મહાભારત · અધ્યાય 12.95
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.95.1
अथ यो विजिगीषेत क्षत्रियः क्षत्रियं युधि ।
कस्तस्य विजये धर्मो ह्येतं पृष्टो ब्रवीहि मे ॥ १२.९५.१ ॥
હવે જે ક્ષત્રિય યુદ્ધમાં બીજા ક્ષત્રિયને જીતવા ઇચ્છે છે, તેના વિજયમાં કયો ધર્મ છે? આ હું પૂછું છું, મને કહો.
12.95.2
ससहायोऽसहायो वा राष्ट्रमागम्य भूमिपः ।
ब्रूयादहं यो राजेति रक्षिष्यामि च वः सदा ॥ १२.९५.२ ॥
સહાયકો સાથે કે એકલા કોઈ રાષ્ટ્રમાં આવીને, એક રાજા કહે, "હું રાજા છું, હું હંમેશા તમારી રક્ષા કરીશ".
12.95.3
मम धर्मबलिं दत्त किंवा मां प्रतिपत्स्यथ ।
ते चोक्तमागतं तत्र घृणीयुः कुशलं भवेत् ॥ १२.९५.३ ॥
મને ધર્મ-કર આપો, અથવા મારો સામનો કરો. ત્યાં આવીને કહેલી વાતને તેઓ દયાથી વિચારે તો કલ્યાણ થશે.
12.95.4
ते चेदक्षत्रियाः सन्तो विरुध्येरन्कथंचन ।
सर्वोपायैर्नियन्तव्या विकर्मस्था नराधिप ॥ १२.९५.४ ॥
જો તેઓ ક્ષત્રિય ન હોવા છતાં કોઈ રીતે વિરોધ કરે, તો હે નરાધિપ, વિકર્મમાં રહેલાઓને સર્વ ઉપાયોથી નિયંત્રિત કરવા જોઈએ.
12.95.5
अशस्त्रं क्षत्रियं मत्वा शस्त्रं गृह्णात्यथापरः ।
त्राणायाप्यसमर्थं तं मन्यमानमतीव च ॥ १२.९५.५ ॥
નિઃશસ્ત્ર ક્ષત્રિય માનીને બીજો શસ્ત્ર ઉપાડે છે; તે પોતાની રક્ષા કરવા અત્યંત અસમર્થ છે એમ માને છે.
12.95.6
अथः यः क्षत्रियो राजा क्षत्रियं प्रत्युपाव्रजेत् ।
कथं संप्रतियोद्धव्यस्तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ १२.९५.६ ॥
હવે જે ક્ષત્રિય રાજા બીજા ક્ષત્રિય સામે આવે છે, તેની સાથે કેવી રીતે યુદ્ધ કરવું? હે પિતામહ, મને કહો.
12.95.7
नासन्नह्यो नाकवचो योद्धव्यः क्षत्रियो रणे ।
एक एकेन भाव्यश्च विसृजेति क्षिपामि च ॥ १२.९५.७ ॥
કવચ વિનાના કે કવચધારી કોઈની સામે યુદ્ધમાં ક્ષત્રિયે લડવું ન જોઈએ. એકે એક સાથે જ ટક્કર લેવી; ‘છોડ’ કહીને હું પડકાર ફેંકું છું.
12.95.8
स चेत्सन्नद्ध आगच्छेत्सन्नद्धव्यं ततो भवेत् ।
स चेत्ससैन्य आगच्छेत्ससैन्यस्तमथाह्वयेत् ॥ १२.९५.८ ॥
તે કવચ પહેરીને આવે તો પછી પોતે પણ કવચ પહેરવું. તે સૈન્ય સાથે આવે તો તેને સૈન્ય સાથે જ પડકારવો.
12.95.9
स चेन्निकृत्या युध्येत निकृत्या प्रतियोधयेत् ।
अथ चेद्धर्मतो युध्येद्धर्मेणैव निवारयेत् ॥ १२.९५.९ ॥
તે છળથી લડે તો તેને પણ છળથી જ સામનો કરવો. પણ તે ધર્મપૂર્વક લડે તો ધર્મથી જ તેને રોકવો.
12.95.10
नाश्वेन रथिनं यायादुदियाद्रथिनं रथी ।
व्यसने न प्रहर्तव्यं न भीताय जिताय च ॥ १२.९५.१० ॥
ઘોડેસવારે રથી પર ન જવું; રથીએ રથી સામે જ ઊભા રહેવું. સંકટમાં રહેલા, ભયભીત કે પરાજિત પર પ્રહાર ન કરવો.
12.95.11
नेषुर्लिप्तो न कर्णी स्यादसतामेतदायुधम् ।
यथार्थमेव योद्धव्यं न क्रुद्ध्येत जिघांसतः ॥ १२.९५.११ ॥
ઝેર લગાવેલું કે કાંટાળું (કર્ણી) બાણ ન વાપરવું; તે દુષ્ટોનું શસ્ત્ર છે. યોગ્ય રીતે જ લડવું; મારવા ઇચ્છતા પર ક્રોધ ન કરવો.
12.95.12
नास्त्येकस्य गजो युद्धे गजश्चेकस्य विद्यते ।
न पदातिर्गजं युध्येन्न गतेन पदातिनम् ॥ १२.९५.१२ ॥
જેની પાસે હાથી નથી તેને યુદ્ધમાં હાથી નથી મળતો; જેની પાસે છે તે પણ (તેને પામતો નથી). પાયદળે હાથી સાથે ન લડવું; ગયેલો રથી પાયદળ સાથે ન લડે.
12.95.13
हस्तिना योधयेन्नागं कदाचिच्छिक्षितो हयः ।
दिव्यास्त्रबलसंपन्नः कामं युध्येत सर्वदा।
नागे भूमौ समे चैव रथेनाश्वेन वा पुनः ॥ १२.९५.१३ ॥
પ્રશિક્ષિત અશ્વ ક્યારેક હાથી વડે હાથીને લડાવી શકે; દિવ્યાસ્ત્રબળસંપન્ન યોદ્ધો ઇચ્છા મુજબ સદા લડી શકે — હાથી સામે, સમતળ ભૂમિ પર, રથથી કે અશ્વથી પણ.
12.95.14
रामरावणयोर्युद्धे हरयो वै पदातयः ।
लक्ष्मणश्च महाभागस्तथा राजन्विभीषणः ॥ १२.९५.१४ ॥
રામ-રાવણના યુદ્ધમાં વાનરો પાયદળ તરીકે લડ્યા; હે રાજન, મહાભાગ લક્ષ્મણ અને વિભીષણ પણ એમ જ.
12.95.15
रावणस्यान्तकाले च रथेनैन्द्रेण राधवः ।
निजघान दुराचारं रावणं पापकारिणम् ॥ १२.९५.१५ ॥
રાવણના અંતકાળે રાઘવ (રામ) એ ઇન્દ્રના રથથી દુરાચારી, પાપકર્મી રાવણને હણ્યો.
12.95.16
दिव्यास्त्रबलसंपन्ने सर्वमेतद्विधीयते ।
देवासुरेषु सर्वेषु दृष्टमेतत्पुरातनैः ॥ १२.९५.१६ ॥
દિવ્યાસ્ત્રબળસંપન્નને આ સર્વ વિહિત છે; દેવ-અસુરોમાં સર્વત્ર પૂર્વજોએ આ જ જોયું છે.
12.95.17
साधूनां तु यदा भेदात्साधुश्चेद्व्यसनी भवेत् ।
निष्प्राणो नाभिहन्तव्यो नानपत्यः कथंचन।
भग्नशस्त्रो विपन्नश्च कृत्तज्यो हतवाहनः। ॥ १२.९५.१७ ॥
સજ્જનોમાં ભેદ પડે અને કોઈ સજ્જન સંકટમાં આવે, તો પ્રાણરહિતને કે સંતાનરહિતને કોઈ પણ રીતે પ્રહાર ન કરવો; શસ્ત્ર તૂટેલાને, વિપત્તિમાં પડેલાને, ધનુષ્યની દોરી કપાયેલાને, વાહન હણાયેલાને (પ્રહાર ન કરવો).
12.95.18
चिकित्स्यः स्यात्स्वविषये प्राप्यो वा स्वगृहे भवेत् ।
निर्व्रणश्च स भोक्तव्य एष धर्मः सनातनः ॥ १२.९५.१८ ॥
તેની ચિકિત્સા થવી જોઈએ; તે પોતાના પ્રદેશમાં કે પોતાના ઘરે પહોંચાડાય; ઘાવ વિના તેને સ્વીકારવો — આ સનાતન ધર્મ છે.
12.95.19
तस्माद्धर्मेण योद्धव्यमिति स्वायंभुवोऽब्रवात् ।
सत्सु नित्यः सतां धर्मस्तमास्थाय न नाशयेत् ॥ १२.९५.१९ ॥
તેથી ધર્મથી યુદ્ધ કરવું જોઈએ, એમ સ્વાયંભુવ (મનુ) એ કહ્યું. સજ્જનોમાં ધર્મ નિત્ય છે; તેનો આશ્રય લઈને તેનો નાશ ન કરવો.
12.95.20
यो वै जयत्यधर्मेण क्षत्रियो धर्मसंगरः ।
आत्मानमात्मना हन्ति पापो निकृतिजीवनः ॥ १२.९५.२० ॥
અધર્મથી જીતનાર ક્ષત્રિય — ધર્મયુદ્ધના નામે — તે પાપી, છળથી જીવનાર છે; પોતાને પોતે જ મારે છે.
12.95.21
कर्म चैतदसाधूनां साधून्योऽसाधुना जयेत् ।
धर्मेण निधनं श्रेयो न जयः पापकर्मणा ॥ १२.९५.२१ ॥
આ દુષ્ટોનું કર્મ છે — દુષ્ટ સાધનોથી સજ્જનોને જીતવા. ધર્મથી મૃત્યુ શ્રેષ્ઠ; પાપકર્મથી જય નહીં.
12.95.22
नाधर्मश्चरितो राजन्सद्यः फलति गौरिव ।
मूलानि च प्रशाखाश्च दहन्समधिगच्छते ॥ १२.९५.२२ ॥
હે રાજન્! આચરેલો અધર્મ તરત ફળ આપતો નથી — ગાયની જેમ (ધીમે ધીમે ફળે છે). મૂળ અને ડાળીઓને પણ બાળતો તે ફેલાય છે.
12.95.23
पापेन कर्मणा वित्तं लब्ध्वा पापः प्रहृष्यति ।
स वर्धमानस्तेनैव पापः पापे प्रसज्जति ॥ १२.९५.२३ ॥
પાપકર્મથી ધન મેળવીને પાપી હરખાય છે. તેનાથી જ વધીને તે પાપમાં જ આસક્ત થાય છે.
12.95.24
न धर्मोऽस्तीति मन्वानः शुचीनवहसन्निव ।
अश्रद्दधानश्च भवेद्विनाशमुपगच्छति
स बद्धो वारुणैः पाशैरमर्त्यैरवमन्यते। ॥ १२.९५.२४ ॥
'ધર્મ નથી' એમ માનીને, શુદ્ધજનોની મશ્કરી કરતો હોય તેમ, શ્રદ્ધાહીન થઈને તે વિનાશને પામે છે. વરુણના પાશોથી બંધાઈને દેવો દ્વારા તિરસ્કૃત થાય છે.
12.95.25
महादृतिरिवाध्मातः स्वकृतेनैव वर्धते ।
ततः समूलो ह्रियते नदीकूलादिव द्रुमा ॥ १२.९५.२५ ॥
પવનથી ફૂલેલી મોટી ચામડાની મશક પોતાના જ કર્મથી વધે છે; પછી નદીકાંઠેથી મૂળ સહિત ઉખડેલાં વૃક્ષોની જેમ તે તણાઈ જાય છે.
12.95.26
अथैनमभिनिन्दन्ति भिन्नं कुम्भमिवाश्यानि ।
तस्माद्धर्मेण विजयं कोशं लिप्सेत भूमिपः ॥ १२.९५.२६ ॥
પછી લોકો તેની નિંદા કરે છે, જેમ તૂટેલા ઘડાની પથ્થરો નિંદા કરે. તેથી રાજાએ ધર્મથી વિજય અને ખજાનો મેળવવાની ઇચ્છા રાખવી.