महाभारत · अध्याय 12.94
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.94.1
अयुद्धेनैव विजयं वर्धयेद्वसुधाधिपः ।
जघन्यमाहुर्विजयं युद्धेन च नराधिप ॥ १२.९४.१ ॥
राजाने युद्धाशिवाय विजय वाढवावा. युद्धाने मिळणारा विजय हीन मानला जातो, हे नराधिपा.
12.94.2
न चाप्यलब्धं लिप्सेत मूले नातिदृढे सति ।
न हि दुर्बलमूलस्य राज्ञो लाभो विवर्धते ॥ १२.९४.२ ॥
पाया अतिशय दृढ नसेल तेव्हा अप्राप्त गोष्टीचीही इच्छा करू नये. दुर्बल पाया असलेल्या राजाचा लाभ वाढत नाही.
12.94.3
यस्य स्फीतो जनपदः संपन्नप्रियराजकः ।
संतुष्टः पुष्टसचिवो दृढमूलः स पार्थिवः ॥ १२.९४.३ ॥
ज्याचा जनपद समृद्ध आहे, प्रिय व संपन्न राजसेवक आहेत, जो संतुष्ट असून सशक्त सचिव आहेत, तो राजा दृढमूल आहे.
12.94.4
यस्य योधाः सुसंतुष्टाः स्वनुरक्ताः सुपूजिताः ।
अल्पेनापि स दण्डेन महीं जयति पार्थिवः ॥ १२.९४.४ ॥
ज्याचे योद्धे अतिशय संतुष्ट, निष्ठावान आणि सन्मानित आहेत, तो राजा थोड्या बळानेही पृथ्वी जिंकतो.
12.94.5
दण्डो हि बलवान्यत्र तत्र साम प्रयुज्यते ।
प्रदानं सामपूर्वं च भेदमूलं प्रशस्यते ॥ १२.९४.५ ॥
जेथे प्रबळ दंड असतो तेथे साम योजले जाते. सामपूर्वक दान आणि भेदमूलक उपाय प्रशंसिले जातात.
12.94.6
त्रयाणां विफलं कर्म यदा पश्येत भूमिपः ।
रन्ध्रं ज्ञात्वा ततो दण्डं प्रयुञ्जीताविचारयन् ॥ १२.९४.६ ॥
तिन्ही उपायांचे (साम, दान, भेद) कर्म निष्फळ ठरत आहे असे राजाने पाहिल्यास, दुर्बल स्थान ओळखून विचार न करता दंड योजावा.
12.94.7
अभिभूतो यदा शत्रुः शत्रुभिर्बलवत्तरैः ।
उपेक्षा तत्र कर्तव्या वध्यता बलिनां बलम् ॥ १२.९४.७ ॥
बलवान शत्रूंनी शत्रू पराभूत केला असता तेथे उपेक्षा करावी; बलवानांचे बल म्हणजे वध्यता (वधाला पात्र न होणे).
12.94.8
दुर्बलो हि महीपालो यदा भवति भारत ।
उपेक्षा तत्र कर्तव्या चतुर्णामविरोधीनि।
उपायः पञ्चमः सोऽपि सर्वेषां बलवत्तरः ॥ १२.९४.८ ॥
हे भारता, राजा दुर्बल झाला असता तेथे उपेक्षा करावी; चार उपायांना विरोध न करणारा पाचवा उपायही आहे, आणि तोच सर्वांत बलवान आहे.
12.94.9
भार्गवेण च गीतानां श्लोकानां कोसलाधिप ।
विज्ञाय तत्वं तत्वज्ञ तत्वतस्तत्करिष्यति ॥ १२.९४.९ ॥
हे कोसलाधिपा, भार्गवाने (शुक्राने) गायिलेल्या श्लोकांचे तत्त्व जाणून, हे तत्त्वज्ञा, तो ते यथार्थपणे करील.
12.94.10
यदि रक्षःपिशाचेन हन्यते यत्रकुत्रचित् ।
उपेक्षा तत्र कर्तव्या वाच्यतां बलिनां बलम् ॥ १२.९४.१० ॥
राक्षस किंवा पिशाच यांच्याकडून कुठेही कोणी मारला गेला तर तेथे उपेक्षा करावी; बलवानांचे बल म्हणजे निंदेपासून दूर राहणे.
12.94.11
दुर्बलोऽपि महीपाल शत्रूणां शत्रुमुद्धरेत् ।
पादलग्नं करस्थेन कण्टकेनैव कण्टकम् ॥ १२.९४.११ ॥
हे महीपाला, दुर्बलही शत्रूंमधील एका शत्रूचा उच्छेद करू शकतो; पायात रुतलेला काटा हातातल्या काट्यानेच काढतात तसे.
12.94.12
शठानां उचिवानां च म्लेच्छानां च महीपते ।
एष उक्त उपायानामुपेक्षा बलवत्तम ॥ १२.९४.१२ ॥
हे महीपते, शठ, उचिव आणि म्लेंच्छ यांच्याबाबत उपायांमध्ये हेच सांगितले आहे; उपेक्षा हा सर्वात बलवान उपाय आहे.
12.94.13
अश्मना नाशयेल्लोहं लोहेनाश्मानमेव तु ।
बिल्वानि वा परैर्बिल्वैर्म्लेच्छैर्म्लेच्छान्प्रसादयेत् ॥ १२.९४.१३ ॥
दगडाने लोखंडाचा नाश करावा, आणि लोखंडानेच दगडाचा. किंवा इतर बिल्वफळांनी बिल्वफळांना, आणि म्लेच्छांनी म्लेच्छांना प्रसन्न करावे.
12.94.14
दासानां च प्रदृप्तानामेतदेव हि कारयेत् ।
चण्डालम्लेच्छजातीनां दण्डेनैव निवारणम्।
शठानां दुर्विनीतैश्च पूर्वमुक्तं समाचरेत् ॥ १२.९४.१४ ॥
गर्विष्ठ दासांबाबतही हेच करावे. चांडाळ व म्लेच्छ जातींना दंडानेच रोखावे. शठ आणि दुर्विनीत लोकांशी पूर्वी सांगितलेला उपाय योजावा.
12.94.15
अन्त्याः शठाश्च सचिवास्तथा कुब्राह्मणादयः ।
उपायैः पञ्चभिः साध्याश्चतुर्वर्गविरोधिनः ॥ १२.९४.१५ ॥
अन्त्यज, शठ, सचिव आणि कुब्राह्मण इत्यादी — चतुर्वर्गाचे विरोधक असलेल्यांना पाच उपायांनी साध्य करावे.
12.94.16
पौरजानपदा यस्य स्वनुरक्ता अपीडिताः ।
राष्ट्रकर्मकरा ह्येते राष्ट्रस्य च विरोधिनः ॥ १२.९४.१६ ॥
ज्या राजाचे पौर व जानपद लोक चांगले अनुरक्त व पीडारहित असतात, तेच राष्ट्राची कामे करणारे असतात; आणि त्यांचे विरोधक हे राष्ट्राचे विरोधक होत.
12.94.17
दुर्विनीता विनीताश्च सर्वे साध्याः प्रयत्नतः ।
चण्डालम्लेच्छजात्याश्च पाषण्डाश्च विकर्मिणः।
बलिनश्चाश्रमाश्चैव तथा गायकनर्तकाः ॥ १२.९४.१७ ॥
दुर्विनीत असोत वा विनीत, सर्वांना प्रयत्नपूर्वक वश करावे: चांडाळ व म्लेच्छ जाती, पाखंडी, विकर्मी, बलवान, आश्रम तसेच गायक व नर्तक यांना.
12.94.18
पौरजानपदा यस्य भूतेषु च दयालवः ।
सधना धान्यवन्तश्च दृढमूलः स पार्थिवः ॥ १२.९४.१८ ॥
ज्या राजाचे पौर व जानपद लोक प्राण्यांविषयी दयाळू, धनवान आणि धान्यसमृद्ध असतात, तो राजा दृढमूल होय.
12.94.19
प्रतापकालमधिकं यदा मन्येत चात्मनः ।
तदा लिप्सेत मेधावी परभूमिधनान्युत ॥ १२.९४.१९ ॥
जेव्हा स्वतःला प्रतापाच्या काळात अधिक समजेल, तेव्हा शहाण्या माणसाने परभूमीच्या धनाची इच्छा करावी.
12.94.20
भोगेषूदयमानस्य भूतेषु च दयावतः ।
वर्धते त्वरमाणस्य विषयो रक्षितात्मनः ॥ १२.९४.२० ॥
भोगांत उन्नती करणाऱ्याचे, प्राणिमात्रांवर दया करणाऱ्याचे आणि घाई करणाऱ्याचे राज्यक्षेत्र वाढते; स्वतःचे रक्षण करणाऱ्याचेही वाढते.
12.94.21
तक्षेदात्मानमेवं स वनं परशुना यथा ।
यः सम्यग्वर्तमानेषु स्वेषु मिथ्या प्रवर्तते ॥ १२.९४.२१ ॥
कुऱ्हाडीने जंगल तोडावे तसे, जो आपल्या सदाचाराने वागणाऱ्या माणसांशी खोटे वागतो, तो स्वतःलाच तोडतो.
12.94.22
नैव द्विषन्तो हीयन्ते राज्ञो नित्यमनिघ्नतः ।
क्रोधं निहन्तुं यो वेद तस्य द्वेष्टा न विद्यते ॥ १२.९४.२२ ॥
जो राजा नेहमी प्रहार करत नाही, त्याचे शत्रू नष्ट होत नाहीत. जो क्रोध नष्ट करणे जाणतो, त्याचा कोणी शत्रू राहत नाही.
12.94.23
यदार्यजनविद्विष्टं कर्म तन्नाचरेद्बुधः ।
यत्कल्याणमभिध्यायेत्तत्रात्मानं नियोजयेत् ॥ १२.९४.२३ ॥
आर्य लोकांनी निंदलेले कर्म शहाण्या माणसाने करू नये; जे कल्याण त्याचे चिंतन करून स्वतःला त्यातच जुंपावे.
12.94.24
नैवमन्येऽवजानन्ति नात्मना परितप्यते ।
कृत्यशेषेण यो राजा सुखान्यनुबुभूषति ॥ १२.९४.२४ ॥
कर्तव्ये शिल्लक ठेवून जो राजा सुख भोगू इच्छितो, त्याला इतर असे तुच्छ लेखत नाहीत आणि तोही स्वतःला दुःख देत नाही.
12.94.25
इदं वृत्तं मनुष्येषु वर्तते यो महीपतिः ।
उभौ लोकौ विनिर्जित्य विजये संप्रतिष्ठते ॥ १२.९४.२५ ॥
मनुष्यांमध्ये जो राजा हेच आचरण करतो; दोन्ही लोक जिंकून तो विजयात प्रतिष्ठित होतो.
12.94.26
इत्युक्तो वामदेवेन सर्वं तत्कृतवान्नृपः ।
तथा कुर्वंस्त्वमप्येतौ लोकौजेता न संशयः ॥ १२.९४.२६ ॥
वामदेवांनी असे सांगितल्यावर राजाने ते सर्व केले; तसेच करत तूही या दोन्ही लोकांवर विजय मिळवशील, यात शंका नाही.