महाभारत · अध्याय 12.96
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.96.1
नाधर्मेण महीं जेतुं लिप्सेत जगतीपतिः ।
अधर्मविजयं लब्ध्वा को नु मन्येत भूमिपः ॥ १२.९६.१ ॥
राजाने अधर्माने पृथ्वी जिंकण्याची इच्छा करू नये. अधर्मविजय मिळवून कोणता राजा तो चांगला मानेल?
12.96.2
अधर्मयुक्तो विजयो ह्यध्रुवोऽस्वर्ग्य एव च ।
पातयत्येव राजानं महीं च भरतर्षभ ॥ १२.९६.२ ॥
अधर्माने युक्त असलेला विजय अस्थिर असतो आणि स्वर्ग देत नाही. हे भरतश्रेष्ठा, तो राजाला आणि पृथ्वीलाही पतनाकडे नेतो.
12.96.3
विशीर्णकवचं चैव तवास्मीति च वादिनम् ।
कृताञ्जलिं न्यस्तशस्त्रं गृहीत्वा न विहिंसयेत् ॥ १२.९६.३ ॥
ज्याचे कवच तुटले आहे, जो 'मी तुमचा आहे' म्हणतो, हात जोडलेले आहेत, शस्त्र खाली ठेवले आहे, त्याला पकडूनही हिंसा करू नये.
12.96.4
बलेन विजितो यश्च न तं युध्येत भूमिपः ।
संवत्सरं विप्रणयेत्तस्माज्जातः पुनर्भवेत् ॥ १२.९६.४ ॥
बळाने जिंकलेल्या व्यक्तीशी राजाने पुन्हा युद्ध करू नये. त्याला एक वर्ष आपल्याजवळ ठेवावे; मग तो पुन्हा जन्म घेतल्यासारखा होईल.
12.96.5
नार्वाक्संवत्सरात्कन्या प्रष्टव्या विक्रमाहृता ।
एवमेव धनं सर्वं यच्चान्यत्सहसा हृतम् ॥ १२.९६.५ ॥
वर्ष पूर्ण होण्यापूर्वी बळाने नेलेल्या कन्येला विचारू नये. त्याचप्रमाणे अचानक हरण केलेले सर्व धन आणि इतर वस्तूही.
12.96.6
न तु वध्ये धनं तिष्ठेत्पिबेयुर्ब्राह्मणाः पयः ।
युञ्जीरन्नप्यनडुहः क्षन्तव्यं वा पुनर्भवेत् ॥ १२.९६.६ ॥
परंतु वधामुळे धन ठेवू नये. ब्राह्मणांनी दूध प्यावे, बैलांना जुंपावे; किंवा क्षमा करावी, म्हणजे ते पुन्हा होईल.
12.96.7
राज्ञा राजैव योद्धव्यस्तथा धर्मो विधीयते ।
नान्यो राजानमभ्यस्येदराजन्यः कथंचन ॥ १२.९६.७ ॥
राजाने राजाशीच युद्ध करावे; असा धर्म विहित आहे. राजा नसलेल्या कोणीही कोणत्याही प्रकारे राजावर प्रहार करू नये.
12.96.8
अनीकयोः संहतयोर्यदीयाद्ब्राह्मणोऽन्तरा ।
शान्तिमिच्छन्नुभयतो न योद्धव्यं तदा भवेत् ॥ १२.९६.८ ॥
दोन्ही सेना व्यूहाने उभ्या असताना शांतीची इच्छा धरून एखादा ब्राह्मण मध्ये आला, तर त्या वेळी दोन्ही बाजूंनी युद्ध करू नये.
12.96.9
मर्यादां शाश्वतीं भिन्द्याद्ब्राह्मणं योऽभिलङ्घयेत् ।
अथ चेल्लङ्घयेदेव मर्यादां क्षत्रियब्रुवः।
असङ्ख्येपतदूर्ध्वं स्यादनादेयश्च संसदि ॥ १२.९६.९ ॥
जो ब्राह्मणाचे उल्लंघन करतो, तो शाश्वत मर्यादा भंग करतो. आणि जो स्वतःला क्षत्रिय म्हणवितो, त्याने ही मर्यादा ओलांडली तर तो असंख्य पतनाला जाईल आणि सभेत अग्राह्य ठरेल.
12.96.10
यस्तु धर्मविलोपेन मर्यादाभेदनेन च ।
तां वृत्तिं नानुवर्तेत विजिगीषुर्महीपतिः ॥ १२.९६.१० ॥
परंतु जो राजा विजय इच्छितो, त्याने धर्माचा लोप आणि मर्यादेचा भंग करणारा तो आचार अनुसरू नये.
12.96.11
धर्मलब्धाद्धि विजयाल्लाभः कोऽभ्यधिको भवेत् ॥ १२.९६.११ ॥
धर्माने मिळविलेल्या विजयापेक्षा अधिक लाभ कोणता असू शकेल?
12.96.12
सहसा न्याय्यभूतानि क्षिप्रमेव प्रसादयेत् ।
सान्त्वेन भोगदानेन स राज्ञां परमो नयः ॥ १२.९६.१२ ॥
ज्यांचा न्यायतः हक्क आहे त्यांना घाईने नव्हे, तर तत्काळ प्रसन्न करावे. सांत्वन आणि भोगदानाने त्यांना संतुष्ट करणे हीच राजांची परम नीती आहे.
12.96.13
भुज्यमाना ह्यभोगेन स्वराष्ट्रादभितापिताः ।
अमित्रान्पर्युपासीरन्व्यसनौघप्रतीक्षिणः ॥ १२.९६.१३ ॥
स्वराष्ट्रात भोगाभावी पीडित व संतप्त झालेले लोक, संकटांच्या प्रवाहाची वाट पाहत, शत्रूंच्या आश्रयाला जातील.
12.96.14
अमित्रोपग्रहं चास्य ते कुर्युः क्षिप्रमापदि ।
संतुष्टाः सर्वतो राजन्राजव्यसनकाङ्क्षिणः ॥ १२.९६.१४ ॥
हे राजन्, सर्वत्र राजाच्या संकटाची इच्छा करणारे ते, संतुष्ट होऊन, आपत्तीत लगेच त्या शत्रूला आपल्या बाजूला घेतील.
12.96.15
नामित्रो विनिकर्तव्यो नातिच्छेद्यः कथंचन ।
जीवितं ह्यप्यतिच्छिन्नः संत्यजेदेकदा नरः ॥ १२.९६.१५ ॥
शत्रूला पूर्णपणे छेदू नये, आणि कोणत्याही प्रकारे अतिशय छेदू नये, कारण पूर्णपणे तुटलेला माणूसही एकदम जीवन सोडून देऊ शकतो.
12.96.16
अल्पेनापि च संयुक्तस्तुष्यते नापराधितः ।
शुद्धं जीवितमेवापि तादृशो बहुमन्यते ॥ १२.९६.१६ ॥
थोड्याशीही युक्त असलेला तो संतुष्ट राहतो आणि अपराधी होत नाही; असा माणूस शुद्ध जीवनालाही फार मानतो.
12.96.17
यस्य स्फीतो जनपदः संपन्नः प्रियराजकः ।
संतुष्टभृत्यसचिवो दृढमूलः स पार्थिवः ॥ १२.९६.१७ ॥
ज्याचा जनपद समृद्ध व संपन्न आहे, ज्याचे राजसेवक प्रिय आहेत, ज्याचे सेवक व मंत्री संतुष्ट आहेत, तो राजा दृढमूल होय.
12.96.18
ऋत्विक्पुरोहिताचार्या ये चान्ये श्रुतसत्तमाः ।
पूजार्हाः पूजिता यस्य स वै लोकविदुच्यते ॥ १२.९६.१८ ॥
ऋत्विज, पुरोहित, आचार्य आणि इतर श्रेष्ठ विद्वान, जे पूजनीय आहेत, ज्याच्याकडून त्यांची पूजा होते, तोच लोकज्ञ म्हटला जातो.
12.96.19
एतेनैव च वृत्तेन महीं प्राप सुरोत्तमः ।
अन्येऽपि चैव विजयं विजिगीषन्ति पार्थिवाः ॥ १२.९६.१९ ॥
याच आचरणाने देवश्रेष्ठाने पृथ्वी मिळवली. इतर राजेही विजयाची इच्छा धरून असेच करतात.
12.96.20
भूमिवर्जं धनं राजा जित्वा राजन्महाहवे ।
अपि चान्नोषधीः शश्वदाजहार प्रतर्दनः ॥ १२.९६.२० ॥
हे राजा, महायुद्धात जिंकून राजाने भूमी सोडून धन घेतले; आणि प्रतर्दनाने सदैव अन्न व औषधीही घेतल्या.
12.96.21
अग्रिहोत्राग्निशेषं च हविर्भोजनमेव च ।
आजहार दिवोदासस्ततो विप्रकृतोऽभवत् ॥ १२.९६.२१ ॥
अग्निहोत्राग्नीचे अवशेष आणि हविर्भोजनही दिवोदासाने घेतले; तेव्हा तो ब्राह्मणांचा अपराधी ठरला.
12.96.22
सराजकानि राष्ट्राणि नाभागो दक्षिणां ददौ ।
अन्यत्र श्रोत्रियस्वाच्च तापसार्थाच्च भारत ॥ १२.९६.२२ ॥
नाभागाने राजांसह राष्ट्रे दक्षिणा म्हणून दिली; हे भारता, श्रोत्रियाचे धन व तपस्व्यांचा वाटा सोडून.
12.96.23
उच्चावचानि वित्तानि धर्मज्ञानां युधिष्ठिर ।
आसन्राज्ञां पुराणानां सर्वं तन्मम रोचते ॥ १२.९६.२३ ॥
हे युधिष्ठिरा, धर्मज्ञ प्राचीन राजांजवळ उच्च-नीच सर्व धन होते; ते मला आवडते.
12.96.24
सर्वविद्यातिरेकेण जयमिच्छेन्महीपतिः ।
न मायया न दम्भेन य इच्छेद्भूतिमात्मनः ॥ १२.९६.२४ ॥
सर्व विद्यांहून श्रेष्ठ होऊन राजाने विजयाची इच्छा धरावी; माया किंवा दंभाने नव्हे; जो स्वतःची भरभराट इच्छितो त्याने असेच करावे.