মহাভারত · অধ্যায় 13.11
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
13.11.1
आनृशंस्यस्य धर्मज्ञ गुणान्भक्तजनस्य च ।
श्रोतुमिच्छामि धर्मज्ञ तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ १३.११.१ ॥
হে ধর্মজ্ঞ, অনৃশংসতার এবং ভক্তজনের গুণাবলি শুনতে আমি ইচ্ছা করি। হে ধর্মজ্ঞ পিতামহ, তা আমাকে বলুন।
13.11.2
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
वासवस्य च संवादं शुकस्य च महात्मनः ॥ १३.११.२ ॥
এখানেও মানুষ এই প্রাচীন ইতিহাস বর্ণনা করে — বাসব (ইন্দ্র) ও মহাত্মা শুকের সংলাপ।
13.11.3
विषये काशिराजस्य ग्रामान्निष्क्रम्य लुब्धकः ।
सविषं काण्डमादाय मृगयामास वै मृगम् ॥ १३.११.३ ॥
কাশীরাজের রাজ্যে এক ব্যাধ গ্রাম থেকে বেরিয়ে বিষমাখা বাণ নিয়ে একটি হরিণ শিকার করতে লাগল।
13.11.4
तत्र चामिषलुब्धेन लुब्धकेन महावने ।
अविदूरे मृगान्दृष्ट्वा बाणः प्रतिसमाहितः ॥ १३.११.४ ॥
সেখানে, সেই মহাবনে, মাংসলোভী ব্যাধ কাছাকাছি হরিণ দেখে বাণ সুসজ্জিত করল।
13.11.5
तेन दुर्वारितास्त्रेण निमित्तचपलेषुणा ।
महान्वनतरुस्तत्र विद्धो मृगजिघांसया ॥ १३.११.५ ॥
সেই অনিবার্য অস্ত্রে ও লক্ষ্যে দ্রুতগামী বাণে, হরিণ হত্যার ইচ্ছায় সেখানে এক বিশাল বনবৃক্ষ বিদ্ধ হল।
13.11.6
स तीक्ष्णविषदिग्धेन शरेणातिबलात्क्षतः ।
उत्सृज्य फलपत्राणि पादपः शोषमागतः ॥ १३.११.६ ॥
তীব্র বিষে লিপ্ত সেই অতি শক্তিশালী বাণে আহত সেই বৃক্ষ ফল ও পাতা ত্যাগ করে শুকিয়ে গেল।
13.11.7
तस्मिन्वृक्षे तथाभूते कोटरेषु चिरोषितः ।
न जहाति शुको वासं तस्य भक्त्या वनस्पतेः ॥ १३.११.७ ॥
সেই গাছ সেইরূপ অবস্থায় পৌঁছলেও, দীর্ঘকাল ধরে তার কোটরে বাসকারী শুক সেই বৃক্ষের প্রতি ভক্তিবশত নিজের বাসস্থান ত্যাগ করে না।
13.11.8
निष्प्रचारो निराहारो ग्लानः शिथिलवागपि ।
कृतज्ञः सह वृक्षेण धर्मात्मा सोप्यशुष्यत ॥ १३.११.८ ॥
চলাচলে অক্ষম, আহারহীন, ক্লান্ত, জড়িত কণ্ঠস্বর হয়েও, কৃতজ্ঞ ও ধর্মাত্মা সেই শুকও সেই গাছের সঙ্গে শুকিয়ে গেল।
13.11.9
तमुदारं महासत्वमतिमानुषचेष्टितम् ।
समदुःखसुखं दृष्ट्वा विस्मितः पाकशासनः ॥ १३.११.९ ॥
সেই উদার, মহাসত্ত্ব, মানুষাতীত আচরণকারী, সুখ-দুঃখে সমভাবাপন্ন তাঁকে দেখে পাকশাসন ইন্দ্র বিস্মিত হলেন।
13.11.10
ततश्चिन्तामुपगतः शक्रः कथमयं द्विजः ।
तिर्यग्योनावसम्भाव्यमानृशंस्यमवस्थितः ॥ १३.११.१० ॥
তখন ইন্দ্র চিন্তিত হলেন: এই দ্বিজ তির্যক যোনিতে থেকেও কীভাবে অকল্পনীয় দয়ায় প্রতিষ্ঠিত রয়েছে?
13.11.11
अथवा नात्र चित्रं हीत्यभवद्वासवस्य तु ।
प्राणिनामपि सर्वेषां सर्वं सर्वत्र दृश्यते ॥ १३.११.११ ॥
অথবা এতে আশ্চর্যের কিছু নেই, বাসব এরূপ ভাবলেন। সকল প্রাণীর মধ্যেই সবকিছু সর্বত্র দেখা যায়।
13.11.12
ततो ब्राह्मणवेषेणि मानुषं रूपमास्थितः ।
अवतीर्य महीं शक्रस्तं पक्षिणमुवाच ह ॥ १३.११.१२ ॥
তখন ইন্দ্র ব্রাহ্মণের বেশে মানবরূপ ধারণ করে পৃথিবীতে অবতীর্ণ হয়ে সেই পাখিকে বললেন।
13.11.13
शुक भो पक्षिणांश्रेष्ठ दाक्षेयी सुप्रजास्त्वया ।
पृच्छे त्वां शुकमेनं त्वं कस्मान्न त्यजसि द्रुमम् ॥ १३.११.१३ ॥
হে পক্ষীশ্রেষ্ঠ শুক, দক্ষকন্যার সন্তান, সুসন্তানযুক্ত, আমি তোমাকে জিজ্ঞাসা করি — তুমি এই বৃক্ষ কেন ত্যাগ কর না?
13.11.14
अथ पृष्टः शुकः प्राह मूर्ध्ना समभिवाद्य तम् ।
स्वागतं देवराज त्वं विज्ञातस्तपसा मया ॥ १३.११.१४ ॥
জিজ্ঞাসিত হয়ে শুক মস্তক নত করে তাঁকে প্রণাম করে বলল — হে দেবরাজ, স্বাগত; আমি আমার তপস্যার দ্বারা আপনাকে চিনেছি।
13.11.15
ततो दशशताक्षेण साधुसाध्विति भाषितम् ।
अहो विज्ञानमित्येवं मनसा पूजितस्ततः ॥ १३.११.१५ ॥
তখন সহস্রাক্ষ "সাধু, সাধু" বললেন; "আহা, কী বিজ্ঞান!" — এইভাবে মনে মনে তাঁকে সম্মান করলেন।
13.11.16
तमेवं शुभकर्माणं शुकं परमधार्मिकम् ।
जानन्नपि च तत्पापं पप्रच्छ बलसूदनः ॥ १३.११.१६ ॥
সেই শুভকর্মা, পরম ধার্মিক শুককে জেনেও বলসূদন (ইন্দ্র) সেই পাপের বিষয়ে তাকে প্রশ্ন করলেন।
13.11.17
निष्पत्रमफलं शुष्कमशरण्यं पतत्त्रिणाम् ।
किमर्थं सेवसे वृक्षं यदा महदिदं वनम् ॥ १३.११.१७ ॥
পত্রহীন, ফলহীন, শুষ্ক, পক্ষীদের আশ্রয়হীন এই বৃক্ষকে — এত বড় বন থাকতেও তুমি কেন একে সেবা কর?
13.11.18
अन्येऽपि बहवो वृक्षाः पत्रसंछन्नकोटराः ।
शुभाः पर्याप्तसञ्चारा विद्यन्तेऽस्मिन्महावने ॥ १३.११.१८ ॥
এই মহাবনে পাতায় ঢাকা কোটরযুক্ত, সুন্দর, বিচরণের যথেষ্ট স্থানযুক্ত আরও বহু বৃক্ষ রয়েছে।
13.11.19
गतायुषमसामर्थ्यं क्षीणसारं हतश्रियम् ।
विमृश्य प्रज्ञया धीर जहीमं ह्यस्थिरं द्रुमम् ॥ १३.११.१९ ॥
আয়ু শেষ, সামর্থ্যহীন, সার ক্ষীণ, শ্রী বিনষ্ট—এই অস্থির বৃক্ষকে, হে ধীর, বুদ্ধিতে বিবেচনা করে ত্যাগ কর।
13.11.20
तदुपश्रुत्य धर्मात्मा शुकः शक्रेण भाषितम् ।
सुदीर्घमतिनिःश्वस्य दीनो वाक्यमुवाच ह ॥ १३.११.२० ॥
ইন্দ্রের কথিত সেই বাক্য শুনে ধর্মাত্মা শুক অনেকক্ষণ দীর্ঘশ্বাস ফেলে দীনভাবে এই কথা বলল।
13.11.21
अनतिक्रमणीयानि दैवतानि शचीपते ।
यत्राभवंस्तत्र भवांस्तन्निबोध सुराधिप ॥ १३.११.२१ ॥
হে শচীপতি, দেবতাদের অতিক্রম করা যায় না। তাঁরা যেখানে ছিলেন, আপনিও সেখানে আছেন—তা জানুন, হে সুরাধিপ।
13.11.22
अस्मिन्नहं द्रुमे जातः साधुभिश्च गुणैर्युते ।
चालभावेन सङ्गुप्तः शत्रुभिश्च न धर्षितः ॥ १३.११.२२ ॥
সাধু ও গুণে পূর্ণ এই বৃক্ষে আমি জন্মেছি; চলনশীল স্বভাবে সুরক্ষিত ছিলাম; শত্রুরাও আমাকে আক্রমণ করতে পারেনি।
13.11.23
किमनुक्रोश्यं वैफल्यमुत्पादयसि मेऽनघ ।
अनुरक्तस्य भक्तस्य संस्पृशे न च पावकम्।
आनृशंस्याभियुक्तस्य भक्तस्यानन्यगस्य च ॥ १३.११.२३ ॥
হে নিষ্পাপ, আমার জন্য করুণার কী আছে, কেন তুমি আমার নিষ্ফলতা সৃষ্টি করছ? অনুরক্ত, ভক্ত, করুণাযুক্ত ও অনন্যগতি ভক্তকে আমি অগ্নিও স্পর্শ করি না।
13.11.24
अनुक्रोशो हि साधूनां महद्धर्मस्य लक्षणम् ।
अनुक्रोशश्च साधूनां सदा प्रीतिं प्रयच्छति ॥ १३.११.२४ ॥
সাধুদের করুণাই মহাধর্মের লক্ষণ; সাধুদের করুণা সর্বদা প্রীতি দান করে।
13.11.25
त्वमेव दैवतैः सर्वैः पृच्छ्यसे धर्मसंशयात् ।
अतस्त्वं देवदेवानामाधिपत्ये प्रतिष्ठितः ॥ १३.११.२५ ॥
ধর্মসংশয় নিয়ে সকল দেবতা তোমাকেই জিজ্ঞাসা করেন। তাই তুমি দেবদেবগণের আধিপত্যে প্রতিষ্ঠিত।
13.11.26
नार्हसे मां सहस्राक्ष द्रुमं त्याजयितुं चिरात् ।
समस्थमुपजीवन्वै विषमस्थं कथं त्यजेत् ॥ १३.११.२६ ॥
হে সহস্রাক্ষ, দীর্ঘকাল পরে আমার মতো বৃক্ষকে ত্যাগ করতে তোমার বলা উচিত নয়। যে সমভূমিতে দাঁড়িয়ে জীবন ধারণ করে, সে কীভাবে বিষম ভূমিতে থাকা জনকে ত্যাগ করবে?
13.11.27
तस्य वाक्येन सौम्येन हर्षितः पाकशासनः ।
शुकं प्रोवाच धर्मज्ञमानृशंस्येन तोषितः ॥ १३.११.२७ ॥
তার সৌম্য বাক্যে আনন্দিত পাকশাসন (ইন্দ্র), অনুকম্পায় তুষ্ট হয়ে ধর্মজ্ঞ শুককে বললেন।
13.11.28
वरं वृणीष्वेति तदा स च वव्रे वरं शुकः ।
आनृशंस्यपरो नित्यं तस्य वृक्षस्य सम्भवम् ॥ १३.११.२८ ॥
'বর চাও' — এই কথায় শুক এক বর চাইলেন; নিত্য অনুকম্পায় নিবিষ্ট তিনি সেই বৃক্ষের মঙ্গল/উৎপত্তির বর চাইলেন।
13.11.29
विदित्वा च दृढां भक्तिं तां शुके शीलसम्पदम् ।
प्रीतः क्षिप्रमथो वृक्षममृतेनावसिक्तवान् ॥ १३.११.२९ ॥
শুকের সেই দৃঢ় ভক্তি ও শীলসম্পদ জেনে প্রীত ইন্দ্র তৎক্ষণাৎ সেই বৃক্ষে অমৃত সিঞ্চন করলেন।
13.11.30
ततः फलानि पत्राणि शाखाश्चापि मनोहराः ।
शुकस्य दृढभक्तित्वाच्छ्रीमत्तां प्राप स द्रुमः ॥ १३.११.३० ॥
তারপর শুকের দৃঢ় ভক্তির কারণে সেই বৃক্ষ মনোহর ফল, পত্র ও শাখা লাভ করে শ্রীমত্তা পেল।
13.11.31
शुकश्च कर्मणा तेन आनृशंस्यकृतेन वै ।
आयुषोन्ते महाराज प्राप शक्रसलोकताम् ॥ १३.११.३१ ॥
সেই করুণাপ্রসূত কর্মের ফলে শুক, হে মহারাজ, আয়ুর শেষে ইন্দ্রলোকে বাস করার অবস্থা লাভ করলেন।
13.11.32
एवमेव मनुष्येन्द्र भक्तिमन्तं समाश्रितः ।
सर्वार्थसिद्धिं लभते शुकं प्राप्य यथा द्रुमः ॥ १३.११.३२ ॥
একইভাবে, হে মনুষ্যেন্দ্র, ভক্তিমানের আশ্রয় গ্রহণকারী সর্ব প্রয়োজনের সিদ্ধি লাভ করে; শুককে পেয়ে বৃক্ষের মতো।