ਮਹਾਂਭਾਰਤ · ਅਧਿਆਇ 12.94
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.94.1
अयुद्धेनैव विजयं वर्धयेद्वसुधाधिपः ।
जघन्यमाहुर्विजयं युद्धेन च नराधिप ॥ १२.९४.१ ॥
ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਹੀ ਜਿੱਤ ਵਧਾਉਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਯੁੱਧ ਰਾਹੀਂ ਮਿਲੀ ਜਿੱਤ ਨੂੰ ਨੀਵਾਂ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਨਰਾਧਿਪ।
12.94.2
न चाप्यलब्धं लिप्सेत मूले नातिदृढे सति ।
न हि दुर्बलमूलस्य राज्ञो लाभो विवर्धते ॥ १२.९४.२ ॥
ਜਦੋਂ ਨੀਂਹ ਬਹੁਤ ਪੱਕੀ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਦ ਅਪ੍ਰਾਪਤ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਵੀ ਇੱਛਾ ਨਾ ਕਰੇ। ਕਮਜ਼ੋਰ ਨੀਂਹ ਵਾਲੇ ਰਾਜੇ ਦਾ ਲਾਭ ਨਹੀਂ ਵਧਦਾ।
12.94.3
यस्य स्फीतो जनपदः संपन्नप्रियराजकः ।
संतुष्टः पुष्टसचिवो दृढमूलः स पार्थिवः ॥ १२.९४.३ ॥
ਜਿਸਦਾ ਜਨਪਦ ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਹੈ, ਪਿਆਰੇ ਅਤੇ ਸੰਪੰਨ ਅਧਿਕਾਰੀ ਹਨ, ਜੋ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹੈ ਅਤੇ ਤਕੜੇ ਮੰਤਰੀ ਹਨ, ਉਹ ਰਾਜਾ ਪੱਕੀ ਨੀਂਹ ਵਾਲਾ ਹੈ।
12.94.4
यस्य योधाः सुसंतुष्टाः स्वनुरक्ताः सुपूजिताः ।
अल्पेनापि स दण्डेन महीं जयति पार्थिवः ॥ १२.९४.४ ॥
ਜਿਸਦੇ ਯੋਧੇ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਤੁਸ਼ਟ, ਵਫ਼ਾਦਾਰ ਅਤੇ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਨਮਾਨਿਤ ਹਨ, ਉਹ ਰਾਜਾ ਥੋੜ੍ਹੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਵੀ ਧਰਤੀ ਜਿੱਤ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
12.94.5
दण्डो हि बलवान्यत्र तत्र साम प्रयुज्यते ।
प्रदानं सामपूर्वं च भेदमूलं प्रशस्यते ॥ १२.९४.५ ॥
ਜਿੱਥੇ ਤਕੜਾ ਦੰਡ ਹੋਵੇ, ਉੱਥੇ ਸਾਮ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਾਮਪੂਰਵਕ ਦਾਨ ਅਤੇ ਭੇਦਮੂਲਕ ਉਪਾਅ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
12.94.6
त्रयाणां विफलं कर्म यदा पश्येत भूमिपः ।
रन्ध्रं ज्ञात्वा ततो दण्डं प्रयुञ्जीताविचारयन् ॥ १२.९४.६ ॥
ਜਦੋਂ ਰਾਜਾ ਵੇਖੇ ਕਿ ਤਿੰਨਾਂ (ਸਾਮ, ਦਾਨ, ਭੇਦ) ਉਪਾਵਾਂ ਦਾ ਕਰਮ ਬੇਕਾਰ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਜਾਣ ਕੇ ਬਿਨਾਂ ਸੋਚੇ ਦੰਡ ਵਰਤੇ।
12.94.7
अभिभूतो यदा शत्रुः शत्रुभिर्बलवत्तरैः ।
उपेक्षा तत्र कर्तव्या वध्यता बलिनां बलम् ॥ १२.९४.७ ॥
ਤਾਕਤਵਰ ਵੈਰੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਵੈਰੀ ਹਰਾਇਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਉੱਥੇ ਉਪੇਖਿਆ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਬਲਵਾਨਾਂ ਦਾ ਬਲ ਵਧ੍ਯਤਾ (ਮਾਰੇ ਨਾ ਜਾਣਾ) ਹੈ।
12.94.8
दुर्बलो हि महीपालो यदा भवति भारत ।
उपेक्षा तत्र कर्तव्या चतुर्णामविरोधीनि।
उपायः पञ्चमः सोऽपि सर्वेषां बलवत्तरः ॥ १२.९४.८ ॥
ਹੇ ਭਾਰਤ, ਜਦੋਂ ਰਾਜਾ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਉੱਥੇ ਉਪੇਖਿਆ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਚਾਰ ਉਪਾਵਾਂ ਦਾ ਵਿਰੋਧੀ ਨਾ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਪੰਜਵਾਂ ਉਪਾਅ ਵੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਬਲਵਾਨ ਹੈ।
12.94.9
भार्गवेण च गीतानां श्लोकानां कोसलाधिप ।
विज्ञाय तत्वं तत्वज्ञ तत्वतस्तत्करिष्यति ॥ १२.९४.९ ॥
ਹੇ ਕੋਸਲਾਧਿਪ, ਭਾਰਗਵ (ਸ਼ੁਕਰ) ਦੁਆਰਾ ਗਾਏ ਗਏ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਤੱਤ ਜਾਣ ਕੇ, ਹੇ ਤੱਤਵਗਿਆਨੀ, ਉਹ ਇਸਨੂੰ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰੇਗਾ।
12.94.10
यदि रक्षःपिशाचेन हन्यते यत्रकुत्रचित् ।
उपेक्षा तत्र कर्तव्या वाच्यतां बलिनां बलम् ॥ १२.९४.१० ॥
ਜੇ ਰਾਕਸ਼ਸ ਜਾਂ ਪਿਸ਼ਾਚ ਦੁਆਰਾ ਕਿਤੇ ਵੀ ਕੋਈ ਮਾਰਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉੱਥੇ ਉਪੇਖਿਆ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਬਲਵਾਨਾਂ ਦਾ ਬਲ ਨਿੰਦਾ ਤੋਂ ਪਰੇ ਰਹਿਣਾ ਹੈ।
12.94.11
दुर्बलोऽपि महीपाल शत्रूणां शत्रुमुद्धरेत् ।
पादलग्नं करस्थेन कण्टकेनैव कण्टकम् ॥ १२.९४.११ ॥
ਹੇ ਮਹੀਪਾਲ, ਕਮਜ਼ੋਰ ਵੀ ਵੈਰੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਵੈਰੀ ਨੂੰ ਉਖਾੜ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਪੈਰ ਵਿੱਚ ਚੁਭੇ ਕੰਡੇ ਨੂੰ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਫੜੇ ਕੰਡੇ ਨਾਲ ਹੀ ਕੱਢਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
12.94.12
शठानां उचिवानां च म्लेच्छानां च महीपते ।
एष उक्त उपायानामुपेक्षा बलवत्तम ॥ १२.९४.१२ ॥
ਹੇ ਮਹੀਪਤੀ, ਸ਼ਠਾਂ, ਉਚਿਵਾਂ ਅਤੇ ਮਲੇੱਛਾਂ ਬਾਰੇ ਉਪਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਉਪੇਖਿਆ ਸਭ ਤੋਂ ਬਲਵਾਨ ਉਪਾਅ ਹੈ।
12.94.13
अश्मना नाशयेल्लोहं लोहेनाश्मानमेव तु ।
बिल्वानि वा परैर्बिल्वैर्म्लेच्छैर्म्लेच्छान्प्रसादयेत् ॥ १२.९४.१३ ॥
ਪੱਥਰ ਨਾਲ ਲੋਹੇ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਕਰੇ, ਅਤੇ ਲੋਹੇ ਨਾਲ ਹੀ ਪੱਥਰ ਦਾ। ਜਾਂ ਹੋਰ ਬਿਲਵ ਫਲਾਂ ਨਾਲ ਬਿਲਵ ਫਲਾਂ ਨੂੰ, ਅਤੇ ਮਲੇਚ੍ਛਾਂ ਨਾਲ ਮਲੇਚ੍ਛਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰੇ।
12.94.14
दासानां च प्रदृप्तानामेतदेव हि कारयेत् ।
चण्डालम्लेच्छजातीनां दण्डेनैव निवारणम्।
शठानां दुर्विनीतैश्च पूर्वमुक्तं समाचरेत् ॥ १२.९४.१४ ॥
ਹੰਕਾਰੀ ਦਾਸਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਇਹੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਚਾਂਡਾਲ ਅਤੇ ਮਲੇਚ੍ਛ ਜਾਤਾਂ ਨੂੰ ਦੰਡ ਨਾਲ ਹੀ ਰੋਕਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਠਾਂ ਅਤੇ ਦੁਰਵਿਨੀਤਾਂ ਨਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਦੱਸਿਆ ਉਪਾਅ ਵਰਤਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
12.94.15
अन्त्याः शठाश्च सचिवास्तथा कुब्राह्मणादयः ।
उपायैः पञ्चभिः साध्याश्चतुर्वर्गविरोधिनः ॥ १२.९४.१५ ॥
ਅੰਤਜ, ਸ਼ਠ, ਮੰਤਰੀ ਅਤੇ ਕੁਬ੍ਰਾਹਮਣ ਆਦਿ — ਚਤੁਰਵਰਗ ਦੇ ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਨੂੰ ਪੰਜ ਉਪਾਵਾਂ ਨਾਲ ਵਸ਼ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
12.94.16
पौरजानपदा यस्य स्वनुरक्ता अपीडिताः ।
राष्ट्रकर्मकरा ह्येते राष्ट्रस्य च विरोधिनः ॥ १२.९४.१६ ॥
ਜਿਸ ਰਾਜੇ ਦੇ ਪੌਰਜਨ ਅਤੇ ਜਾਨਪਦ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਨੁਰਕਤ ਅਤੇ ਪੀੜਿਤ ਨਾ ਹੋਣ, ਉਹੀ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਰੋਧੀ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਵਿਰੋਧੀ ਹਨ।
12.94.17
दुर्विनीता विनीताश्च सर्वे साध्याः प्रयत्नतः ।
चण्डालम्लेच्छजात्याश्च पाषण्डाश्च विकर्मिणः।
बलिनश्चाश्रमाश्चैव तथा गायकनर्तकाः ॥ १२.९४.१७ ॥
ਦੁਰਵਿਨੀਤ ਹੋਣ ਜਾਂ ਵਿਨੀਤ, ਸਭ ਨੂੰ ਯਤਨ ਨਾਲ ਵਸ਼ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ: ਚਾਂਡਾਲ ਅਤੇ ਮਲੇਚ੍ਛ ਜਾਤਾਂ, ਪਾਖੰਡੀਆਂ, ਵਿਕਰਮੀਆਂ, ਬਲਵਾਨਾਂ, ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਅਤੇ ਗਾਇਕਾਂ ਤੇ ਨਰਤਕਾਂ ਨੂੰ ਵੀ।
12.94.18
पौरजानपदा यस्य भूतेषु च दयालवः ।
सधना धान्यवन्तश्च दृढमूलः स पार्थिवः ॥ १२.९४.१८ ॥
ਜਿਸ ਰਾਜੇ ਦੇ ਪੌਰਜਨ ਅਤੇ ਜਾਨਪਦ ਜੀਵਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਦਇਆਵਾਨ, ਧਨਵਾਨ ਅਤੇ ਅੰਨ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੋਣ, ਉਹ ਰਾਜਾ ਦ੍ਰਿੜ ਜੜ੍ਹਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ।
12.94.19
प्रतापकालमधिकं यदा मन्येत चात्मनः ।
तदा लिप्सेत मेधावी परभूमिधनान्युत ॥ १२.९४.१९ ॥
ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤਾਪ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਵਧੇਰੇ ਸਮਝੇ, ਤਦ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਪਰਾਈ ਭੂਮੀ ਦੇ ਧਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰੇ।
12.94.20
भोगेषूदयमानस्य भूतेषु च दयावतः ।
वर्धते त्वरमाणस्य विषयो रक्षितात्मनः ॥ १२.९४.२० ॥
ਭੋਗਾਂ ਵਿੱਚ ਉੱਨਤੀ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਜੀਵਾਂ ਉੱਤੇ ਦਯਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਕਾਹਲੀ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦਾ ਰਾਜ-ਖੇਤਰ ਵਧਦਾ ਹੈ; ਆਪਣੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦਾ ਵੀ ਵਧਦਾ ਹੈ।
12.94.21
तक्षेदात्मानमेवं स वनं परशुना यथा ।
यः सम्यग्वर्तमानेषु स्वेषु मिथ्या प्रवर्तते ॥ १२.९४.२१ ॥
ਜਿਵੇਂ ਕੁਹਾੜੀ ਨਾਲ ਜੰਗਲ ਕੱਟਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਜੋ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਰਤਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨਾਲ ਆਪਣਿਆਂ ਪ੍ਰਤੀ ਝੂਠਾ ਵਰਤਾਓ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਹੀ ਕੱਟਦਾ ਹੈ।
12.94.22
नैव द्विषन्तो हीयन्ते राज्ञो नित्यमनिघ्नतः ।
क्रोधं निहन्तुं यो वेद तस्य द्वेष्टा न विद्यते ॥ १२.९४.२२ ॥
ਜੋ ਰਾਜਾ ਸਦਾ ਵਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਉਸਦੇ ਵੈਰੀ ਨਾਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਜੋ ਕ੍ਰੋਧ ਨੂੰ ਨਾਸ਼ ਕਰਨਾ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਸਦਾ ਕੋਈ ਵੈਰੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ।
12.94.23
यदार्यजनविद्विष्टं कर्म तन्नाचरेद्बुधः ।
यत्कल्याणमभिध्यायेत्तत्रात्मानं नियोजयेत् ॥ १२.९४.२३ ॥
ਆਰੀਆ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਨਿੰਦਿਤ ਕਰਮ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਨਾ ਕਰੇ; ਜਿਸ ਭਲੇ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੇ, ਉਸੇ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਲਗਾਏ।
12.94.24
नैवमन्येऽवजानन्ति नात्मना परितप्यते ।
कृत्यशेषेण यो राजा सुखान्यनुबुभूषति ॥ १२.९४.२४ ॥
ਕਰਤੱਵ ਬਾਕੀ ਰੱਖ ਕੇ ਜੋ ਰਾਜਾ ਸੁੱਖ ਭੋਗਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਹੋਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੁੱਛ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦੇ, ਨਾ ਹੀ ਉਹ ਆਪ ਪਛਤਾਉਂਦਾ ਹੈ।
12.94.25
इदं वृत्तं मनुष्येषु वर्तते यो महीपतिः ।
उभौ लोकौ विनिर्जित्य विजये संप्रतिष्ठते ॥ १२.९४.२५ ॥
ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਜੋ ਰਾਜਾ ਵਰਤਦਾ ਹੈ ਇਹੀ ਆਚਰਣ ਹੈ; ਦੋਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ ਉਹ ਜਿੱਤ ਵਿੱਚ ਟਿਕਦਾ ਹੈ।
12.94.26
इत्युक्तो वामदेवेन सर्वं तत्कृतवान्नृपः ।
तथा कुर्वंस्त्वमप्येतौ लोकौजेता न संशयः ॥ १२.९४.२६ ॥
ਵਾਮਦੇਵ ਨੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਹਿਣ ਉੱਤੇ ਰਾਜੇ ਨੇ ਸਭ ਕੁਝ ਕੀਤਾ; ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਤੂੰ ਵੀ ਇਹਨਾਂ ਦੋਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤੇਂਗਾ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ।