानां उचिवानां च म्लेच्छानां च महीपते ।
एष उक्त उपायानामुपेक्षा बलवत्तम ॥ १२.९४.१२ ॥
હે મહીપતિ, શઠ, ઉચિવ અને મ્લેચ્છો વિષે ઉપાયોમાં આ જ કહેવામાં આવ્યું છે; ઉપેક્ષા સૌથી બળવાન ઉપાય છે.
12.94.13
अश्मना नाशयेल्लोहं लोहेनाश्मानमेव तु ।
बिल्वानि वा परैर्बिल्वैर्म्लेच्छैर्म्लेच्छान्प्रसादयेत् ॥ १२.९४.१३ ॥
પથ્થરથી લોખંડનો નાશ કરવો, અને લોખંડથી જ પથ્થરનો. અથવા અન્ય બિલ્વફળોથી બિલ્વફળોને, અને મ્લેચ્છોથી મ્લેચ્છોને પ્રસન્ન કરવા.
12.94.14
दासानां च प्रदृप्तानामेतदेव हि कारयेत् ।
चण्डालम्लेच्छजातीनां दण्डेनैव निवारणम्।
शठानां दुर्विनीतैश्च पूर्वमुक्तं समाचरेत् ॥ १२.९४.१४ ॥
ગર્વિષ્ઠ દાસો સાથે પણ આ જ કરવું. ચાંડાળ અને મ્લેચ્છ જાતિઓને દંડથી જ રોકવી. શઠો અને દુર્વિનીતો સાથે પૂર્વે કહેલો ઉપાય આચરવો.
12.94.15
अन्त्याः शठाश्च सचिवास्तथा कुब्राह्मणादयः ।
उपायैः पञ्चभिः साध्याश्चतुर्वर्गविरोधिनः ॥ १२.९४.१५ ॥
અંત્યજો, શઠો, મંત્રીઓ અને કુબ્રાહ્મણો વગેરે — ચતુર્વર્ગના વિરોધીઓને પાંચ ઉપાયોથી વશ કરવા.
12.94.16
पौरजानपदा यस्य स्वनुरक्ता अपीडिताः ।
राष्ट्रकर्मकरा ह्येते राष्ट्रस्य च विरोधिनः ॥ १२.९४.१६ ॥
જે રાજાના પૌરજનો અને જનપદના લોકો સારી રીતે અનુરક્ત અને પીડારહિત હોય, તેઓ જ રાષ્ટ્રના કાર્ય કરનારા છે; અને તેમના વિરોધીઓ રાષ્ટ્રના વિરોધી છે.
12.94.17
दुर्विनीता विनीताश्च सर्वे साध्याः प्रयत्नतः ।
चण्डालम्लेच्छजात्याश्च पाषण्डाश्च विकर्मिणः।
बलिनश्चाश्रमाश्चैव तथा गायकनर्तकाः ॥ १२.९४.१७ ॥
દુર્વિનીત હોય કે વિનીત, સૌને પ્રયત્નથી વશ કરવા: ચાંડાળ અને મ્લેચ્છ જાતિઓ, પાખંડીઓ, વિકર્મીઓ, બળવાનો, આશ્રમો તથા ગાયકો અને નર્તકોને પણ.
12.94.18
पौरजानपदा यस्य भूतेषु च दयालवः ।
सधना धान्यवन्तश्च दृढमूलः स पार्थिवः ॥ १२.९४.१८ ॥
જે રાજાના પૌરજનો અને જનપદના લોકો પ્રાણીઓ પ્રત્યે દયાળુ, ધનવાન અને ધાન્યસમૃદ્ધ હોય, તે રાજા દૃઢમૂળ છે.
12.94.19
प्रतापकालमधिकं यदा मन्येत चात्मनः ।
तदा लिप्सेत मेधावी परभूमिधनान्युत ॥ १२.९४.१९ ॥
જ્યારે માણસ પોતાને પ્રતાપના કાળમાં અધિક માને, ત્યારે બુદ્ધિમાને પરભૂમિનું ધન ઇચ્છવું.
12.94.20
भोगेषूदयमानस्य भूतेषु च दयावतः ।
वर्धते त्वरमाणस्य विषयो रक्षितात्मनः ॥ १२.९४.२० ॥
ભોગોમાં ઉદય પામનારનું, પ્રાણીઓ પર દયા રાખનારનું અને ઉતાવળ કરનારનું રાજ્યક્ષેત્ર વધે છે; પોતાનું રક્ષણ કરનારનું પણ વધે છે.
12.94.21
तक्षेदात्मानमेवं स वनं परशुना यथा ।
यः सम्यग्वर्तमानेषु स्वेषु मिथ्या प्रवर्तते ॥ १२.९४.२१ ॥
કુહાડીથી જંગલ કાપે તેમ, સારી રીતે વર્તતા પોતાના લોકો સાથે જે ખોટું વર્તે છે, તે પોતાને જ કાપે છે.
12.94.22
नैव द्विषन्तो हीयन्ते राज्ञो नित्यमनिघ्नतः ।
क्रोधं निहन्तुं यो वेद तस्य द्वेष्टा न विद्यते ॥ १२.९४.२२ ॥
જે રાજા હંમેશા પ્રહાર નથી કરતો, તેના શત્રુઓ નાશ પામતા નથી. જે ક્રોધનો નાશ કરવો જાણે છે, તેનો કોઈ શત્રુ રહેતો નથી.
12.94.23
यदार्यजनविद्विष्टं कर्म तन्नाचरेद्बुधः ।
यत्कल्याणमभिध्यायेत्तत्रात्मानं नियोजयेत् ॥ १२.९४.२३ ॥
આર્ય લોકો દ્વેષ કરે તેવું કર્મ બુદ્ધિમાને ન કરવું; જે કલ્યાણનું ધ્યાન ધરે, તેમાં જ પોતાને લગાડવો.
12.94.24
नैवमन्येऽवजानन्ति नात्मना परितप्यते ।
कृत्यशेषेण यो राजा सुखान्यनुबुभूषति ॥ १२.९४.२४ ॥
કર્તવ્યો બાકી રાખીને જે રાજા સુખ ભોગવવા ઇચ્છે છે, તેને બીજા આ રીતે તિરસ્કારતા નથી, અને તે પોતે પણ પોતાને દુઃખી કરતો નથી.
12.94.25
इदं वृत्तं मनुष्येषु वर्तते यो महीपतिः ।
उभौ लोकौ विनिर्जित्य विजये संप्रतिष्ठते ॥ १२.९४.२५ ॥
મનુષ્યોમાં જે રાજા વર્તે છે તે આ આચરણ છે; બંને લોક જીતીને તે વિજયમાં સ્થિર થાય છે.
12.94.26
इत्युक्तो वामदेवेन सर्वं तत्कृतवान्नृपः ।
तथा कुर्वंस्त्वमप्येतौ लोकौजेता न संशयः ॥ १२.९४.२६ ॥
વામદેવે આમ કહ્યા પછી રાજાએ તે બધું કર્યું; તેમ કરતાં તું પણ આ બંને લોક જીતીશ, એમાં સંશય નથી.