महाभारत · अध्याय 12.95
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.95.1
अथ यो विजिगीषेत क्षत्रियः क्षत्रियं युधि ।
कस्तस्य विजये धर्मो ह्येतं पृष्टो ब्रवीहि मे ॥ १२.९५.१ ॥
आता जो क्षत्रिय युद्धात दुसऱ्या क्षत्रियाला जिंकू इच्छितो, त्याच्या विजयात कोणता धर्म आहे? हे मी विचारतो आहे, मला सांगा.
12.95.2
ससहायोऽसहायो वा राष्ट्रमागम्य भूमिपः ।
ब्रूयादहं यो राजेति रक्षिष्यामि च वः सदा ॥ १२.९५.२ ॥
सहाय्यकांसह किंवा एकटा एका राष्ट्रात येऊन, एका राजाने म्हणावे, "मी राजा आहे, मी नेहमी तुमचे रक्षण करीन".
12.95.3
मम धर्मबलिं दत्त किंवा मां प्रतिपत्स्यथ ।
ते चोक्तमागतं तत्र घृणीयुः कुशलं भवेत् ॥ १२.९५.३ ॥
माझा धर्म-कर द्या, नाहीतर माझा प्रतिकार करा. तेथे येऊन सांगितलेल्या गोष्टीचा त्यांनी दयेने विचार केला तर कल्याण होईल.
12.95.4
ते चेदक्षत्रियाः सन्तो विरुध्येरन्कथंचन ।
सर्वोपायैर्नियन्तव्या विकर्मस्था नराधिप ॥ १२.९५.४ ॥
ते क्षत्रिय नसूनही कोणत्याही प्रकारे विरोध करत असतील, हे नराधिपा, तर विकर्मात असलेल्यांना सर्व उपायांनी आवरले पाहिजे.
12.95.5
अशस्त्रं क्षत्रियं मत्वा शस्त्रं गृह्णात्यथापरः ।
त्राणायाप्यसमर्थं तं मन्यमानमतीव च ॥ १२.९५.५ ॥
निःशस्त्र क्षत्रिय समजून दुसरा शस्त्र उचलतो; तो स्वतःच्या संरक्षणास अत्यंत असमर्थ आहे असे मानतो.
12.95.6
अथः यः क्षत्रियो राजा क्षत्रियं प्रत्युपाव्रजेत् ।
कथं संप्रतियोद्धव्यस्तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ १२.९५.६ ॥
आता जो क्षत्रिय राजा दुसऱ्या क्षत्रियावर चालून येतो, त्याच्याशी कसे युद्ध करावे? हे पितामहा, मला सांगा.
12.95.7
नासन्नह्यो नाकवचो योद्धव्यः क्षत्रियो रणे ।
एक एकेन भाव्यश्च विसृजेति क्षिपामि च ॥ १२.९५.७ ॥
कवच नसलेल्या आणि कवच घातलेल्या कोणावरही युद्धात क्षत्रियाने हल्ला करू नये. एकाने एकाशीच लढावे; ‘सोड’ असे म्हणून मी आव्हान फेकतो.
12.95.8
स चेत्सन्नद्ध आगच्छेत्सन्नद्धव्यं ततो भवेत् ।
स चेत्ससैन्य आगच्छेत्ससैन्यस्तमथाह्वयेत् ॥ १२.९५.८ ॥
तो कवच घालून आला तर मग स्वतःनेही कवच घालावे. तो सैन्यासह आला तर त्याला सैन्यासह आव्हान द्यावे.
12.95.9
स चेन्निकृत्या युध्येत निकृत्या प्रतियोधयेत् ।
अथ चेद्धर्मतो युध्येद्धर्मेणैव निवारयेत् ॥ १२.९५.९ ॥
तो कपटाने लढला तर त्यालाही कपटानेच प्रत्युत्तर द्यावे. परंतु तो धर्मानुसार लढला तर धर्मानेच त्याला अडवावे.
12.95.10
नाश्वेन रथिनं यायादुदियाद्रथिनं रथी ।
व्यसने न प्रहर्तव्यं न भीताय जिताय च ॥ १२.९५.१० ॥
घोडेस्वाराने रथीवर चालून जाऊ नये; रथीने रथीसमोरच उभे राहावे. संकटात असलेल्यावर, भीतीने ग्रस्तावर आणि पराजितावर प्रहार करू नये.
12.95.11
नेषुर्लिप्तो न कर्णी स्यादसतामेतदायुधम् ।
यथार्थमेव योद्धव्यं न क्रुद्ध्येत जिघांसतः ॥ १२.९५.११ ॥
विषलिप्त किंवा काटेरी (कर्णी) बाण वापरू नये; ते दुष्टांचे शस्त्र आहे. यथायोग्य रीतीनेच लढावे; वध करू पाहणाऱ्यावर संताप करू नये.
12.95.12
नास्त्येकस्य गजो युद्धे गजश्चेकस्य विद्यते ।
न पदातिर्गजं युध्येन्न गतेन पदातिनम् ॥ १२.९५.१२ ॥
ज्याच्याकडे हत्ती नाही त्याला युद्धात हत्ती नसतो; ज्याच्याकडे आहे तोही (तो मिळवत नाही). पायदळाने हत्तीशी लढू नये; ज्याने रथ घेतला आहे त्याने पायदळाशी लढू नये.
12.95.13
हस्तिना योधयेन्नागं कदाचिच्छिक्षितो हयः ।
दिव्यास्त्रबलसंपन्नः कामं युध्येत सर्वदा।
नागे भूमौ समे चैव रथेनाश्वेन वा पुनः ॥ १२.९५.१३ ॥
प्रशिक्षित घोडा कधी हत्तीकडून हत्तीशी लढवता येतो; दिव्यास्त्रबलसंपन्न योद्धा इच्छेनुसार नेहमी लढू शकतो — हत्तीविरुद्ध, समतल भूमीवर, रथातून किंवा घोड्यावरूनही.
12.95.14
रामरावणयोर्युद्धे हरयो वै पदातयः ।
लक्ष्मणश्च महाभागस्तथा राजन्विभीषणः ॥ १२.९५.१४ ॥
राम-रावणांच्या युद्धात वानर पायदळ म्हणून लढले; हे राजा, महाभाग लक्ष्मण आणि विभीषणही तसेच.
12.95.15
रावणस्यान्तकाले च रथेनैन्द्रेण राधवः ।
निजघान दुराचारं रावणं पापकारिणम् ॥ १२.९५.१५ ॥
रावणाच्या अंतकाळी राघवाने (रामाने) इंद्राच्या रथातून दुराचारी, पापकर्मी रावणाचा वध केला.
12.95.16
दिव्यास्त्रबलसंपन्ने सर्वमेतद्विधीयते ।
देवासुरेषु सर्वेषु दृष्टमेतत्पुरातनैः ॥ १२.९५.१६ ॥
दिव्यास्त्रबलसंपन्नाला हे सर्व विहित आहे; देव-असुरांमध्ये सर्वत्र पूर्वजांनी हेच पाहिले आहे.
12.95.17
साधूनां तु यदा भेदात्साधुश्चेद्व्यसनी भवेत् ।
निष्प्राणो नाभिहन्तव्यो नानपत्यः कथंचन।
भग्नशस्त्रो विपन्नश्च कृत्तज्यो हतवाहनः। ॥ १२.९५.१७ ॥
सज्जनांमध्ये फूट पडून एखादा सज्जन संकटात सापडला तर, प्राणहीनाला किंवा अपत्यहीनाला कोणत्याही प्रकारे प्रहार करू नये; शस्त्र तुटलेल्या, विपन्न, धनुष्याची प्रत्यंचा तुटलेल्या आणि वाहन मारलेल्या (योद्ध्यालाही प्रहार करू नये).
12.95.18
चिकित्स्यः स्यात्स्वविषये प्राप्यो वा स्वगृहे भवेत् ।
निर्व्रणश्च स भोक्तव्य एष धर्मः सनातनः ॥ १२.९५.१८ ॥
त्याच्यावर उपचार व्हावेत; तो स्वतःच्या प्रदेशात किंवा स्वतःच्या घरी पोहोचवावा; व्रणरहित करून त्याला सांभाळावे — हाच सनातन धर्म आहे.
12.95.19
तस्माद्धर्मेण योद्धव्यमिति स्वायंभुवोऽब्रवात् ।
सत्सु नित्यः सतां धर्मस्तमास्थाय न नाशयेत् ॥ १२.९५.१९ ॥
म्हणून धर्माने युद्ध करावे, असे स्वायंभुव (मनू) म्हणाले. सत्पुरुषांमध्ये सनातन धर्म नित्य असतो; त्याचा आश्रय घेऊन त्याचा नाश करू नये.
12.95.20
यो वै जयत्यधर्मेण क्षत्रियो धर्मसंगरः ।
आत्मानमात्मना हन्ति पापो निकृतिजीवनः ॥ १२.९५.२० ॥
अधर्माने जिंकणारा क्षत्रिय — धर्मयुद्धाच्या नावाखाली — तो पापी, फसवणुकीने जगणारा; स्वतःलाच स्वतः मारतो.
12.95.21
कर्म चैतदसाधूनां साधून्योऽसाधुना जयेत् ।
धर्मेण निधनं श्रेयो न जयः पापकर्मणा ॥ १२.९५.२१ ॥
हे दुष्टांचे कर्म आहे — दुष्ट मार्गांनी सज्जनांना जिंकणे. धर्माने मरण श्रेष्ठ; पापकर्माने विजय नव्हे.
12.95.22
नाधर्मश्चरितो राजन्सद्यः फलति गौरिव ।
मूलानि च प्रशाखाश्च दहन्समधिगच्छते ॥ १२.९५.२२ ॥
हे राजा! आचरलेला अधर्म लगेच फळ देत नाही — गायीप्रमाणे (हळूहळू फळतो). मुळे आणि फांद्याही जाळत तो पसरतो.
12.95.23
पापेन कर्मणा वित्तं लब्ध्वा पापः प्रहृष्यति ।
स वर्धमानस्तेनैव पापः पापे प्रसज्जति ॥ १२.९५.२३ ॥
पापकर्माने धन मिळवून पापी आनंदतो. त्यानेच वाढून तो पापातच आसक्त होतो.
12.95.24
न धर्मोऽस्तीति मन्वानः शुचीनवहसन्निव ।
अश्रद्दधानश्च भवेद्विनाशमुपगच्छति
स बद्धो वारुणैः पाशैरमर्त्यैरवमन्यते। ॥ १२.९५.२४ ॥
'धर्म नाही' असे मानून, शुद्ध लोकांची थट्टा करीत, श्रद्धाहीन होऊन तो विनाशाला जातो. वरुणाच्या पाशांनी बद्ध होऊन देवांकडून तो तिरस्कृत होतो.
12.95.25
महादृतिरिवाध्मातः स्वकृतेनैव वर्धते ।
ततः समूलो ह्रियते नदीकूलादिव द्रुमा ॥ १२.९५.२५ ॥
वाऱ्याने फुगलेली मोठी चामड्याची पिशवी स्वतःच्या कृत्यानेच वाढते; मग नदीकाठावरील झाडांप्रमाणे ती मुळासकट वाहून नेली जाते.
12.95.26
अथैनमभिनिन्दन्ति भिन्नं कुम्भमिवाश्यानि ।
तस्माद्धर्मेण विजयं कोशं लिप्सेत भूमिपः ॥ १२.९५.२६ ॥
मग लोक त्याची निंदा करतात, जसे फुटलेल्या घड्याला दगड निंदतात. म्हणून राजाने धर्माने विजय आणि कोश मिळवण्याची इच्छा करावी.