મહાભારત · અધ્યાય 12.96
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.96.1
नाधर्मेण महीं जेतुं लिप्सेत जगतीपतिः ।
अधर्मविजयं लब्ध्वा को नु मन्येत भूमिपः ॥ १२.९६.१ ॥
રાજાએ અધર્મથી પૃથ્વી જીતવાની ઇચ્છા ન કરવી. અધર્મવિજય મેળવીને કયો રાજા તેને સારો માનશે?
12.96.2
अधर्मयुक्तो विजयो ह्यध्रुवोऽस्वर्ग्य एव च ।
पातयत्येव राजानं महीं च भरतर्षभ ॥ १२.९६.२ ॥
અધર્મથી યુક્ત વિજય અસ્થિર છે અને સ્વર્ગ આપતો નથી. હે ભરતશ્રેષ્ઠ, તે રાજાને અને પૃથ્વીને પણ પતનમાં નાખે છે.
12.96.3
विशीर्णकवचं चैव तवास्मीति च वादिनम् ।
कृताञ्जलिं न्यस्तशस्त्रं गृहीत्वा न विहिंसयेत् ॥ १२.९६.३ ॥
જેનું કવચ તૂટ્યું છે, જે 'હું તમારો છું' એમ કહે છે, હાથ જોડ્યા છે, શસ્ત્ર નીચે મૂક્યા છે, તેને પકડીને પણ હિંસા ન કરવી.
12.96.4
बलेन विजितो यश्च न तं युध्येत भूमिपः ।
संवत्सरं विप्रणयेत्तस्माज्जातः पुनर्भवेत् ॥ १२.९६.४ ॥
બળથી જીતાયેલા સાથે રાજાએ ફરી યુદ્ધ ન કરવું. તેને એક વર્ષ પોતાની પાસે રાખવો; પછી તે ફરી જન્મ પામશે.
12.96.5
नार्वाक्संवत्सरात्कन्या प्रष्टव्या विक्रमाहृता ।
एवमेव धनं सर्वं यच्चान्यत्सहसा हृतम् ॥ १२.९६.५ ॥
એક વર્ષ પહેલાં બળથી હરી લેવાયેલી કન્યાને પૂછવું નહીં. તેમ જ અચાનક હરી લેવાયેલું બધું ધન અને બીજું પણ.
12.96.6
न तु वध्ये धनं तिष्ठेत्पिबेयुर्ब्राह्मणाः पयः ।
युञ्जीरन्नप्यनडुहः क्षन्तव्यं वा पुनर्भवेत् ॥ १२.९६.६ ॥
પરંતુ વધને કારણે ધન ન રહેવું જોઈએ. બ્રાહ્મણો દૂધ પીએ, બળદોને જોતરવામાં આવે; અથવા ક્ષમા કરવી, જેથી તે ફરી થાય.
12.96.7
राज्ञा राजैव योद्धव्यस्तथा धर्मो विधीयते ।
नान्यो राजानमभ्यस्येदराजन्यः कथंचन ॥ १२.९६.७ ॥
રાજાએ રાજા સાથે જ યુદ્ધ કરવું જોઈએ; એવો ધર્મ વિહિત છે. રાજા ન હોય એવો કોઈ પણ રીતે રાજા પર પ્રહાર ન કરે.
12.96.8
अनीकयोः संहतयोर्यदीयाद्ब्राह्मणोऽन्तरा ।
शान्तिमिच्छन्नुभयतो न योद्धव्यं तदा भवेत् ॥ १२.९६.८ ॥
બંને સેનાઓ વ્યૂહમાં ગોઠવાયેલી હોય ત્યારે, શાંતિ ઇચ્છતો કોઈ બ્રાહ્મણ વચ્ચે આવે, તો તે સમયે બંને પક્ષે યુદ્ધ ન કરવું.
12.96.9
मर्यादां शाश्वतीं भिन्द्याद्ब्राह्मणं योऽभिलङ्घयेत् ।
अथ चेल्लङ्घयेदेव मर्यादां क्षत्रियब्रुवः।
असङ्ख्येपतदूर्ध्वं स्यादनादेयश्च संसदि ॥ १२.९६.९ ॥
જે બ્રાહ્મણનું ઉલ્લંઘન કરે છે, તે શાશ્વત મર્યાદાનો ભંગ કરે છે. અને જે પોતાને ક્ષત્રિય કહે છે, તે જો આ મર્યાદાનું ઉલ્લંઘન કરે, તો પછી તે અસંખ્ય પતનમાં પડશે અને સભામાં અગ્રાહ્ય ઠરશે.
12.96.10
यस्तु धर्मविलोपेन मर्यादाभेदनेन च ।
तां वृत्तिं नानुवर्तेत विजिगीषुर्महीपतिः ॥ १२.९६.१० ॥
પરંતુ જે રાજા વિજયની ઇચ્છા રાખે છે, તેણે ધર્મના લોપ અને મર્યાદાના ભંગથી થતા તે આચરણને અનુસરવું ન જોઈએ.
12.96.11
धर्मलब्धाद्धि विजयाल्लाभः कोऽभ्यधिको भवेत् ॥ १२.९६.११ ॥
ધર્મથી પ્રાપ્ત વિજય કરતાં વધુ લાભ બીજો કયો હોઈ શકે?
12.96.12
सहसा न्याय्यभूतानि क्षिप्रमेव प्रसादयेत् ।
सान्त्वेन भोगदानेन स राज्ञां परमो नयः ॥ १२.९६.१२ ॥
ન્યાયથી જેમનો હક છે, તેમને ઉતાવળથી નહીં, પણ તરત જ પ્રસન્ન કરવા જોઈએ. સાંત્વન અને ભોગદાન વડે તેમને સંતોષવા એ જ રાજાઓની પરમ નીતિ છે.
12.96.13
भुज्यमाना ह्यभोगेन स्वराष्ट्रादभितापिताः ।
अमित्रान्पर्युपासीरन्व्यसनौघप्रतीक्षिणः ॥ १२.९६.१३ ॥
પોતાના રાષ્ટ્રમાં ભોગના અભાવથી પીડિત અને સંતપ્ત લોકો, આપત્તિના પ્રવાહની રાહ જોતા, શત્રુઓની પાસે જશે.
12.96.14
अमित्रोपग्रहं चास्य ते कुर्युः क्षिप्रमापदि ।
संतुष्टाः सर्वतो राजन्राजव्यसनकाङ्क्षिणः ॥ १२.९६.१४ ॥
હે રાજન્, ચારે બાજુથી રાજાના સંકટની ઇચ્છા રાખનારા તેઓ, સંતુષ્ટ થઈને, આપત્તિમાં તરત જ એ શત્રુને પોતાના પક્ષમાં લઈ લેશે.
12.96.15
नामित्रो विनिकर्तव्यो नातिच्छेद्यः कथंचन ।
जीवितं ह्यप्यतिच्छिन्नः संत्यजेदेकदा नरः ॥ १२.९६.१५ ॥
શત્રુને સંપૂર્ણપણે છેદવો ન જોઈએ, અને કોઈ પણ રીતે અતિશય છેદવો ન જોઈએ, કારણ કે સંપૂર્ણ કપાયેલો માણસ પણ એકસાથે જીવન ત્યજી શકે છે.
12.96.16
अल्पेनापि च संयुक्तस्तुष्यते नापराधितः ।
शुद्धं जीवितमेवापि तादृशो बहुमन्यते ॥ १२.९६.१६ ॥
થોડું પણ મેળવીને તે સંતુષ્ટ રહે છે અને અપરાધી બનતો નથી; એવો માણસ શુદ્ધ જીવનને પણ ઘણું માને છે.
12.96.17
यस्य स्फीतो जनपदः संपन्नः प्रियराजकः ।
संतुष्टभृत्यसचिवो दृढमूलः स पार्थिवः ॥ १२.९६.१७ ॥
જેનો જનપદ સમૃદ્ધ અને સંપન્ન છે, જેના પ્રિય રાજસેવકો છે, જેના સેવકો અને મંત્રીઓ સંતુષ્ટ છે, તે રાજા દૃઢમૂળ છે.
12.96.18
ऋत्विक्पुरोहिताचार्या ये चान्ये श्रुतसत्तमाः ।
पूजार्हाः पूजिता यस्य स वै लोकविदुच्यते ॥ १२.९६.१८ ॥
ઋત્વિજો, પુરોહિતો, આચાર્યો અને બીજા શ્રેષ્ઠ વિદ્વાનો, જેઓ પૂજાને યોગ્ય છે, જેના દ્વારા તેઓ પૂજાય છે, તે જ લોકજ્ઞ કહેવાય છે.
12.96.19
एतेनैव च वृत्तेन महीं प्राप सुरोत्तमः ।
अन्येऽपि चैव विजयं विजिगीषन्ति पार्थिवाः ॥ १२.९६.१९ ॥
આ જ આચરણથી શ્રેષ્ઠ દેવે પૃથ્વી મેળવી. અન્ય રાજાઓ પણ વિજયની ઇચ્છાથી આવું જ કરે છે.
12.96.20
भूमिवर्जं धनं राजा जित्वा राजन्महाहवे ।
अपि चान्नोषधीः शश्वदाजहार प्रतर्दनः ॥ १२.९६.२० ॥
હે રાજન્, મહાયુદ્ધમાં જીતીને રાજાએ ભૂમિ સિવાયનું ધન લીધું; અને પ્રતર્દને સદા અન્ન અને ઔષધિઓ પણ લીધી.
12.96.21
अग्रिहोत्राग्निशेषं च हविर्भोजनमेव च ।
आजहार दिवोदासस्ततो विप्रकृतोऽभवत् ॥ १२.९६.२१ ॥
અગ્નિહોત્રની અગ્નિનું શેષ અને હવિષ્યભોજન પણ દિવોદાસે લીધું; ત્યારે તે બ્રાહ્મણોનો અપરાધી બન્યો.
12.96.22
सराजकानि राष्ट्राणि नाभागो दक्षिणां ददौ ।
अन्यत्र श्रोत्रियस्वाच्च तापसार्थाच्च भारत ॥ १२.९६.२२ ॥
નાભાગે રાજાઓ સહિત રાષ્ટ્રો દક્ષિણા રૂપે આપ્યાં; હે ભારત, શ્રોત્રિયનું ધન અને તપસ્વીઓનો ભાગ સિવાય.
12.96.23
उच्चावचानि वित्तानि धर्मज्ञानां युधिष्ठिर ।
आसन्राज्ञां पुराणानां सर्वं तन्मम रोचते ॥ १२.९६.२३ ॥
હે યુધિષ્ઠિર, ધર્મજ્ઞ પ્રાચીન રાજાઓ પાસે ઊંચું અને નીચું સર્વ ધન હતું; તે મને ગમે છે.
12.96.24
सर्वविद्यातिरेकेण जयमिच्छेन्महीपतिः ।
न मायया न दम्भेन य इच्छेद्भूतिमात्मनः ॥ १२.९६.२४ ॥
બધી વિદ્યાઓથી શ્રેષ્ઠ થઈને રાજાએ વિજયની ઇચ્છા રાખવી; માયાથી કે દંભથી નહીં; જે પોતાની સમૃદ્ધિ ઇચ્છે તેણે એમ જ કરવું.