महाभारत · अध्याय 13.11
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
13.11.1
आनृशंस्यस्य धर्मज्ञ गुणान्भक्तजनस्य च ।
श्रोतुमिच्छामि धर्मज्ञ तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ १३.११.१ ॥
हे धर्मज्ञ, अनृशंसतेचे आणि भक्तजनांचे गुण ऐकण्याची माझी इच्छा आहे. हे धर्मज्ञ पितामहा, ते मला सांगा.
13.11.2
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
वासवस्य च संवादं शुकस्य च महात्मनः ॥ १३.११.२ ॥
येथेही लोक हा प्राचीन इतिहास सांगतात — वासव (इंद्र) आणि महात्मा शुक यांचा संवाद.
13.11.3
विषये काशिराजस्य ग्रामान्निष्क्रम्य लुब्धकः ।
सविषं काण्डमादाय मृगयामास वै मृगम् ॥ १३.११.३ ॥
काशीराजाच्या राज्यात एक शिकारी गावातून बाहेर पडला आणि विषारी बाण घेऊन हरणाची शिकार करू लागला.
13.11.4
तत्र चामिषलुब्धेन लुब्धकेन महावने ।
अविदूरे मृगान्दृष्ट्वा बाणः प्रतिसमाहितः ॥ १३.११.४ ॥
तेथे त्या महावनात, मांसलोभी शिकाऱ्याने जवळच हरणे पाहून बाण सज्ज केला.
13.11.5
तेन दुर्वारितास्त्रेण निमित्तचपलेषुणा ।
महान्वनतरुस्तत्र विद्धो मृगजिघांसया ॥ १३.११.५ ॥
त्या अनिवार्य अस्त्राने आणि लक्ष्याकडे चपळ धावणाऱ्या बाणाने, हरणाला मारण्याच्या इच्छेने तेथे एक मोठा वृक्ष विद्ध झाला.
13.11.6
स तीक्ष्णविषदिग्धेन शरेणातिबलात्क्षतः ।
उत्सृज्य फलपत्राणि पादपः शोषमागतः ॥ १३.११.६ ॥
तीक्ष्ण विषाने माखलेल्या त्या अति बलवान बाणाने जखमी झालेला तो वृक्ष, फळे आणि पाने टाकून सुकून गेला.
13.11.7
तस्मिन्वृक्षे तथाभूते कोटरेषु चिरोषितः ।
न जहाति शुको वासं तस्य भक्त्या वनस्पतेः ॥ १३.११.७ ॥
त्या वृक्षाची अशी अवस्था झाली असतानाही, दीर्घकाळ त्याच्या ढोलीत राहणारा पोपट त्या वृक्षावरील भक्तीमुळे आपला निवास सोडत नाही.
13.11.8
निष्प्रचारो निराहारो ग्लानः शिथिलवागपि ।
कृतज्ञः सह वृक्षेण धर्मात्मा सोप्यशुष्यत ॥ १३.११.८ ॥
हालचाल करता न येणारा, अन्नाविना, थकलेला, अडखळत्या वाणीचा असूनही, कृतज्ञ आणि धर्मात्मा तो पोपटही त्या वृक्षासह सुकून गेला.
13.11.9
तमुदारं महासत्वमतिमानुषचेष्टितम् ।
समदुःखसुखं दृष्ट्वा विस्मितः पाकशासनः ॥ १३.११.९ ॥
त्या उदार, महासत्त्व, मानवी मर्यादेपलीकडील आचरण असलेल्या, सुख-दुःखात समान असलेल्या त्याला पाहून पाकशासन इंद्र आश्चर्यचकित झाला.
13.11.10
ततश्चिन्तामुपगतः शक्रः कथमयं द्विजः ।
तिर्यग्योनावसम्भाव्यमानृशंस्यमवस्थितः ॥ १३.११.१० ॥
तेव्हा इंद्र चिंतेत पडला: हा द्विज तिर्यग्योनीत असूनही, कल्पनाही करता येणार नाही अशा कारुण्यात कसा स्थिर राहिला आहे?
13.11.11
अथवा नात्र चित्रं हीत्यभवद्वासवस्य तु ।
प्राणिनामपि सर्वेषां सर्वं सर्वत्र दृश्यते ॥ १३.११.११ ॥
किंवा यात यात आश्चर्य काही नाही, असे वासवाला वाटले. सर्व प्राण्यांमध्ये सर्व काही सर्वत्र दिसून येते.
13.11.12
ततो ब्राह्मणवेषेणि मानुषं रूपमास्थितः ।
अवतीर्य महीं शक्रस्तं पक्षिणमुवाच ह ॥ १३.११.१२ ॥
तेव्हा इंद्र ब्राह्मणाच्या वेषात मानवी रूप धारण करून पृथ्वीवर उतरला आणि त्या पक्ष्याला म्हणाला.
13.11.13
शुक भो पक्षिणांश्रेष्ठ दाक्षेयी सुप्रजास्त्वया ।
पृच्छे त्वां शुकमेनं त्वं कस्मान्न त्यजसि द्रुमम् ॥ १३.११.१३ ॥
हे पक्ष्यांमध्ये श्रेष्ठ शुका, दक्षाच्या कन्येचा पुत्र, उत्तम संततीचा धनी, मी तुला विचारतो — तू हा वृक्ष का सोडत नाहीस?
13.11.14
अथ पृष्टः शुकः प्राह मूर्ध्ना समभिवाद्य तम् ।
स्वागतं देवराज त्वं विज्ञातस्तपसा मया ॥ १३.११.१४ ॥
विचारल्यावर शुक मस्तक नमवून त्याला वंदन करून म्हणाला — हे देवराजा, तुझे स्वागत आहे; माझ्या तपश्चर्येने मी तुला ओळखले आहे.
13.11.15
ततो दशशताक्षेण साधुसाध्विति भाषितम् ।
अहो विज्ञानमित्येवं मनसा पूजितस्ततः ॥ १३.११.१५ ॥
तेव्हा सहस्राक्ष (इंद्र) "साधु, साधु" असे म्हणाला; "अहो, किती विज्ञान!" असे मनात म्हणून त्याचा सन्मान केला.
13.11.16
तमेवं शुभकर्माणं शुकं परमधार्मिकम् ।
जानन्नपि च तत्पापं पप्रच्छ बलसूदनः ॥ १३.११.१६ ॥
त्या शुभकर्मा, परम धार्मिक शुकाला ओळखूनही बलसूदनाने (इंद्राने) त्या पापाबद्दल त्याला विचारले.
13.11.17
निष्पत्रमफलं शुष्कमशरण्यं पतत्त्रिणाम् ।
किमर्थं सेवसे वृक्षं यदा महदिदं वनम् ॥ १३.११.१७ ॥
पानांनी रहित, फळांनी रहित, वाळलेल्या, पक्ष्यांना आश्रय न देणाऱ्या या वृक्षाची, इतके मोठे रान असताना, तू का सेवा करतोस?
13.11.18
अन्येऽपि बहवो वृक्षाः पत्रसंछन्नकोटराः ।
शुभाः पर्याप्तसञ्चारा विद्यन्तेऽस्मिन्महावने ॥ १३.११.१८ ॥
या महारानात पानांनी झाकलेल्या ढोलींचे, सुंदर आणि पुरेशी संचाराची जागा असलेले इतर अनेक वृक्षही आहेत.
13.11.19
गतायुषमसामर्थ्यं क्षीणसारं हतश्रियम् ।
विमृश्य प्रज्ञया धीर जहीमं ह्यस्थिरं द्रुमम् ॥ १३.११.१९ ॥
ज्याचे आयुष्य संपले, सामर्थ्य नाही, सार क्षीण झाले, शोभा नष्ट झाली—अशा या अस्थिर वृक्षाचा, हे धीरा, बुद्धीने विचार करून त्याग कर.
13.11.20
तदुपश्रुत्य धर्मात्मा शुकः शक्रेण भाषितम् ।
सुदीर्घमतिनिःश्वस्य दीनो वाक्यमुवाच ह ॥ १३.११.२० ॥
इंद्राने सांगितलेले ते शब्द ऐकून धर्मात्मा शुक दीर्घ उसासा टाकून दीनपणे हे वचन बोलला.
13.11.21
अनतिक्रमणीयानि दैवतानि शचीपते ।
यत्राभवंस्तत्र भवांस्तन्निबोध सुराधिप ॥ १३.११.२१ ॥
हे शचीपते, देवता उल्लंघनीय नाहीत. ते जिथे होते तिथे तुम्हीही आहात—हे जाणा, हे सुराधिपा.
13.11.22
अस्मिन्नहं द्रुमे जातः साधुभिश्च गुणैर्युते ।
चालभावेन सङ्गुप्तः शत्रुभिश्च न धर्षितः ॥ १३.११.२२ ॥
साधूंनी आणि गुणांनी युक्त अशा या वृक्षावर माझा जन्म झाला; चालत्या स्वभावामुळे मी सुरक्षित राहिलो; शत्रूंनीही मला हरवले नाही.
13.11.23
किमनुक्रोश्यं वैफल्यमुत्पादयसि मेऽनघ ।
अनुरक्तस्य भक्तस्य संस्पृशे न च पावकम्।
आनृशंस्याभियुक्तस्य भक्तस्यानन्यगस्य च ॥ १३.११.२३ ॥
हे निष्पापा, माझ्यासाठी दया कशासाठी करायची, तू माझे वैफल्य का उत्पन्न करतोस? अनुरक्त, भक्त, दयाळू आणि अनन्यगती असलेल्या भक्ताला मी अग्नीनेही स्पर्श करत नाही.
13.11.24
अनुक्रोशो हि साधूनां महद्धर्मस्य लक्षणम् ।
अनुक्रोशश्च साधूनां सदा प्रीतिं प्रयच्छति ॥ १३.११.२४ ॥
साधूंची करुणा हेच महान धर्माचे लक्षण आहे; साधूंची करुणा सदैव प्रीती देते.
13.11.25
त्वमेव दैवतैः सर्वैः पृच्छ्यसे धर्मसंशयात् ।
अतस्त्वं देवदेवानामाधिपत्ये प्रतिष्ठितः ॥ १३.११.२५ ॥
धर्मसंशयांविषयी सर्व देवता तुलाच विचारतात. म्हणून तू देवदेवांच्या आधिपत्यात प्रतिष्ठित आहेस.
13.11.26
नार्हसे मां सहस्राक्ष द्रुमं त्याजयितुं चिरात् ।
समस्थमुपजीवन्वै विषमस्थं कथं त्यजेत् ॥ १३.११.२६ ॥
हे सहस्राक्षा, बऱ्याच काळानंतर माझ्यासारख्या वृक्षाला सोडायला लावणे तुला योग्य नाही. सम जमिनीवर उभा राहून जगणारा विषम जमिनीवरील जीवाला कसा सोडेल?
13.11.27
तस्य वाक्येन सौम्येन हर्षितः पाकशासनः ।
शुकं प्रोवाच धर्मज्ञमानृशंस्येन तोषितः ॥ १३.११.२७ ॥
त्याच्या सौम्य वाक्याने आनंदित झालेला पाकशासन (इंद्र), अनुकंपेने समाधानी होऊन धर्मज्ञ शुकाला म्हणाला.
13.11.28
वरं वृणीष्वेति तदा स च वव्रे वरं शुकः ।
आनृशंस्यपरो नित्यं तस्य वृक्षस्य सम्भवम् ॥ १३.११.२८ ॥
'वर माग' असे म्हटल्यावर शुकाने वर मागितला — सदैव अनुकंपेत रत असलेल्या शुकाने त्या वृक्षाच्या कल्याणाचा/उत्पत्तीचा वर मागितला.
13.11.29
विदित्वा च दृढां भक्तिं तां शुके शीलसम्पदम् ।
प्रीतः क्षिप्रमथो वृक्षममृतेनावसिक्तवान् ॥ १३.११.२९ ॥
शुकाची ती दृढ भक्ती आणि शीलसंपदा जाणून प्रसन्न झालेल्या इंद्राने तात्काळ त्या वृक्षावर अमृत शिंपडले.
13.11.30
ततः फलानि पत्राणि शाखाश्चापि मनोहराः ।
शुकस्य दृढभक्तित्वाच्छ्रीमत्तां प्राप स द्रुमः ॥ १३.११.३० ॥
नंतर शुकाच्या दृढ भक्तीमुळे त्या वृक्षाला मनोहर फळे, पाने आणि फांद्या मिळाल्या आणि तो शोभासंपन्न झाला.
13.11.31
शुकश्च कर्मणा तेन आनृशंस्यकृतेन वै ।
आयुषोन्ते महाराज प्राप शक्रसलोकताम् ॥ १३.११.३१ ॥
त्या दयाळू कर्मामुळे शुक, हे महाराजा, आयुष्याच्या अखेरीस इंद्रलोकाची प्राप्ती झाला.
13.11.32
एवमेव मनुष्येन्द्र भक्तिमन्तं समाश्रितः ।
सर्वार्थसिद्धिं लभते शुकं प्राप्य यथा द्रुमः ॥ १३.११.३२ ॥
त्याचप्रमाणे, हे मनुष्येंद्रा, भक्तिमान्याचा आश्रय घेणारा सर्व प्रयोजनांची सिद्धी मिळवतो; शुकाला मिळालेल्या वृक्षासारखा.