महाभारत · अध्याय 13.112
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
13.112.1
ततो युधिष्ठिरे राजा भूयः शान्तनवं नृपम् ।
गोदानविस्तरं धीमान्पप्रच्छ विनयान्वितः ॥ १३.११२.१ ॥
तेव्हा विनयशील आणि बुद्धिमान युधिष्ठिराने शंतनूचे पुत्र राजा भीष्म यांना पुन्हा गोदानाच्या विस्ताराविषयी विचारले.
13.112.2
गोप्रदानगुणान्सम्यक् पुनर्मे ब्रूहि भारत ।
न हि तृप्याम्यहं वीर शृण्वानोऽमृतमीदृशम् ॥ १३.११२.२ ॥
हे भारता, गोदानाचे गुण पुन्हा मला पूर्णपणे सांगा. हे वीरा, असे अमृत ऐकूनही माझे समाधान होत नाही.
13.112.3
इत्युक्तो धर्मराजेन तदा शान्तनवो नृपः ।
सम्यगाह गुणांस्तस्मै गोप्रदानस्य केवलान् ॥ १३.११२.३ ॥
धर्मराजांनी असे विचारल्यावर शंतनूचे पुत्र राजा भीष्म यांनी गोदानाचे केवळ गुण त्यांना नीट सांगितले.
13.112.4
वत्सलां गुणसम्प्रन्ना तरुणीं वस्त्रसंयुताम् ।
दत्त्वेदृशीं गां विप्राय सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ १३.११२.४ ॥
वासरू असलेली, उत्तम गुणांनी युक्त, तरुण आणि वस्त्राने सजवलेली अशी गाय ब्राह्मणाला दान केल्यास मनुष्य सर्व पापांतून मुक्त होतो.
13.112.5
असुर्या नाम ते लोका गां दत्त्वा तान्न गच्छति। ॥ १३.११२.५ ॥
गाय दान करणारा तो 'असुर्य' नावाच्या लोकांत जात नाही.
13.112.6
पीतोदकां जग्धतृणां नष्टक्षीरां निरिन्द्रियाम् ।
जरारोगोपसम्पन्नां जीर्णां वापीमिवाजलाम्।
दत्त्वा तमः प्रविशति द्विजं क्लेशेन योजयेत् ॥ १३.११२.६ ॥
पाणी प्यायलेली, गवत खाल्लेली, दूध आटलेली, इंद्रियशक्ती नसलेली, वार्धक्य आणि रोगाने ग्रासलेली, जीर्ण व पाणी नसलेल्या विहिरीसारखी अशी गाय ब्राह्मणाला दान करणारा अंधारात प्रवेश करतो आणि द्विजाला क्लेशात टाकतो.
13.112.7
रुष्टा दुष्टा व्याधिता दुर्बला वा ।
नो दातव्या याश्च मूल्यैरदत्तैः।
क्लेशैर्विप्रं योऽफलैः संयुनक्ति ।
तस्याऽवीर्याश्चाफलाश्चैव लोकाः ॥ १३.११२.७ ॥
रागावलेल्या, दुष्ट, आजारी किंवा दुबळ्या गायी दान देऊ नयेत; मोबदला न घेता दिलेल्याही तशाच. जो ब्राह्मणाला क्लेश आणि निष्फळ गोष्टींनी जोडतो, त्याचे लोक शक्तिहीन आणि फलहीन होतात.
13.112.8
बलान्विताः शीलवीर्योपपन्नाः ।
सर्वे प्रशंसन्ति सुगन्धवत्यः।
यथा हि गङ्गा सरितां वरिष्ठा ।
तथाऽर्जुनीनां कपिला वरिष्ठा ॥ १३.११२.८ ॥
बलवान, शील आणि वीर्याने युक्त, सुगंधी गायींची सर्व प्रशंसा करतात. नद्यांमध्ये गंगा श्रेष्ठ आहे, तसे पांढऱ्या गायींमध्ये कपिला श्रेष्ठ आहे.
13.112.9
कस्मात्समाने बहुलाप्रदाने ।
सद्भिः प्रशस्तं कपिलाप्रदानम्।
विशेषमिच्छामि महाप्रभावं ।
श्रोतुं समर्थोस्मि भवान्प्रवक्तुम् ॥ १३.११२.९ ॥
पुष्कळ गायी दान देण्यात समानता असताना सज्जनांनी कपिला दानाची विशेष प्रशंसा का केली? तिच्या महान प्रभावातील विशेषता ऐकण्याची माझी इच्छा आहे; ती सांगण्यास आप समर्थ आहात.
13.112.10
वृद्धानां ब्रुवतां श्रुत्वा कपिलानामथोद्भवम् ।
वक्ष्यामि तदशेषेण रोहिण्यो निर्मिता यथा ॥ १३.११२.१० ॥
वृद्धांचे बोलणे ऐकून, कपिलांची उत्पत्ती मी पूर्णपणे सांगेन; रोहिणी गायी कशा निर्माण झाल्या तेही.
13.112.11
प्रजाः सृजेति चादिष्टः पूर्वं दक्षः स्वयंभुवा ।
नासृजद्वृत्तिमेवाग्रे प्रजानां हितकाम्यया ॥ १३.११२.११ ॥
पूर्वी स्वयंभूने दक्षाला "प्रजा निर्माण कर" अशी आज्ञा दिली. प्रजांच्या हिताची इच्छा धरून दक्षाने आधी त्यांची उपजीविकाच निर्माण केली.
13.112.12
यथा ह्यमृतमाश्रित्य वर्तयन्ति दिवौकसः ।
तथा वृत्तिं समाश्रित्य वर्तयन्ति प्रजा विभो ॥ १३.११२.१२ ॥
ज्याप्रमाणे देव अमृताचा आश्रय घेऊन जगतात, त्याचप्रमाणे हे विभो, प्रजा वृत्तीचा (उपजीविकेचा) आश्रय घेऊन जगतात.
13.112.13
अचरेभ्यश्च भूतेभ्यश्चराः श्रेष्ठास्ततो नराः ।
ब्राह्मणाश्च ततः श्रेष्ठास्तषु यज्ञाः प्रतिष्ठिताः ॥ १३.११२.१३ ॥
अचर प्राण्यांपेक्षा चर श्रेष्ठ आहेत; चरांमध्ये मनुष्य श्रेष्ठ आहेत; मनुष्यांमध्ये ब्राह्मण श्रेष्ठ आहेत; त्यांच्यात यज्ञ प्रतिष्ठित आहेत.
13.112.14
यज्ञैराप्यायते सोमः स च गोषु प्रतिष्ठितः ।
ताभ्यो देवाः प्रमोदन्ते प्रजानां वृत्तिरासु च ॥ १३.११२.१४ ॥
यज्ञांनी सोम पुष्ट होतो; आणि तो गायींमध्ये प्रतिष्ठित आहे. त्यांच्यामुळेच देव आनंदित होतात; आणि प्रजांची वृत्तीही त्यांच्यातच आहे.
13.112.15
ततः प्रजासु सृष्टासु दक्षाद्यैः क्षुधिताः प्रजाः ।
प्रजापतिमुपाधावन्विनिश्चित्य चतुर्मखम् ॥ १३.११२.१५ ॥
नंतर दक्ष इत्यादींनी प्रजा निर्माण केल्यावर, भुकेलेल्या प्रजा चतुर्मुख प्रजापतीकडे धावल्या; असा निश्चय करून.
13.112.16
प्रजातान्येव भूतानि प्राक्रोशन्वृत्तिकाङ्क्षया ।
वृत्तिदं चान्वपद्यन्त तृषिताः पितृमातृवत् ॥ १३.११२.१६ ॥
जन्मलेले प्राणीच वृत्तीच्या इच्छेने ओरडले; आणि वृत्ती देणाऱ्याच्या मागे तहानलेले होऊन, आई-वडिलांच्या मागे मुलांसारखे धावले.
13.112.17
इतीदं मनसा गत्वा प्रजासर्गार्थमात्मनः ।
प्रजापतिर्बलाधानममृतं प्रापिबत्तदा।
शंसतस्तस्य तृप्तिं तु गन्धात्सुरभिरुत्थिता ॥ १३.११२.१७ ॥
असे मनात विचार करून, आपल्या प्रजासृष्टीसाठी प्रजापतीने बल देणारे अमृत प्राशन केले; तेव्हा त्याच्या तृप्तीची प्रशंसा करताना त्याच्या गंधातून सुरभी प्रकट झाली.
13.112.18
मुखजा साऽसृजद्धातुः सुरभिर्लोकमातरम् ।
दर्शनीयरसं वृत्तिं सुरभिं मुखजां सुताम् ॥ १३.११२.१८ ॥
ब्रह्मदेवाच्या मुखातून जन्मलेल्या त्या सुरभीने, जी लोकमाता होती, दर्शनीय आणि रसमय उपजीविकारूप असलेली आपली कन्या मुखजा सुरभी निर्माण केली.
13.112.19
साऽसृजत्सौरभेयीस्तु सुरभिर्लोकमातृकाः ।
सुवर्णवर्णाः कपिलाः प्रजानां वृत्तिधेनवः ॥ १३.११२.१९ ॥
त्या सुरभीने सौरभेयी गायी निर्माण केल्या; लोकमाता असलेल्या त्या सोनेरी वर्णाच्या, कपिला, प्रजांच्या उपजीविकेच्या धेनू होत्या.
13.112.20
तासाममृतवृत्तीनां क्षरन्तीनां समन्ततः ।
बभूवामृतजः फेनः स्रवन्तीनामिवोर्मिजः ॥ १३.११२.२० ॥
अमृतासारखे दूध स्रवणाऱ्या त्या गायींभोवती अमृतापासून जन्मलेला फेस उसळला, जसा वाहत्या नद्यांच्या लाटांतून फेस उठतो.
13.112.21
स वत्समुखविभ्रष्टो भवस्य भुवि तिष्ठतः ।
शिरस्यवापतत्क्रुद्धः स तदैक्षत च प्रभुः।
ललाटप्रभवेणाक्ष्णा रोहिणीं प्रदहन्निव ॥ १३.११२.२१ ॥
वासराच्या मुखातून खाली पडलेला तो फेस भूमीवर उभ्या असलेल्या भवाच्या (शिवाच्या) मस्तकावर पडला. तेव्हा कोपलेल्या त्या प्रभूने कपाळातून जन्मलेल्या नेत्राने जणू रोहिणी गायीला जाळण्यासाठीच पाहिले.
13.112.22
तत्तेजस्तु ततो रौद्रं कपिलां गां विशाम्पते ।
नानावर्णत्वमनयन्मेघानिव दिवाकरः ॥ १३.११२.२२ ॥
हे नरेश्वरा, तेव्हा त्या भयंकर तेजाने कपिला गायीला अनेक रंगांची केले, जसा सूर्य मेघांना रंगवितो.
13.112.23
यास्तु तस्मादपक्रम्य सोममेवाभिसंश्रिताः ।
यथोत्पन्नाः स्ववर्णस्था न नीताश्चान्यवर्णतां ॥ १३.११२.२३ ॥
पण जे त्यापासून दूर जाऊन सोमाचाच (चंद्राचा) आश्रय घेतलेल्या गायी जन्मल्याप्रमाणे आपल्या वर्णातच राहिल्या; त्यांना दुसऱ्या वर्णाचे केले गेले नाही.
13.112.24
अथ क्रुद्धं महादेवं प्रजापतिरभाषत ।
अमृतेनावसिक्तस्त्वं नोच्छिष्टं विद्यते गवाम् ॥ १३.११२.२४ ॥
तेव्हा क्रुद्ध झालेल्या महादेवाला प्रजापती म्हणाले: तू अमृताने अभिषिक्त आहेस; गायींना उष्टे नसते.
13.112.25
यथा ह्यमृतमादाय सोमो विष्यन्दते पुनः ।
तथा क्षीरं क्षरन्त्येता रोहिण्योऽमृतसम्भवाः ॥ १३.११२.२५ ॥
अमृत घेऊन सोम पुन्हा वाहतो, तसेच अमृतापासून जन्मलेल्या या रोहिणी गायी दूध पाझरतात.
13.112.26
न दुष्यत्यनिलो नाग्निर्न सुवर्णं न चोदधिः ।
नामृतेनामृतं पीतं न वत्सैर्दुष्यते पयः ॥ १३.११२.२६ ॥
वारा, अग्नी, सोने किंवा समुद्र दूषित होत नाही; अमृताने प्यालेले अमृतही दूषित होत नाही; वासरांमुळे दूध दूषित होत नाही.
13.112.27
इमाँल्लोकान्भरिष्यन्ति हविषा प्रस्रवेण च ।
आसामैश्वर्यमिच्छन्ति सर्वेऽमृतमयं शुभम् ॥ १३.११२.२७ ॥
या हविष्य आणि दुधाच्या प्रवाहाने हे लोक पोषतील; अमृतमय आणि शुभ अशा यांच्या ऐश्वर्याची सर्वजण इच्छा करतात.
13.112.28
वृषभं च ददौ तस्मै भगवाँल्लोकभावनः ।
प्रसादयामास मनस्तेन रुद्रस्य भारत ॥ १३.११२.२८ ॥
लोकपालक भगवंतांनी त्यांना एक वृषभ दिला; हे भारता, त्यामुळे रुद्राचे मन प्रसन्न झाले.
13.112.29
प्रीतश्चापि महादेवश्चकार वृषभं तदा ।
ध्वजं च वाहनं चैव तस्मात्स वृषभध्वजः ॥ १३.११२.२९ ॥
प्रसन्न झालेल्या महादेवांनी तेव्हा त्या वृषभालाच आपली ध्वजा आणि वाहन केले; म्हणून ते वृषभध्वज झाले.
13.112.30
ततो देवैर्महादेवस्तदा पशुपतिः कृतः ।
ईश्वरः स गवां मध्ये वृषभाङ्कः प्रकीर्तितः ॥ १३.११२.३० ॥
तेव्हा देवांनी महादेवाला पशुपती केले. गायींमध्ये तो ईश्वर आहे; वृषभचिन्हांकित म्हणून त्याचे कीर्तन होते.
13.112.31
एवमव्यग्रवर्णानां कपिलानां महौजसाम् ।
प्रदाने प्रथमः कल्पः सर्वासामेव कीर्तितः ॥ १३.११२.३१ ॥
याप्रमाणे अविचल वर्णाच्या, महातेजस्वी कपिला गायींच्या दानात हाच पहिला विधी सर्वांसाठी सांगितला आहे.
13.112.32
लोकज्येष्ठा लोकवृत्तिप्रवृत्ता ।
रुद्रोद्भूताः सोमविष्यन्दभूताः।
सौम्याः पुण्याः कामदाः प्राणदाश्च ॥ १३.११२.३२ ॥
जगात ज्येष्ठ, जगाच्या उपजीविकेच्या पालनात गुंतलेल्या, रुद्रापासून उत्पन्न झालेल्या, सोमप्रवाहापासून बनलेल्या; सौम्य, पुण्यदायी, इच्छा पूर्ण करणाऱ्या आणि प्राण देणाऱ्या.
13.112.33
गा वै दत्त्वा सर्वकामप्रदः स्यात् ।
इदं गवां प्रभवविधानमुत्तमं
पठन्सदा शुचिरपि मङ्गलप्रियः ।
विमुच्यते कलिकलुषेण मानवः
प्रियान्सुतान्धनपशुमाप्नुयात्सदा ॥ १३.११२.३३ ॥
गायींचे दान करणारा सर्व इच्छा पूर्ण करणारा होतो. गायींच्या उत्पत्ती-विधानाचे हे उत्तम पठण सदैव करणारा, शुचिर्भूत आणि मंगलप्रिय मानव कलियुगाच्या दोषातून मुक्त होतो आणि सदैव प्रिय पुत्र, धन व पशू प्राप्त करतो.
13.112.34
हव्यं कव्यं तर्पणं शान्तिकर्म ।
यानं वासो वृद्धबालस्य तुष्टिः।
एतान्सर्वान्गोप्रदाने गुणान्वै ।
दाता राजन्नाप्नुयाद्वै सदैव ॥ १३.११२.३४ ॥
हव्य, कव्य, तर्पण, शांतिकर्म, वाहन, वस्त्र, वृद्ध व बालकांचे समाधान — हे सर्व गुण गोदानात आहेत. हे राजा, दाता हे सर्व सदैव प्राप्त करतो.
13.112.35
पितामहस्याथ निशम्य वाक्यं ।
राजा सह भ्रातृभिराजमीढः।
सुवर्णवर्णानडुहस्तथा गाः ।
पार्थो ददौ ब्राह्मणसत्तमेभ्यः ॥ १३.११२.३५ ॥
पितामहांचे वचन ऐकून राजा अजमीढ (युधिष्ठिर) याने बंधूंसह सुवर्णवर्णाचे बैल व गायी श्रेष्ठ ब्राह्मणांना दिल्या; पार्थाने दिल्या.
13.112.36
तथैव तेभ्योपि ददौ द्विजेभ्यो ।
गवां सहस्राणि शतानि चैव।
यज्ञान्समुद्धिश्य च दक्षिणार्थे ।
लोकान्विजेतुं परमां च कीर्तिम् ॥ १३.११२.३६ ॥
त्याच प्रमाणे त्यांना व द्विजांना हजारो व शेकडो गायी दिल्या; यज्ञांचा उद्देश ठेवून, दक्षिणेसाठी, लोक जिंकण्यासाठी आणि परम कीर्ती मिळविण्यासाठी.