महाभारत · अध्याय 13.10
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
13.10.1
कर्मणां च समस्तानां फलिनां भरतर्षभ ।
फलानि महतां श्रेष्ट प्रब्रूहि परिपृच्छतः ॥ १३.१०.१ ॥
हे भरतर्षभ, फलदायी सर्व कर्मांची फळे कोणती? हे महात्म्यांत श्रेष्ठ, विचारणाऱ्या मला सांगा.
13.10.2
हन्त ते कथयिष्यामि यन्मां पृच्छसि भारत ।
रहस्यं यदृषीणां तु तच्छृणुष्व युधिष्ठिर।
या गतिः प्राप्यते येन प्रेत्यभावे चिरेप्सिता ॥ १३.१०.२ ॥
ठीक आहे, तू मला जे विचारतोस ते मी तुला सांगेन, हे भारत. युधिष्ठिरा, ऋषींचे जे रहस्य आहे ते ऐक — मृत्यूनंतर जी गती प्राप्त होते, जी दीर्घकाळ इच्छिली जाते.
13.10.3
येनयेन शरीरेण यद्यत्कर्म करोति यः ।
तेनतेन शरीरेण तत्तत्फलमुपाश्नुते ॥ १३.१०.३ ॥
जो ज्या ज्या शरीराने जे जे कर्म करतो, त्या त्या शरीराने त्याचे ते फळ तो भोगतो.
13.10.4
यस्यांयस्यामवस्थायां यत्करोति शुभाशुभम् ।
तस्यांतस्यामवस्थायां भुङ्क्ते जन्मनिजन्मनि ॥ १३.१०.४ ॥
ज्या ज्या अवस्थेत जो शुभ किंवा अशुभ कर्म करतो, त्या त्या अवस्थेतच जन्मोजन्मी तो त्याचे फळ भोगतो.
13.10.5
न नश्यति कृतं कर्म चित्तपञ्चेन्द्रियैरिह ।
ते ह्यस्य साक्षिणो नित्यं षष्ठ आत्मा शुभाशुभे ॥ १३.१०.५ ॥
येथे मन आणि पाच इंद्रियांनी केलेले कर्म नष्ट होत नाही; तीच नेहमी त्याचे साक्षी असतात, आणि सहावा आत्माही शुभ-अशुभाचा साक्षी आहे.
13.10.6
चक्षुर्दद्यान्मनो दद्याद्वाचं दद्याच्च सूनृताम् ।
अनुव्रजेदुपासीत स यज्ञः पञ्चदक्षिणः ॥ १३.१०.६ ॥
डोळा द्यावा, मन द्यावे, गोड सत्य वाणी द्यावी; अनुसरावे, सेवा करावी — तोच पाच दक्षिणांचा यज्ञ.
13.10.7
यो दद्यादपरिक्लिष्टमन्नमध्वनि वर्तते ।
श्रान्तायादृष्टपूर्वाय तस्य पुण्यफलं महत् ॥ १३.१०.७ ॥
वाटेवर थकलेल्या, पूर्वी कधी न पाहिलेल्या माणसाला जो सहजपणे अन्न देतो, त्याला मोठे पुण्यफळ मिळते.
13.10.8
स्थण्डिलेषु शयानानां गृहाणि शयनानि च ।
चीरवल्कलसंवीते वासांस्याभरणानि च ॥ १३.१०.८ ॥
जमिनीवर झोपणाऱ्यांना घरे व अंथरूण, आणि चीर-वल्कलांनी आच्छादलेल्यांना वस्त्रे व अलंकार (दान द्यावे).
13.10.9
वाहनानि च यानानि योगात्मनि तपोधने ।
अग्नीनुपशयानस्य राज्ञः पौरुषमेव च ॥ १३.१०.९ ॥
योगात्म्याला आणि तपच ज्याचे धन त्याला वाहने व रथ; अग्नींची सेवा करणाऱ्या राजाला पौरुष (फल म्हणून मिळते).
13.10.10
रसानां प्रतिसंहारे सौभाग्यमनुगच्छति ।
आमिषप्रतिसंहारे पशून्पुत्रांश्च विन्दति ॥ १३.१०.१० ॥
रसांचा त्याग केल्याने सौभाग्य मागे येते; मांसाचा त्याग केल्याने पशू व पुत्र प्राप्त होतात.
13.10.11
अवाक्शिरास्तु यो लम्बेदुदवासं च यो वसेत् ।
मण्डूकशायी च नरो लभते चेप्सितां गतिम् ॥ १३.१०.११ ॥
जो डोके खाली करून लटकतो, जो पाण्यात राहतो, आणि जो बेडकाप्रमाणे झोपतो — असा मनुष्य इच्छित गती प्राप्त करतो.
13.10.12
पाद्यमासनमेवाथ दीपमन्नं प्रतिश्रयम् ।
दद्यादतिथिपूजार्थं स यज्ञः पञ्चदक्षिणः ॥ १३.१०.१२ ॥
अतिथी-पूजेसाठी पाद्य (पाय धुण्याचे पाणी), आसन, दीप, अन्न व आश्रय द्यावा; तो पंचदक्षिण यज्ञ होय.
13.10.13
वीरासनं वीरशय्यां वीरस्थानमुपासतः ।
अक्षयास्तस्य वै लोकाः सर्वकामगमास्तथा ॥ १३.१०.१३ ॥
वीरासन, वीरशय्या आणि वीरस्थान यांची उपासना करणाऱ्याला अक्षय लोक मिळतात; ते सर्व कामना पूर्ण करणारे असतात.
13.10.14
धनं लभेत दानेन मौनेनाज्ञां विशांपते ।
उपभोगांश्च तपसा ब्रह्मचर्येण जीवितम् ॥ १३.१०.१४ ॥
दानाने धन मिळते, मौनाने आज्ञा (अधिकार) मिळते, हे प्रजापते; तपाने भोग आणि ब्रह्मचर्याने दीर्घायुष्य मिळते.
13.10.15
रूपमैश्वर्यमारोग्यमहिंसाफलमश्नुते ।
फलमूलाशिनो राज्यं स्वर्गः पर्णाशिनां भवेत् ॥ १३.१०.१५ ॥
अहिंसेच्या फळाने रूप, ऐश्वर्य आणि आरोग्य प्राप्त होते; फळमूल खाणाऱ्यांना राज्य आणि पर्णभोजींना स्वर्ग मिळतो.
13.10.16
प्रायोपवेशिनो राजन्सर्वत्र सुखमुच्यते ।
गवाढ्यः शाकदीक्षायां स्वर्गगामी तृणाशनः ॥ १३.१०.१६ ॥
हे राजा, प्रायोपवेशन करणाऱ्याला सर्वत्र सुख मिळते असे म्हणतात; शाकदीक्षेत गोधनाने समृद्ध होतो; गवत खाणारा स्वर्गाला जातो.
13.10.17
स्त्रियस्त्रिषवणं स्नात्वा वायुं पीत्वा क्रतुं लभेत् ।
स्वर्गं सत्येन लभते दीक्षया कुलमुत्तमम् ॥ १३.१०.१७ ॥
स्त्री तिन्ही संध्यांना स्नान करून, वायू पिऊन क्रतूचे (यज्ञाचे) फळ मिळवते; सत्याने स्वर्ग आणि दीक्षेने उत्तम कुल मिळवते.
13.10.18
सलिलाशी भवेद्यस्तु सदाग्निः संस्कृतो द्विजः ।
मरुत्साधयतो राज्यं नाकपृष्ठमनाशिने ॥ १३.१०.१८ ॥
जो द्विज नेहमी अग्नीने संस्कारित असून केवळ पाणी पितो, तो मरुतांच्या द्वारे राज्य साधतो; जो नाश करत नाही, त्याला स्वर्गाचा पृष्ठभाग मिळतो.
13.10.19
उपवासं च दीक्षायामभिषेकं च पार्थिव ।
कृत्वा द्वादशवर्षाणि वीरस्थानाद्विशिष्यते ॥ १३.१०.१९ ॥
हे राजा! दीक्षेत उपवास आणि अभिषेक करून बारा वर्षे (तप करणे) वीरस्थानापेक्षा श्रेष्ठ आहे.
13.10.20
अधीत्य सर्ववेदान्वै सद्यो दुःखाद्विमुच्यते ।
तत्पाठधारणात्स्वर्गमर्थज्ञानात्परां गतिम् ॥ १३.१०.२० ॥
सर्व वेद अध्ययन केल्याने मनुष्य तत्काळ दुःखातून मुक्त होतो; त्यांच्या पठण आणि धारणेने स्वर्ग, आणि अर्थज्ञानाने परम गती मिळते.
13.10.21
वितृष्णानां वेदजपात्स्वर्गमोक्षफलं स्मृतम् ।
मानसं हि चरन्धर्म स्वर्गलोकमुपाश्नुते ॥ १३.१०.२१ ॥
तृष्णारहितांना वेदजपाने स्वर्ग आणि मोक्ष हे फळ मिळते असे सांगितले आहे; मनाने धर्म आचरणारा स्वर्गलोक प्राप्त करतो.
13.10.22
या दुस्त्यजा दुर्मतिभिर्या न जीर्यति जीर्यतः ।
योसौप्राणान्तिकोरोगस्तांतृष्णां त्यजतः सुखं ॥ १३.१०.२२ ॥
मूर्खांना सोडणे कठीण, वृद्धापकाळीही जीर्ण न होणारी, प्राणांतिक रोगासारखी जी तृष्णा ती सोडणाऱ्याला सुख मिळते.
13.10.23
यथा धेनुसहस्रेषु वत्सो विन्दति मातरम् ।
एवं पूर्वकृतं कर्म कर्तारमनुगच्छति ॥ १३.१०.२३ ॥
हजारो गायींमध्ये वासरू जसे आपल्या आईला शोधते, तसे पूर्वी केलेले कर्म कर्त्याच्या मागे जाते.
13.10.24
अचोद्यमानानि यथा पुष्पाणि च फलानि च ।
स्वकालं नातिवर्तन्ते तथा कर्म पुराकृतम् ॥ १३.१०.२४ ॥
फुले व फळे कोणी प्रेरित न करता आपल्या काळाचे उल्लंघन करत नाहीत, तसेच पूर्वी केलेले कर्मही आपल्या काळाचे उल्लंघन करत नाही.
13.10.25
जीर्यन्ति जीर्यतः केशा दन्ता जीर्यन्ति जीर्यतः ।
चक्षुः श्रोत्रे च जीर्येते तृष्णैका न तु जीर्यते ॥ १३.१०.२५ ॥
वृद्धापकाळात केस पिकतात, दात पडतात. डोळे आणि कान क्षीण होतात; पण एक तृष्णाच कधी जीर्ण होत नाही.
13.10.26
येन प्रीणन्ति पितरस्तेन प्रीतः प्रजापतिः ।
माता च येन प्रीणाति पृथिवी तेन पूजिता।
येन प्रीणात्युपाध्यायस्तेन स्याद्ब्रह्म पूजितम् ॥ १३.१०.२६ ॥
ज्याने पितर प्रसन्न होतात, त्यानेच प्रजापतीही प्रसन्न होतो. ज्याने माता प्रसन्न होते, त्यानेच पृथ्वी पूजिली जाते. ज्याने उपाध्याय प्रसन्न होतो, त्यानेच ब्रह्म (वेद) पूजिले जाते.
13.10.27
सर्वे तस्यादृता धर्मा यस्यैते त्रय आदृताः ।
अनादृतास्तु यस्यैते सर्वास्तस्याफलाः क्रियाः ॥ १३.१०.२७ ॥
ज्याच्यासाठी हे तिन्ही आदरणीय आहेत, त्याच्यासाठी सर्व धर्म आदरणीय ठरतात. पण ज्याच्यासाठी हे तिन्ही अनादरणीय आहेत, त्याची सर्व कर्मे निष्फळ होतात.
13.10.28
भीष्मस्यैतद्वचः श्रुत्वा विस्मिताः कुरुपुङ्गवाः ।
आसन्प्रहृष्टमनसः प्रीतिमन्तोऽभवंस्तदा ॥ १३.१०.२८ ॥
भीष्मांचे हे शब्द ऐकून कुरुश्रेष्ठ विस्मित झाले. त्या वेळी त्यांची मने हर्षित झाली आणि ते आनंदित झाले.
13.10.29
यन्मन्त्रे भवति वृथोपयुज्यमाने ।
यत्सोमे भवति वृथाऽभिषूयमाणे।
यच्चाग्नौ भवति वृथाऽभिहूयमाने ।
तत्सर्वं भवति वृथाऽभिधीयमाने ॥ १३.१०.२९ ॥
मंत्र व्यर्थ वापरल गेल्यास जे व्यर्थ होते, सोम व्यर्थ पिळला गेल्यास जे व्यर्थ होते, अग्नीत व्यर्थ आहुती दिल्यास जे व्यर्थ होते — ते सर्व व्यर्थ होते, जेव्हा ते व्यर्थ उच्चारले जाते.
13.10.30
इत्येतदृषिणा प्रोक्तमुक्तवानस्मि भारत ।
शुभाशुभफलप्राप्तौ किमतः श्रोतुमिच्छसि ॥ १३.१०.३० ॥
हे भारता! ऋषींनी असे सांगितले आणि मी तेच सांगितले. शुभ-अशुभ फळप्राप्तीविषयी यापुढे तुला काय ऐकायचे आहे?