મહાભારત · અધ્યાય 13.11
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
13.11.1
आनृशंस्यस्य धर्मज्ञ गुणान्भक्तजनस्य च ।
श्रोतुमिच्छामि धर्मज्ञ तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ १३.११.१ ॥
હે ધર્મજ્ઞ, અનૃશંસતા અને ભક્તજનોના ગુણો સાંભળવાની મારી ઇચ્છા છે. હે ધર્મજ્ઞ પિતામહ, તે મને કહો.
13.11.2
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
वासवस्य च संवादं शुकस्य च महात्मनः ॥ १३.११.२ ॥
અહીં પણ લોકો આ પ્રાચીન ઇતિહાસ કહે છે — વાસવ (ઇન્દ્ર) અને મહાત્મા શુકનો સંવાદ.
13.11.3
विषये काशिराजस्य ग्रामान्निष्क्रम्य लुब्धकः ।
सविषं काण्डमादाय मृगयामास वै मृगम् ॥ १३.११.३ ॥
કાશીરાજાના રાજ્યમાં એક શિકારી ગામમાંથી નીકળ્યો અને ઝેરી બાણ લઈને હરણનો શિકાર કરવા લાગ્યો.
13.11.4
तत्र चामिषलुब्धेन लुब्धकेन महावने ।
अविदूरे मृगान्दृष्ट्वा बाणः प्रतिसमाहितः ॥ १३.११.४ ॥
ત્યાં એ મહાવનમાં, માંસના લોભી શિકારીએ થોડે દૂર હરણોને જોઈને બાણ તૈયાર કર્યું.
13.11.5
तेन दुर्वारितास्त्रेण निमित्तचपलेषुणा ।
महान्वनतरुस्तत्र विद्धो मृगजिघांसया ॥ १३.११.५ ॥
એ અટકાવી ન શકાય એવા અસ્ત્ર અને લક્ષ્ય તરફ ઝડપથી જતા બાણથી, હરણને મારવાની ઇચ્છાએ ત્યાં એક મોટું વૃક્ષ વીંધાયું.
13.11.6
स तीक्ष्णविषदिग्धेन शरेणातिबलात्क्षतः ।
उत्सृज्य फलपत्राणि पादपः शोषमागतः ॥ १३.११.६ ॥
તીક્ષ્ણ ઝેરથી લેપાયેલા એ અતિ બળવાન બાણથી ઘાયલ થયેલું એ વૃક્ષ, ફળ અને પાંદડાં છોડીને સુકાઈ ગયું.
13.11.7
तस्मिन्वृक्षे तथाभूते कोटरेषु चिरोषितः ।
न जहाति शुको वासं तस्य भक्त्या वनस्पतेः ॥ १३.११.७ ॥
એ વૃક્ષ એવી સ્થિતિમાં આવી ગયું હોવા છતાં, લાંબા સમયથી તેની બખોલોમાં રહેતો પોપટ એ વૃક્ષ પ્રત્યેની ભક્તિથી પોતાનો નિવાસ છોડતો નથી.
13.11.8
निष्प्रचारो निराहारो ग्लानः शिथिलवागपि ।
कृतज्ञः सह वृक्षेण धर्मात्मा सोप्यशुष्यत ॥ १३.११.८ ॥
ચાલી ન શકતો, આહાર વિના, નિર્બળ અને લથડતી વાણીવાળો હોવા છતાં, કૃતજ્ઞ અને ધર્માત્મા એ પોપટ પણ એ વૃક્ષ સાથે સુકાઈ ગયો.
13.11.9
तमुदारं महासत्वमतिमानुषचेष्टितम् ।
समदुःखसुखं दृष्ट्वा विस्मितः पाकशासनः ॥ १३.११.९ ॥
એ ઉદાર, મહાસત્ત્વ, અતિમાનુષી આચરણવાળા, સુખદુઃખમાં સમાન એવા તેને જોઈને પાકશાસન ઇન્દ્ર વિસ્મિત થયા.
13.11.10
ततश्चिन्तामुपगतः शक्रः कथमयं द्विजः ।
तिर्यग्योनावसम्भाव्यमानृशंस्यमवस्थितः ॥ १३.११.१० ॥
ત્યારે ઇન્દ્ર ચિંતામાં પડ્યા: આ દ્વિજ તિર્યગ્યોનિમાં હોવા છતાં, અકલ્પનીય દયામાં કેવી રીતે સ્થિર છે?
13.11.11
अथवा नात्र चित्रं हीत्यभवद्वासवस्य तु ।
प्राणिनामपि सर्वेषां सर्वं सर्वत्र दृश्यते ॥ १३.११.११ ॥
અથવા આમાં કોઈ આશ્ચર્ય નથી, એમ વાસવ(ઇન્દ્ર)ને લાગ્યું. સર્વ પ્રાણીઓમાં સર્વ કંઈ સર્વત્ર દેખાય છે.
13.11.12
ततो ब्राह्मणवेषेणि मानुषं रूपमास्थितः ।
अवतीर्य महीं शक्रस्तं पक्षिणमुवाच ह ॥ १३.११.१२ ॥
ત્યારે ઇન્દ્રે બ્રાહ્મણના વેષમાં માનુષી રૂપ ધારણ કરીને પૃથ્વી પર ઊતરીને એ પક્ષીને કહ્યું.
13.11.13
शुक भो पक्षिणांश्रेष्ठ दाक्षेयी सुप्रजास्त्वया ।
पृच्छे त्वां शुकमेनं त्वं कस्मान्न त्यजसि द्रुमम् ॥ १३.११.१३ ॥
હે પક્ષીઓમાં શ્રેષ્ઠ શુક, દક્ષની પુત્રીના વંશજ, સારી સંતતિવાળા, હું તને પૂછું છું — તું આ વૃક્ષને કેમ છોડતો નથી?
13.11.14
अथ पृष्टः शुकः प्राह मूर्ध्ना समभिवाद्य तम् ।
स्वागतं देवराज त्वं विज्ञातस्तपसा मया ॥ १३.११.१४ ॥
પૂછાયા પછી શુકે માથું નમાવીને તેમને પ્રણામ કર્યા અને કહ્યું — હે દેવરાજ, સ્વાગત છે; મારા તપથી મેં તમને ઓળખ્યા છે.
13.11.15
ततो दशशताक्षेण साधुसाध्विति भाषितम् ।
अहो विज्ञानमित्येवं मनसा पूजितस्ततः ॥ १३.११.१५ ॥
ત્યારે સહસ્રાક્ષે "સાધુ, સાધુ" કહ્યું; "અહો, કેવું વિજ્ઞાન!" એમ મનમાં તેમની પ્રશંસા કરી.
13.11.16
तमेवं शुभकर्माणं शुकं परमधार्मिकम् ।
जानन्नपि च तत्पापं पप्रच्छ बलसूदनः ॥ १३.११.१६ ॥
તે શુભકર્મા, પરમ ધાર્મિક શુકને જાણવા છતાં બલસૂદને (ઇન્દ્રે) તે પાપ વિશે તેને પૂછ્યું.
13.11.17
निष्पत्रमफलं शुष्कमशरण्यं पतत्त्रिणाम् ।
किमर्थं सेवसे वृक्षं यदा महदिदं वनम् ॥ १३.११.१७ ॥
પાંદડા વગરના, ફળ વગરના, સૂકા, પંખીઓને આશ્રય ન આપનારા આ વૃક્ષની, આટલું મોટું વન હોવા છતાં, તું કેમ સેવા કરે છે?
13.11.18
अन्येऽपि बहवो वृक्षाः पत्रसंछन्नकोटराः ।
शुभाः पर्याप्तसञ्चारा विद्यन्तेऽस्मिन्महावने ॥ १३.११.१८ ॥
આ મહાવનમાં પાંદડાંથી ઢંકાયેલા કોટરવાળા, સુંદર અને પૂરતી હરવા-ફરવાની જગ્યાવાળા બીજા ઘણા વૃક્ષો પણ છે.
13.11.19
गतायुषमसामर्थ्यं क्षीणसारं हतश्रियम् ।
विमृश्य प्रज्ञया धीर जहीमं ह्यस्थिरं द्रुमम् ॥ १३.११.१९ ॥
જેનું આયુષ્ય વીતી ગયું, જેમાં સામર્થ્ય નથી, જેનો સાર ક્ષીણ થયો અને શોભા નષ્ટ થઈ—હે ધીર, બુદ્ધિથી વિચારીને આ અસ્થિર વૃક્ષને છોડી દે.
13.11.20
तदुपश्रुत्य धर्मात्मा शुकः शक्रेण भाषितम् ।
सुदीर्घमतिनिःश्वस्य दीनो वाक्यमुवाच ह ॥ १३.११.२० ॥
ઇન્દ્રે કહેલા તે વચન સાંભળીને ધર્માત્મા શુકે લાંબો નિસાસો નાખીને દીન થઈને આ વચન કહ્યું.
13.11.21
अनतिक्रमणीयानि दैवतानि शचीपते ।
यत्राभवंस्तत्र भवांस्तन्निबोध सुराधिप ॥ १३.११.२१ ॥
હે શચીપતિ, દેવતાઓનું ઉલ્લંઘન થઈ શકતું નથી. તેઓ જ્યાં હતા ત્યાં તમે પણ છો—એ જાણો, હે સુરાધિપ.
13.11.22
अस्मिन्नहं द्रुमे जातः साधुभिश्च गुणैर्युते ।
चालभावेन सङ्गुप्तः शत्रुभिश्च न धर्षितः ॥ १३.११.२२ ॥
સાધુઓ અને ગુણોથી યુક્ત આ વૃક્ષ પર હું જન્મ્યો; ચાલવાના સ્વભાવથી સુરક્ષિત રહ્યો; શત્રુઓ વડે પણ હું પરાજિત થયો નહોતો.
13.11.23
किमनुक्रोश्यं वैफल्यमुत्पादयसि मेऽनघ ।
अनुरक्तस्य भक्तस्य संस्पृशे न च पावकम्।
आनृशंस्याभियुक्तस्य भक्तस्यानन्यगस्य च ॥ १३.११.२३ ॥
હે નિષ્પાપ, મારા માટે દયા શા માટે કરવી, તું મારી નિષ્ફળતા કેમ ઉત્પન્ન કરે છે? અનુરક્ત, ભક્ત, કરુણાયુક્ત અને અનન્યગતિ ભક્તને હું અગ્નિથી પણ સ્પર્શતો નથી.
13.11.24
अनुक्रोशो हि साधूनां महद्धर्मस्य लक्षणम् ।
अनुक्रोशश्च साधूनां सदा प्रीतिं प्रयच्छति ॥ १३.११.२४ ॥
સાધુઓની કરુણા એ મહાન ધર્મનું લક્ષણ છે; સાધુઓની કરુણા સદા પ્રીતિ આપે છે.
13.11.25
त्वमेव दैवतैः सर्वैः पृच्छ्यसे धर्मसंशयात् ।
अतस्त्वं देवदेवानामाधिपत्ये प्रतिष्ठितः ॥ १३.११.२५ ॥
ધર્મના સંશયો વિષે સર્વ દેવતાઓ તમને જ પૂછે છે. તેથી તમે દેવદેવોના આધિપત્યમાં પ્રતિષ્ઠિત છો.
13.11.26
नार्हसे मां सहस्राक्ष द्रुमं त्याजयितुं चिरात् ।
समस्थमुपजीवन्वै विषमस्थं कथं त्यजेत् ॥ १३.११.२६ ॥
હે સહસ્રાક્ષ, લાંબા સમય પછી મારા જેવા વૃક્ષને ત્યજાવવું તમને યોગ્ય નથી. સમતળ ભૂમિ પર રહીને જીવનાર વિષમ ભૂમિ પર રહેલાને કેવી રીતે ત્યજે?
13.11.27
तस्य वाक्येन सौम्येन हर्षितः पाकशासनः ।
शुकं प्रोवाच धर्मज्ञमानृशंस्येन तोषितः ॥ १३.११.२७ ॥
તેના સૌમ્ય વચનથી હર્ષિત થયેલા પાકશાસન (ઇન્દ્ર), કરુણાથી સંતુષ્ટ થઈને ધર્મજ્ઞ શુકને બોલ્યા.
13.11.28
वरं वृणीष्वेति तदा स च वव्रे वरं शुकः ।
आनृशंस्यपरो नित्यं तस्य वृक्षस्य सम्भवम् ॥ १३.११.२८ ॥
'વર માગ' એમ કહેતાં શુકે એક વર માગ્યો — સદા કરુણામાં રત શુકે તે વૃક્ષના કલ્યાણ/ઉદ્ભવનો વર માગ્યો.
13.11.29
विदित्वा च दृढां भक्तिं तां शुके शीलसम्पदम् ।
प्रीतः क्षिप्रमथो वृक्षममृतेनावसिक्तवान् ॥ १३.११.२९ ॥
શુકમાં રહેલી તે દૃઢ ભક્તિ અને શીલસંપદા જાણીને પ્રસન્ન થયેલા ઇન્દ્રે તરત જ તે વૃક્ષ પર અમૃત સિંચ્યું.
13.11.30
ततः फलानि पत्राणि शाखाश्चापि मनोहराः ।
शुकस्य दृढभक्तित्वाच्छ्रीमत्तां प्राप स द्रुमः ॥ १३.११.३० ॥
પછી શુકની દૃઢ ભક્તિને કારણે તે વૃક્ષે મનોહર ફળ, પાંદડાં અને ડાળીઓ પામીને શોભા મેળવી.
13.11.31
शुकश्च कर्मणा तेन आनृशंस्यकृतेन वै ।
आयुषोन्ते महाराज प्राप शक्रसलोकताम् ॥ १३.११.३१ ॥
એ કરુણાથી કરેલા કર્મથી શુક, હે મહારાજ, આયુષ્યના અંતે ઇન્દ્રલોકનું સ્થાન પામ્યા.
13.11.32
एवमेव मनुष्येन्द्र भक्तिमन्तं समाश्रितः ।
सर्वार्थसिद्धिं लभते शुकं प्राप्य यथा द्रुमः ॥ १३.११.३२ ॥
એ જ રીતે, હે મનુષ્યેન્દ્ર, ભક્તિમાન્નો આશ્રય લેનાર સર્વ પ્રયોજનની સિદ્ધિ પામે છે; શુકને પામેલા વૃક્ષની જેમ.