महाभारत · अध्याय 12.97
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.97.1
क्षत्रधर्माद्धि पापीयान्न धर्मोऽस्ति नराधिप ।
अपयाने च युद्धे च राजा हन्ति महाजनम् ॥ १२.९७.१ ॥
हे नराधिपा, क्षत्रधर्मापेक्षा अधिक पापमय धर्म नाही; माघार घेताना आणि युद्धात राजा महाजनांना मारतो.
12.97.2
अथ स्म कर्मणा केन लोकाञ्जयति पार्थिवः ।
विद्वञ्जिज्ञासमानाय प्रब्रूहि भरतर्षभ ॥ १२.९७.२ ॥
मग कोणत्या कर्माने राजा लोकांना जिंकतो? हे विद्वन्, हे भरतर्षभा, जाणण्याची इच्छा असलेल्या मला सांगा.
12.97.3
निग्रहेण च पापानां साधूनां संग्रहेण च ।
यज्ञैर्दानैश्च राजानो भवन्ति शुचयोऽमलाः ॥ १२.९७.३ ॥
पापी लोकांचे निग्रह आणि साधूंचे संग्रह करून, यज्ञ आणि दानांनी राजे शुद्ध व निर्मल होतात.
12.97.4
उपरुन्धन्ति राजानो भूतानि विजयार्थिनः ।
त एव विजयं प्राप्य वर्धयन्ति पुनः प्रजाः ॥ १२.९७.४ ॥
विजयाची इच्छा करणारे राजे प्राण्यांना वेढतात; तेच विजय मिळवून पुन्हा प्रजांचे पोषण करतात.
12.97.5
अपविध्यन्ति पापानि दानयज्ञतपोबलैः ।
अनुग्रहेण भूतानां पुण्यमेषां विवर्धते ॥ १२.९७.५ ॥
दान, यज्ञ आणि तपाच्या बळाने ते पापे दूर करतात; प्राण्यांवर अनुग्रह केल्याने त्यांचे पुण्य वाढते.
12.97.6
यथैव क्षेत्रनिर्याता निर्यातं क्षेत्रमेव च ।
हिनस्ति धान्यकक्षं च न च धान्यं विनश्यति ॥ १२.९७.६ ॥
शेतात प्रवेश करणारे आणि शेतातून बाहेर पडणारे धान्याच्या पिकाची हानी करतात, पण धान्य नष्ट होत नाही.
12.97.7
एवं शस्त्राणि मुञ्चन्तो घ्नन्ति वध्याननेकधा ।
तस्यैषा निष्कृतिर्दृष्टा भूतानां भावनं पुनः ॥ १२.९७.७ ॥
अशा प्रकारे शस्त्रे सोडत ते वध्यांना अनेक प्रकारे मारतात. त्याच्यासाठी हेच प्रायश्चित्त पाहिले गेले आहे, जे प्राण्यांना पुन्हा स्थापित करणे आहे.
12.97.8
यो भूतानि सदाऽनर्थाद्वधात्क्लेशाच्च रक्षति ।
दस्युभ्यः प्राणदानात्स धनदः सुखदो विराट् ॥ १२.९७.८ ॥
जो नेहमी प्राण्यांना अनर्थापासून, वधापासून आणि क्लेशापासून वाचवतो, दरोडेखोरांपासून प्राणदान करून रक्षण करतो — तोच धन देणारा, सुख देणारा विराट होय.
12.97.9
स सर्वयज्ञारीजानो राजाऽथाभयदक्षिणैः ।
अनुभूयेह भद्राणि प्राप्नोतीन्द्रसलोकताम् ॥ १२.९७.९ ॥
तो राजा — सर्व यज्ञांच्या फळातून जन्मलेला, अभयदक्षिणा देणारा. येथे कल्याणांचा उपभोग घेऊन तो इंद्रलोक प्राप्त करतो.
12.97.10
ब्राह्मणार्थे समुत्पन्ने योऽभिनिष्पत्य युध्यति ।
आत्मानं यूपमुत्सृज्य स यज्ञोऽनन्तदक्षिणः ॥ १२.९७.१० ॥
ब्राह्मणांसाठी संकट उत्पन्न झाल्यावर जो पुढे होऊन लढतो, स्वतःला यूपस्तंभ म्हणून अर्पण करतो — तो यज्ञ अनंत दक्षिणेचा आहे.
12.97.11
अभीतो विकिरञ्शत्रून्प्रतिगृह्य शरांस्तथा ।
न तस्मान्त्रिदशाः श्रेयो भुवि पश्यन्ति किंचन ॥ १२.९७.११ ॥
निर्भयपणे शत्रूंना विखुरत, बाणांना झेलत — त्यापेक्षा श्रेष्ठ काहीही देव पृथ्वीवर पाहत नाहीत.
12.97.12
तस्य शस्त्राणि यावन्ति त्वचं भिन्दन्ति संयुगे ।
तावतः सोऽश्नुते लोकान्सर्वकामदुहोऽक्षयान् ॥ १२.९७.१२ ॥
युद्धात जितकी शस्त्रे त्याची त्वचा भेदतात, तितके सर्वकामदुह्, अक्षय लोक तो उपभोगतो.
12.97.13
यदस्य रुधिरं गात्रादाहवे संप्रवर्तते ।
सह तेनैव स्रावेण सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ १२.९७.१३ ॥
युद्धात त्याच्या अवयवांतून रक्त वाहते, त्या स्रावासोबतच तो सर्व पापांपासून मुक्त होतो.
12.97.14
यानि दुःखानि सहते प्राणानामतिपातने ।
न तपोऽस्ति ततो भूय इति धर्मविदो विदुः ॥ १२.९७.१४ ॥
प्राण तुटताना तो जे दुःख सहन करतो, त्याहून मोठे तप नाही असे धर्मज्ञ जाणतात.
12.97.15
पृष्ठतो भीरवः सङ्ख्ये वर्तन्ते धर्मपूरुषाः ।
शूराच्छरणमिच्छन्तः पर्जन्यादिव जीवनम् ॥ १२.९७.१५ ॥
युद्धात भित्रे लोक मागे राहतात; ढगाकडून जीवनाची इच्छा धरावी तसे धर्मपुरुष शूराचा आश्रय इच्छितात.
12.97.16
यदि शूरं तथा क्षेमे प्रतीक्षेरन्यथा भये ।
प्रतिरूपं जनाः कुर्युर्न च तद्वर्तते तथा ॥ १२.९७.१६ ॥
सुरक्षित काळात लोक शूराची वाट पाहतात, तसेच भयाच्या वेळीही केले आणि त्यानुसार वागले तर बरे; पण तसे होत नाही.
12.97.17
यदि ते कृतमाज्ञाय नमस्कुर्युः सदैव तम् ।
युक्तं न्याय्यं च कुर्युस्ते न च तद्वर्तते तथा ॥ १२.९७.१७ ॥
त्याचे कृत्य जाणून ते नेहमी त्याला नमस्कार करून योग्य आणि न्याय्य वर्तन करतील तर बरे; पण तसे होत नाही.
12.97.18
पुरुषाणां समानानां दृश्यते महदन्तरम् ।
संग्रामेऽनीकवेलायामुत्कृष्टेषु पतत्सु च ॥ १२.९७.१८ ॥
समान पुरुषांमध्येही युद्धात सैन्यरेषेच्या वेळी आणि उत्कृष्ट वीर पडताना मोठा फरक दिसतो.
12.97.19
पतत्यभिमुखं शूरः परान्भीरुः पलायते ।
आस्थाय स्वर्ग्यमध्वानं सहायान्विषमे त्यजन् ॥ १२.९७.१९ ॥
शूर वीर शत्रूंसमोर पडतो; भित्रा पळून जातो. स्वर्गाचा मार्ग स्वीकारूनही, संकटात सहायकांना सोडणारा.
12.97.20
मा स्म तांस्तादृशांस्तात जनिष्टाऽधर्मपूरुषान् ॥ १२.९७.२० ॥
हे वत्सा, असे अधर्मी पुरुष कधीही जन्माला येऊ नयेत.
12.97.21
ये सहायान्रणे हित्वा स्वस्तिमन्तो गृहान्ययुः ।
अस्वस्ति तेभ्यः कुर्वन्ति देवा इन्द्रपुरोगमाः ॥ १२.९७.२१ ॥
रणांगणात सहायकांना सोडून सुखरूप घरी परतणाऱ्यांसाठी इंद्रप्रमुख देव अमंगल घडवतात.
12.97.22
त्यागेन यः सहायानां स्वान्प्राणांस्त्रातुमिच्छति ।
तं हन्युः काष्ठलोहैर्वा दहेयुर्वा कटाग्निना।
पशुवन्मारयेयुर्वा क्षत्रिया ये स्युरीदृशाः ॥ १२.९७.२२ ॥
सहायकांना सोडून स्वतःचे प्राण वाचवू इच्छिणाऱ्या अशा क्षत्रियांना लाकूड किंवा लोखंडाने मारावे, गवताच्या अग्नीत जाळावे, किंवा पशूप्रमाणे वध करावा.
12.97.23
अधर्मः क्षत्रियस्यैष यच्छय्यामरणं भवेत् ।
विसृजञ्श्लेष्मपित्तानि कृपणं परिदेवयन् ॥ १२.९७.२३ ॥
अंथरुणावर मरण येणे हा क्षत्रियासाठी अधर्म आहे; कफ-पित्त ओकत दीनपणे आक्रोश करत मरणे.
12.97.24
अविक्षतेन देहेन प्रलयं योऽधिगच्छति ।
क्षत्रियो नास्य तत्कर्म प्रशंसन्ति पुराविदः ॥ १२.९७.२४ ॥
जो क्षत्रिय जखमेविना शरीरासह मरण पावतो, त्याच्या त्या कर्माची प्राचीन ज्ञाते प्रशंसा करत नाहीत.
12.97.25
न गृहे मरणं तात क्षत्रियाणां प्रशस्यते ।
शौण्डीराणामशौण्डीर्यमधर्मं कृपणं च तत् ॥ १२.९७.२५ ॥
वत्सा, क्षत्रियांचे मरण घरात प्रशंसनीय नाही. शूरांसाठी भ्याडपणा अधर्म आणि दीनता आहे.
12.97.26
इदं कृच्छ्रमहो दुःखं पापीय इति निष्टनन् ।
प्रतिध्वस्तमुखः पूतिरमात्याननुशोचयन् ॥ १२.९७.२६ ॥
'हे कष्ट, अरेरे दुःख, मी पापी' असे कण्हत, तोंड कोमेजून, अमात्यांसाठी शोक करत.
12.97.27
अरोगाणां स्पृहयते मुहुर्मृत्युमपीच्छति ।
वीरो दृप्तो मनस्वी च नेदृशं मृत्युमर्हति ॥ १२.९७.२७ ॥
निरोगी लोकांची इच्छा करतो, वारंवार मृत्यूचीही इच्छा करतो; पण गर्विष्ठ आणि मनस्वी वीर अशा मृत्यूस पात्र नाही.
12.97.28
रणेषु कदनं कृत्वा सुहृद्भिः प्रतिपूजित ।
तीक्ष्णैः शस्त्रैरभिक्लिष्टः क्षत्रियो मुत्युमर्हति ॥ १२.९७.२८ ॥
युद्धांत संहार करून, मित्रांकडून सन्मानित होऊन, तीक्ष्ण शस्त्रांनी जखमी झालेला क्षत्रियच मरणास पात्र आहे.
12.97.29
शूरो हि सत्वमन्युभ्यामाविष्टो युध्यते मशम् ।
कृत्यमानानि गात्राणि परैर्नैवावबुध्यते ॥ १२.९७.२९ ॥
शूर सत्त्व आणि क्रोधाने आवेशित होऊन तीव्रपणे युद्ध करतो; शत्रूंनी छाटलेले अवयवही त्याला कळत नाहीत.
12.97.30
स सङ्ख्ये निधनं प्राप्य प्रशस्तं लोकपूजितम् ।
स्वधर्मं विपुलं प्राप्य शक्रस्यैति सलोकताम् ॥ १२.९७.३० ॥
तो युद्धात प्रशंसनीय, लोकपूजित मरण पावून, आपला विपुल स्वधर्म मिळवून इंद्राच्या लोकाला जातो.
12.97.31
सर्वोपायै रणमुखमातिष्ठंस्त्यक्तजीवितः ।
प्राप्नोतीन्द्रस्य सालोक्यं शूरः पृष्ठमदर्शयन् ॥ १२.९७.३१ ॥
सर्व उपायांनी रणमुखावर उभा राहिलेला, प्राणत्याग केलेला शूर, पाठ न दाखवता इंद्राचे सालोक्य प्राप्त करतो.
12.97.32
यत्रयत्र हतः शूरः शत्रुभिः परिवारितः ।
अक्षयांल्लभते लोकान्यदि दैन्यं न सेवते ॥ १२.९७.३२ ॥
जिथे जिथे शूर शत्रूंनी वेढला जाऊन मारला जातो, जर तो दैन्याचा आश्रय घेत नसेल, तर त्याला अक्षय लोक प्राप्त होतात.