મહાભારત · અધ્યાય 12.97
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.97.1
क्षत्रधर्माद्धि पापीयान्न धर्मोऽस्ति नराधिप ।
अपयाने च युद्धे च राजा हन्ति महाजनम् ॥ १२.९७.१ ॥
હે નરાધિપ, ક્ષત્રધર્મ કરતાં વધુ પાપમય કોઈ ધર્મ નથી; પલાયન અને યુદ્ધમાં રાજા મહાજનનો વધ કરે છે.
12.97.2
अथ स्म कर्मणा केन लोकाञ्जयति पार्थिवः ।
विद्वञ्जिज्ञासमानाय प्रब्रूहि भरतर्षभ ॥ १२.९७.२ ॥
તો કયા કર્મથી રાજા લોકોને જીતે છે? હે વિદ્વાન, હે ભરતર્ષભ, જાણવા ઇચ્છુક મને કહો.
12.97.3
निग्रहेण च पापानां साधूनां संग्रहेण च ।
यज्ञैर्दानैश्च राजानो भवन्ति शुचयोऽमलाः ॥ १२.९७.३ ॥
પાપીઓનો નિગ્રહ અને સાધુઓનો સંગ્રહ કરવાથી, યજ્ઞો અને દાનોથી રાજાઓ શુદ્ધ અને નિર્મળ થાય છે.
12.97.4
उपरुन्धन्ति राजानो भूतानि विजयार्थिनः ।
त एव विजयं प्राप्य वर्धयन्ति पुनः प्रजाः ॥ १२.९७.४ ॥
વિજયના ઇચ્છુક રાજાઓ જીવોને ઘેરે છે; તેઓ જ વિજય પામીને ફરી પ્રજાનું વર્ધન કરે છે.
12.97.5
अपविध्यन्ति पापानि दानयज्ञतपोबलैः ।
अनुग्रहेण भूतानां पुण्यमेषां विवर्धते ॥ १२.९७.५ ॥
દાન, યજ્ઞ અને તપના બળથી તેઓ પાપોને દૂર કરે છે; જીવો પર અનુગ્રહ કરવાથી તેમનું પુણ્ય વધે છે.
12.97.6
यथैव क्षेत्रनिर्याता निर्यातं क्षेत्रमेव च ।
हिनस्ति धान्यकक्षं च न च धान्यं विनश्यति ॥ १२.९७.६ ॥
ખેતરમાં પ્રવેશનારા અને બહાર નીકળનારા ધાન્યના પાકને હાનિ પહોંચાડે છે, પણ ધાન્ય નાશ પામતું નથી.
12.97.7
एवं शस्त्राणि मुञ्चन्तो घ्नन्ति वध्याननेकधा ।
तस्यैषा निष्कृतिर्दृष्टा भूतानां भावनं पुनः ॥ १२.९७.७ ॥
આ રીતે શસ્ત્રો છોડતા તેઓ વધ્યોને અનેક રીતે મારે છે. તેના માટે આ જ પ્રાયશ્ચિત્ત દેખાયું છે, જે પ્રાણીઓને ફરી સ્થાપિત કરવું છે.
12.97.8
यो भूतानि सदाऽनर्थाद्वधात्क्लेशाच्च रक्षति ।
दस्युभ्यः प्राणदानात्स धनदः सुखदो विराट् ॥ १२.९७.८ ॥
જે સદા પ્રાણીઓને અનર્થ, વધ અને ક્લેશથી બચાવે છે, ધાડપાડુઓથી પ્રાણદાન આપીને રક્ષે છે — તે ધન આપનાર, સુખ આપનાર વિરાટ છે.
12.97.9
स सर्वयज्ञारीजानो राजाऽथाभयदक्षिणैः ।
अनुभूयेह भद्राणि प्राप्नोतीन्द्रसलोकताम् ॥ १२.९७.९ ॥
તે રાજા — બધા યજ્ઞોના ફળથી જન્મેલો, અભયદક્ષિણા આપનારો. અહીં કલ્યાણોનો અનુભવ કરીને તે ઇન્દ્રલોક પામે છે.
12.97.10
ब्राह्मणार्थे समुत्पन्ने योऽभिनिष्पत्य युध्यति ।
आत्मानं यूपमुत्सृज्य स यज्ञोऽनन्तदक्षिणः ॥ १२.९७.१० ॥
બ્રાહ્મણો માટે સંકટ ઉત્પન્ન થાય ત્યારે જે આગળ વધીને લડે છે, પોતાને યૂપસ્તંભ રૂપે અર્પે છે — તે યજ્ઞ અનંત દક્ષિણાવાળો છે.
12.97.11
अभीतो विकिरञ्शत्रून्प्रतिगृह्य शरांस्तथा ।
न तस्मान्त्रिदशाः श्रेयो भुवि पश्यन्ति किंचन ॥ १२.९७.११ ॥
નિર્ભયપણે શત્રુઓને વિખેરતા, બાણો ઝીલતા — તેના કરતાં શ્રેષ્ઠ કંઈ પણ દેવતાઓ પૃથ્વી પર જોતા નથી.
12.97.12
तस्य शस्त्राणि यावन्ति त्वचं भिन्दन्ति संयुगे ।
तावतः सोऽश्नुते लोकान्सर्वकामदुहोऽक्षयान् ॥ १२.९७.१२ ॥
યુદ્ધમાં જેટલાં શસ્ત્રો તેની ત્વચા ભેદે છે, તેટલા સર્વકામદુઘા, અક્ષય લોકોનો તે ભોગ કરે છે.
12.97.13
यदस्य रुधिरं गात्रादाहवे संप्रवर्तते ।
सह तेनैव स्रावेण सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ १२.९७.१३ ॥
યુદ્ધમાં તેના અંગોમાંથી લોહી વહે છે, તે જ પ્રવાહ સાથે તે સર્વ પાપોથી મુક્ત થાય છે.
12.97.14
यानि दुःखानि सहते प्राणानामतिपातने ।
न तपोऽस्ति ततो भूय इति धर्मविदो विदुः ॥ १२.९७.१४ ॥
પ્રાણ કપાતી વખતે તે જે દુઃખ સહે છે, તેથી મોટું કોઈ તપ નથી એમ ધર્મજ્ઞો જાણે છે.
12.97.15
पृष्ठतो भीरवः सङ्ख्ये वर्तन्ते धर्मपूरुषाः ।
शूराच्छरणमिच्छन्तः पर्जन्यादिव जीवनम् ॥ १२.९७.१५ ॥
યુદ્ધમાં ડરપોક લોકો પાછળ રહે છે; વાદળ પાસેથી જીવન ઇચ્છાય તેમ ધર્મપુરુષો શૂરનું શરણ ઇચ્છે છે.
12.97.16
यदि शूरं तथा क्षेमे प्रतीक्षेरन्यथा भये ।
प्रतिरूपं जनाः कुर्युर्न च तद्वर्तते तथा ॥ १२.९७.१६ ॥
સલામતીમાં લોકો શૂરની રાહ જુએ છે તેમ ભયમાં પણ કરે અને તદનુસાર વર્તે તો સારું; પણ તેમ થતું નથી.
12.97.17
यदि ते कृतमाज्ञाय नमस्कुर्युः सदैव तम् ।
युक्तं न्याय्यं च कुर्युस्ते न च तद्वर्तते तथा ॥ १२.९७.१७ ॥
તેનું કૃત્ય જાણીને જો તેઓ હંમેશાં તેને નમસ્કાર કરી યોગ્ય અને ન્યાયી આચરણ કરે તો સારું; પણ તેમ થતું નથી.
12.97.18
पुरुषाणां समानानां दृश्यते महदन्तरम् ।
संग्रामेऽनीकवेलायामुत्कृष्टेषु पतत्सु च ॥ १२.९७.१८ ॥
સમાન પુરુષોમાં પણ યુદ્ધમાં સેનાની હારના સમયે અને ઉત્કૃષ્ટ વીરો પડતાં મોટો તફાવત દેખાય છે.
12.97.19
पतत्यभिमुखं शूरः परान्भीरुः पलायते ।
आस्थाय स्वर्ग्यमध्वानं सहायान्विषमे त्यजन् ॥ १२.९७.१९ ॥
શૂરવીર શત્રુઓની સામે પડે છે; કાયર ભાગે છે. સ્વર્ગનો માર્ગ અપનાવીને પણ, સંકટમાં સહાયકોને ત્યજનાર.
12.97.20
मा स्म तांस्तादृशांस्तात जनिष्टाऽधर्मपूरुषान् ॥ १२.९७.२० ॥
હે વત્સ, એવા અધર્મી પુરુષો ક્યારેય જન્મે નહીં.
12.97.21
ये सहायान्रणे हित्वा स्वस्तिमन्तो गृहान्ययुः ।
अस्वस्ति तेभ्यः कुर्वन्ति देवा इन्द्रपुरोगमाः ॥ १२.९७.२१ ॥
યુદ્ધમાં સહાયકોને છોડીને સલામત ઘરે પાછા ફરનારાઓ માટે ઇન્દ્ર સહિતના દેવો અમંગળ સર્જે છે.
12.97.22
त्यागेन यः सहायानां स्वान्प्राणांस्त्रातुमिच्छति ।
तं हन्युः काष्ठलोहैर्वा दहेयुर्वा कटाग्निना।
पशुवन्मारयेयुर्वा क्षत्रिया ये स्युरीदृशाः ॥ १२.९७.२२ ॥
સહાયકોને ત્યજીને પોતાના પ્રાણ બચાવવા ઇચ્છતા એવા ક્ષત્રિયોને લાકડી કે લોખંડથી મારી શકાય, ઘાસના અગ્નિમાં બાળી શકાય, અથવા પશુની જેમ વધ કરી શકાય.
12.97.23
अधर्मः क्षत्रियस्यैष यच्छय्यामरणं भवेत् ।
विसृजञ्श्लेष्मपित्तानि कृपणं परिदेवयन् ॥ १२.९७.२३ ॥
પથારીમાં મૃત્યુ પામવું એ ક્ષત્રિય માટે અધર્મ છે; કફ-પિત્ત ઓકતાં, દીનતાથી વિલાપ કરતાં મરવું.
12.97.24
अविक्षतेन देहेन प्रलयं योऽधिगच्छति ।
क्षत्रियो नास्य तत्कर्म प्रशंसन्ति पुराविदः ॥ १२.९७.२४ ॥
જે ક્ષત્રિય ઘા વગરના શરીરે મૃત્યુ પામે છે, તેના તે કર્મની પ્રાચીન જ્ઞાનીઓ પ્રશંસા કરતા નથી.
12.97.25
न गृहे मरणं तात क्षत्रियाणां प्रशस्यते ।
शौण्डीराणामशौण्डीर्यमधर्मं कृपणं च तत् ॥ १२.९७.२५ ॥
વત્સ, ક્ષત્રિયોનું ઘરમાં મૃત્યુ પ્રશંસનીય નથી. શૂરવીરો માટે કાયરતા અધર્મ અને દીનતા છે.
12.97.26
इदं कृच्छ्रमहो दुःखं पापीय इति निष्टनन् ।
प्रतिध्वस्तमुखः पूतिरमात्याननुशोचयन् ॥ १२.९७.२६ ॥
'આ કષ્ટ છે, અરેરે દુઃખ, હું પાપી છું' એમ કણસતા, મોઢું કરમાયેલું, અમાત્યો માટે શોક કરતા.
12.97.27
अरोगाणां स्पृहयते मुहुर्मृत्युमपीच्छति ।
वीरो दृप्तो मनस्वी च नेदृशं मृत्युमर्हति ॥ १२.९७.२७ ॥
નિરોગીઓની ઇચ્છા કરે છે, વારંવાર મૃત્યુની પણ ઇચ્છા કરે છે; પણ ગર્વિષ્ઠ અને મનસ્વી વીર આવા મૃત્યુને યોગ્ય નથી.
12.97.28
रणेषु कदनं कृत्वा सुहृद्भिः प्रतिपूजित ।
तीक्ष्णैः शस्त्रैरभिक्लिष्टः क्षत्रियो मुत्युमर्हति ॥ १२.९७.२८ ॥
યુદ્ધોમાં સંહાર કરીને, મિત્રો દ્વારા સન્માનિત થઈને, તીક્ષ્ણ શસ્ત્રોથી ઘાયલ થયેલો ક્ષત્રિય જ મૃત્યુને યોગ્ય છે.
12.97.29
शूरो हि सत्वमन्युभ्यामाविष्टो युध्यते मशम् ।
कृत्यमानानि गात्राणि परैर्नैवावबुध्यते ॥ १२.९७.२९ ॥
શૂરવીર સત્ત્વ અને ક્રોધથી આવિષ્ટ થઈને તીવ્રતાથી યુદ્ધ કરે છે; શત્રુઓ કાપેલા અંગો પણ તે જાણતો નથી.
12.97.30
स सङ्ख्ये निधनं प्राप्य प्रशस्तं लोकपूजितम् ।
स्वधर्मं विपुलं प्राप्य शक्रस्यैति सलोकताम् ॥ १२.९७.३० ॥
તે યુદ્ધમાં પ્રશંસનીય, લોકપૂજિત મૃત્યુ પામીને, પોતાનો વિપુલ સ્વધર્મ મેળવીને ઇન્દ્રના લોકને પામે છે.
12.97.31
सर्वोपायै रणमुखमातिष्ठंस्त्यक्तजीवितः ।
प्राप्नोतीन्द्रस्य सालोक्यं शूरः पृष्ठमदर्शयन् ॥ १२.९७.३१ ॥
બધા ઉપાયોથી રણમોરચે અડગ રહી, જીવનનો ત્યાગ કરનાર શૂરવીર, પીઠ બતાવ્યા વિના ઇન્દ્રનું સાલોક્ય પામે છે.
12.97.32
यत्रयत्र हतः शूरः शत्रुभिः परिवारितः ।
अक्षयांल्लभते लोकान्यदि दैन्यं न सेवते ॥ १२.९७.३२ ॥
જ્યાં જ્યાં શૂરવીર શત્રુઓથી ઘેરાઈને હણાય, જો તે દીનતાનો આશ્રય ન લે, તો તે અક્ષય લોકો પામે છે.