ਮਹਾਂਭਾਰਤ · ਅਧਿਆਇ 12.95
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.95.1
अथ यो विजिगीषेत क्षत्रियः क्षत्रियं युधि ।
कस्तस्य विजये धर्मो ह्येतं पृष्टो ब्रवीहि मे ॥ १२.९५.१ ॥
ਹੁਣ ਜੋ ਕਸ਼ਤਰੀ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਕਸ਼ਤਰੀ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਸਦੀ ਜਿੱਤ ਵਿੱਚ ਕਿਹੜਾ ਧਰਮ ਹੈ? ਇਹ ਮੈਂ ਪੁੱਛਦਾ ਹਾਂ, ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ।
12.95.2
ससहायोऽसहायो वा राष्ट्रमागम्य भूमिपः ।
ब्रूयादहं यो राजेति रक्षिष्यामि च वः सदा ॥ १२.९५.२ ॥
ਸਾਥੀਆਂ ਸਮੇਤ ਜਾਂ ਇਕੱਲਾ ਕਿਸੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ, ਇੱਕ ਰਾਜਾ ਆਖੇ, "ਮੈਂ ਰਾਜਾ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਸਦਾ ਤੁਹਾਡੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਾਂਗਾ"।
12.95.3
मम धर्मबलिं दत्त किंवा मां प्रतिपत्स्यथ ।
ते चोक्तमागतं तत्र घृणीयुः कुशलं भवेत् ॥ १२.९५.३ ॥
ਮੈਨੂੰ ਧਰਮ-ਕਰ ਦਿਓ, ਜਾਂ ਮੇਰਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰੋ। ਉੱਥੇ ਆ ਕੇ ਜੋ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੇ ਉਹ ਦਇਆ ਨਾਲ ਵਿਚਾਰਨ ਤਾਂ ਭਲਾ ਹੋਵੇਗਾ।
12.95.4
ते चेदक्षत्रियाः सन्तो विरुध्येरन्कथंचन ।
सर्वोपायैर्नियन्तव्या विकर्मस्था नराधिप ॥ १२.९५.४ ॥
ਜੇ ਉਹ ਕਸ਼ਤਰੀ ਨਾ ਹੁੰਦਿਆਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨ, ਤਾਂ ਹੇ ਨਰਾਧਿਪ, ਵਿਕਰਮ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਹਰ ਉਪਾਅ ਨਾਲ ਕਾਬੂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
12.95.5
अशस्त्रं क्षत्रियं मत्वा शस्त्रं गृह्णात्यथापरः ।
त्राणायाप्यसमर्थं तं मन्यमानमतीव च ॥ १२.९५.५ ॥
ਨਿਹੱਥਾ ਕਸ਼ਤਰੀ ਸਮਝ ਕੇ ਕੋਈ ਹੋਰ ਹਥਿਆਰ ਚੁੱਕਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਆਪਣੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਅਸਮਰੱਥ ਸਮਝਦਾ ਹੈ।
12.95.6
अथः यः क्षत्रियो राजा क्षत्रियं प्रत्युपाव्रजेत् ।
कथं संप्रतियोद्धव्यस्तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ १२.९५.६ ॥
ਹੁਣ ਜੋ ਕਸ਼ਤਰੀ ਰਾਜਾ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਕਸ਼ਤਰੀ ਵਿਰੁੱਧ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨਾਲ ਕਿਵੇਂ ਲੜਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ? ਹੇ ਪਿਤਾਮਹ, ਇਹ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ।
12.95.7
नासन्नह्यो नाकवचो योद्धव्यः क्षत्रियो रणे ।
एक एकेन भाव्यश्च विसृजेति क्षिपामि च ॥ १२.९५.७ ॥
ਬਿਨਾਂ ਕਵਚ ਵਾਲੇ ਜਾਂ ਕਵਚ ਪਹਿਨੇ ਹੋਏ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਕਸ਼ੱਤਰੀ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਲੜਨਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਇੱਕ ਨੂੰ ਇੱਕ ਨਾਲ ਹੀ ਭਿੜਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ‘ਛੱਡ’ ਕਹਿ ਕੇ ਮੈਂ ਚੁਣੌਤੀ ਸੁੱਟਦਾ ਹਾਂ।
12.95.8
स चेत्सन्नद्ध आगच्छेत्सन्नद्धव्यं ततो भवेत् ।
स चेत्ससैन्य आगच्छेत्ससैन्यस्तमथाह्वयेत् ॥ १२.९५.८ ॥
ਜੇ ਉਹ ਕਵਚ ਪਹਿਨ ਕੇ ਆਵੇ, ਤਾਂ ਫਿਰ ਆਪ ਵੀ ਕਵਚ ਪਹਿਨਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਉਹ ਸੈਨਾ ਸਹਿਤ ਆਵੇ, ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਸੈਨਾ ਸਹਿਤ ਹੀ ਲਲਕਾਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
12.95.9
स चेन्निकृत्या युध्येत निकृत्या प्रतियोधयेत् ।
अथ चेद्धर्मतो युध्येद्धर्मेणैव निवारयेत् ॥ १२.९५.९ ॥
ਜੇ ਉਹ ਛਲ ਨਾਲ ਲੜੇ, ਤਾਂ ਉਸਦਾ ਵੀ ਛਲ ਨਾਲ ਹੀ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜੇ ਉਹ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਲੜੇ, ਤਾਂ ਧਰਮ ਨਾਲ ਹੀ ਉਸਨੂੰ ਰੋਕਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
12.95.10
नाश्वेन रथिनं यायादुदियाद्रथिनं रथी ।
व्यसने न प्रहर्तव्यं न भीताय जिताय च ॥ १२.९५.१० ॥
ਘੋੜਸਵਾਰ ਰਥੀ ਉੱਤੇ ਨਾ ਜਾਵੇ; ਰਥੀ ਰਥੀ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਹੀ ਉੱਠੇ। ਮੁਸੀਬਤ ਵਿੱਚ ਪਏ, ਡਰੇ ਹੋਏ ਜਾਂ ਹਾਰੇ ਹੋਏ ਉੱਤੇ ਵਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ।
12.95.11
नेषुर्लिप्तो न कर्णी स्यादसतामेतदायुधम् ।
यथार्थमेव योद्धव्यं न क्रुद्ध्येत जिघांसतः ॥ १२.९५.११ ॥
ਜ਼ਹਿਰ ਲਾਇਆ ਹੋਇਆ ਜਾਂ ਕੰਡੇਦਾਰ (ਕਰਣੀ) ਬਾਣ ਨਾ ਵਰਤਣਾ ਚਾਹੀਦਾ; ਉਹ ਦੁਸ਼ਟਾਂ ਦਾ ਹਥਿਆਰ ਹੈ। ਯੋਗ ਢੰਗ ਨਾਲ ਹੀ ਲੜਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਮਾਰਨ ਲਈ ਵਧਦੇ ਉੱਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ।
12.95.12
नास्त्येकस्य गजो युद्धे गजश्चेकस्य विद्यते ।
न पदातिर्गजं युध्येन्न गतेन पदातिनम् ॥ १२.९५.१२ ॥
ਜਿਸ ਕੋਲ ਹਾਥੀ ਨਹੀਂ, ਉਸਨੂੰ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਹਾਥੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ; ਜਿਸ ਕੋਲ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਉਸਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦਾ। ਪੈਦਲ ਹਾਥੀ ਨਾਲ ਨਾ ਲੜੇ; ਜੋ ਰਥ ਉੱਤੇ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਪੈਦਲ ਨਾਲ ਨਾ ਲੜੇ।
12.95.13
हस्तिना योधयेन्नागं कदाचिच्छिक्षितो हयः ।
दिव्यास्त्रबलसंपन्नः कामं युध्येत सर्वदा।
नागे भूमौ समे चैव रथेनाश्वेन वा पुनः ॥ १२.९५.१३ ॥
ਸਿਖਿਅਤ ਘੋੜਾ ਕਦੇ ਹਾਥੀ ਰਾਹੀਂ ਹਾਥੀ ਨਾਲ ਲੜਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਦਿਵਯਾਸਤ੍ਰ ਬਲ ਨਾਲ ਸੰਪੰਨ ਯੋਧਾ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਸਦਾ ਲੜ ਸਕਦਾ ਹੈ — ਹਾਥੀ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ, ਸਮਤਲ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ, ਰੱਥ ਜਾਂ ਘੋੜੇ ਤੋਂ ਵੀ।
12.95.14
रामरावणयोर्युद्धे हरयो वै पदातयः ।
लक्ष्मणश्च महाभागस्तथा राजन्विभीषणः ॥ १२.९५.१४ ॥
ਰਾਮ-ਰਾਵਣ ਦੇ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਵਾਨਰ ਪੈਦਲ ਲੜੇ; ਹੇ ਰਾਜਨ, ਮਹਾਭਾਗ ਲਕਸ਼ਮਣ ਅਤੇ ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਵੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ।
12.95.15
रावणस्यान्तकाले च रथेनैन्द्रेण राधवः ।
निजघान दुराचारं रावणं पापकारिणम् ॥ १२.९५.१५ ॥
ਰਾਵਣ ਦੇ ਅੰਤਕਾਲ ਵਿੱਚ ਰਾਘਵ (ਰਾਮ) ਨੇ ਇੰਦਰ ਦੇ ਰੱਥ ਰਾਹੀਂ ਦੁਰਾਚਾਰੀ, ਪਾਪ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਰਾਵਣ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ।
12.95.16
दिव्यास्त्रबलसंपन्ने सर्वमेतद्विधीयते ।
देवासुरेषु सर्वेषु दृष्टमेतत्पुरातनैः ॥ १२.९५.१६ ॥
ਦਿਵਯਾਸਤ੍ਰ ਬਲ ਨਾਲ ਸੰਪੰਨ ਲਈ ਇਹ ਸਭ ਵਿਧਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਦੇਵਾਂ ਤੇ ਅਸੁਰਾਂ ਦੇ ਸਭ ਯੁੱਧਾਂ ਵਿੱਚ ਪੁਰਾਤਨਾਂ ਨੇ ਇਹੀ ਵੇਖਿਆ ਹੈ।
12.95.17
साधूनां तु यदा भेदात्साधुश्चेद्व्यसनी भवेत् ।
निष्प्राणो नाभिहन्तव्यो नानपत्यः कथंचन।
भग्नशस्त्रो विपन्नश्च कृत्तज्यो हतवाहनः। ॥ १२.९५.१७ ॥
ਸਜਣਾਂ ਵਿੱਚ ਫੁੱਟ ਪੈ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਕੋਈ ਸਜਣ ਬਿਪਤਾ ਵਿੱਚ ਪੈ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਪ੍ਰਾਣਹੀਣ ਨੂੰ ਜਾਂ ਨਿਆਣੇ ਰਹਿਤ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਮਾਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ; ਸ਼ਸਤਰ ਟੁੱਟੇ ਹੋਏ, ਬਿਪਤਾ ਵਿੱਚ ਪਏ, ਧਨੁਸ਼ ਦੀ ਤਾਂਤ ਕੱਟੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਵਾਹਨ ਮਾਰੇ ਗਏ ਨੂੰ (ਵੀ ਨਹੀਂ)।
12.95.18
चिकित्स्यः स्यात्स्वविषये प्राप्यो वा स्वगृहे भवेत् ।
निर्व्रणश्च स भोक्तव्य एष धर्मः सनातनः ॥ १२.९५.१८ ॥
ਉਸਦਾ ਇਲਾਜ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਆਪਣੇ ਘਰ ਪਹੁੰਚਾਇਆ ਜਾਵੇ; ਜ਼ਖ਼ਮ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਕਰਕੇ ਉਸਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ — ਇਹੀ ਸਨਾਤਨ ਧਰਮ ਹੈ।
12.95.19
तस्माद्धर्मेण योद्धव्यमिति स्वायंभुवोऽब्रवात् ।
सत्सु नित्यः सतां धर्मस्तमास्थाय न नाशयेत् ॥ १२.९५.१९ ॥
ਇਸ ਲਈ ਧਰਮ ਨਾਲ ਹੀ ਯੁੱਧ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਸਵਾਯੰਭੁਵ (ਮਨੂ) ਨੇ ਆਖਿਆ। ਸੱਜਣਾਂ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਸਦਾ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਉਸਦਾ ਨਾਸ਼ ਨਾ ਕਰੇ।
12.95.20
यो वै जयत्यधर्मेण क्षत्रियो धर्मसंगरः ।
आत्मानमात्मना हन्ति पापो निकृतिजीवनः ॥ १२.९५.२० ॥
ਅਧਰਮ ਨਾਲ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲਾ ਖੱਤਰੀ — ਧਰਮਯੁੱਧ ਦੇ ਨਾਮ ਤੇ — ਉਹ ਪਾਪੀ ਹੈ, ਛਲ ਨਾਲ ਜੀਣ ਵਾਲਾ; ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਆਪ ਹੀ ਮਾਰਦਾ ਹੈ।
12.95.21
कर्म चैतदसाधूनां साधून्योऽसाधुना जयेत् ।
धर्मेण निधनं श्रेयो न जयः पापकर्मणा ॥ १२.९५.२१ ॥
ਇਹ ਦੁਸ਼ਟਾਂ ਦਾ ਕਰਮ ਹੈ — ਦੁਸ਼ਟ ਸਾਧਨਾਂ ਨਾਲ ਸੱਜਣਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣਾ। ਧਰਮ ਨਾਲ ਮੌਤ ਚੰਗੀ ਹੈ; ਪਾਪਕਰਮ ਨਾਲ ਜਿੱਤ ਨਹੀਂ।
12.95.22
नाधर्मश्चरितो राजन्सद्यः फलति गौरिव ।
मूलानि च प्रशाखाश्च दहन्समधिगच्छते ॥ १२.९५.२२ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ! ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਅਧਰਮ ਤੁਰੰਤ ਫਲ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ — ਗਾਂ ਵਾਂਗ (ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਫਲਦਾ ਹੈ)। ਜੜ੍ਹਾਂ ਅਤੇ ਟਹਿਣੀਆਂ ਤੱਕ ਸਾੜਦਾ ਹੋਇਆ ਇਹ ਫੈਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
12.95.23
पापेन कर्मणा वित्तं लब्ध्वा पापः प्रहृष्यति ।
स वर्धमानस्तेनैव पापः पापे प्रसज्जति ॥ १२.९५.२३ ॥
ਪਾਪਕਰਮ ਨਾਲ ਧਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਪਾਪੀ ਖੁਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਸੇ ਨਾਲ ਵਧਦਾ ਹੋਇਆ ਉਹ ਪਾਪ ਵਿੱਚ ਹੀ ਲੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
12.95.24
न धर्मोऽस्तीति मन्वानः शुचीनवहसन्निव ।
अश्रद्दधानश्च भवेद्विनाशमुपगच्छति
स बद्धो वारुणैः पाशैरमर्त्यैरवमन्यते। ॥ १२.९५.२४ ॥
'ਧਰਮ ਨਹੀਂ ਹੈ' ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ, ਸ਼ੁੱਧਾਂ ਦਾ ਮਜ਼ਾਕ ਉਡਾਉਂਦਾ ਹੋਇਆ, ਸ਼ਰਧਾਹੀਣ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਨਾਸ਼ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਵਰੁਣ ਦੇ ਫੰਦਿਆਂ ਨਾਲ ਬੱਝਾ ਹੋਇਆ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਤਿਰਸਕਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
12.95.25
महादृतिरिवाध्मातः स्वकृतेनैव वर्धते ।
ततः समूलो ह्रियते नदीकूलादिव द्रुमा ॥ १२.९५.२५ ॥
ਹਵਾ ਨਾਲ ਫੁੱਲੀ ਹੋਈ ਵੱਡੀ ਚਮੜੇ ਦੀ ਮਸ਼ਕ ਆਪਣੇ ਹੀ ਕਰਮ ਨਾਲ ਵਧਦੀ ਹੈ; ਫਿਰ ਨਦੀ ਕੰਢੇ ਤੋਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਸਮੇਤ ਰੁੱਖਾਂ ਵਾਂਗ ਉਹ ਰੋੜ੍ਹ ਕੇ ਲਿਜਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
12.95.26
अथैनमभिनिन्दन्ति भिन्नं कुम्भमिवाश्यानि ।
तस्माद्धर्मेण विजयं कोशं लिप्सेत भूमिपः ॥ १२.९५.२६ ॥
ਫਿਰ ਲੋਕ ਉਸਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਟੁੱਟੇ ਘੜੇ ਨੂੰ ਪੱਥਰ ਨਿੰਦਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਧਰਮ ਨਾਲ ਜਿੱਤ ਅਤੇ ਖਜ਼ਾਨਾ ਚਾਹੁਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।