महाभारत · अध्याय 13.118
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
13.118.1
सुरभेः काः प्रजाः पूर्वं मार्ताण्डादभवन्पुरा ।
एतन्मे शंस तत्वेनि गोषु मे प्रीयते मनः ॥ १३.११८.१ ॥
पूर्वकाल में सुरभि से कौन-सी संतानें और मार्तण्ड (सूर्य) से कौन-सी उत्पन्न हुईं? यह मुझे सच-सच बताइए, क्योंकि गौओं की चर्चा से मेरा मन प्रसन्न होता है।
13.118.2
शृणु नामानि दिव्यानि गोमातॄणां विशेषतः ।
याभिर्व्याप्तास्त्रयो लोकाः कल्याणीभिर्जनाधिप ॥ १३.११८.२ ॥
हे जनाधिप! गोमाताओं के दिव्य नामों को विशेष रूप से सुनो, जिन कल्याणकारिणियों से तीनों लोक व्याप्त हैं।
13.118.3
सुरभ्यः प्रथमोद्भूता याश्च स्युः प्रथमाः प्रजाः ।
मयोच्यमानाः शृणु ताः प्राप्स्यसे विपुलं यशः ॥ १३.११८.३ ॥
सुरभियाँ, जो सबसे पहले उत्पन्न हुईं और जो आदि संतानें थीं, मेरे द्वारा कही जाती हैं; उन्हें सुनो, तुम्हें विपुल यश प्राप्त होगा।
13.118.4
तप्त्वा तपो घोरतपाः सुरभिर्दिप्ततेजसः ।
सुषावैकादश सुतान्रुद्रा ये च्छन्दसि स्तुताः ॥ १३.११८.४ ॥
घोर तप करके, दीप्त तेज वाली सुरभि ने ग्यारह पुत्रों को जन्म दिया, जो रुद्र कहलाए और वेदों में स्तुत हुए।
13.118.5
अजैकपादहिर्बुध्न्यस्त्र्यम्बकश्च महायशाः ।
वृषाकपिश्च शम्भुश्च कपाली रैवतस्तथा ॥ १३.११८.५ ॥
अज-एकपाद, अहिर्बुध्न्य, महायशस्वी त्र्यम्बक, वृषाकपि, शम्भु, कपाली और रैवत—इसी प्रकार।
13.118.6
हरश्च बहुरूपश्च उग्र उग्रोऽथ वीर्यवान् ।
तस्य चैवात्मजः श्रीमान्विश्वरूपो महायशाः ॥ १३.११८.६ ॥
हर और बहुरूप, उग्र और उग्र, फिर वीर्यवान्; और उसी का पुत्र श्रीमान् विश्वरूप, महायशस्वी।
13.118.7
एकादशैते कथिता रुद्रास्ते नाम नामतः ।
महात्मानो महायोगास्तेजोयुक्ता महाबलाः ॥ १३.११८.७ ॥
ये ग्यारह रुद्र नाम-नाम से कहे गए हैं, महात्मा, महायोगी, तेज से युक्त और महाबली।
13.118.8
एते वरिष्ठजन्मानो देवानां ब्रह्मवादिनाम् ।
विप्राणां प्रकृतिर्लोके एत एव हि विश्रुताः ॥ १३.११८.८ ॥
ये देवताओं में श्रेष्ठ जन्म वाले, ब्रह्मवादी हैं; लोक में ब्राह्मणों की प्रकृति यही हैं, क्योंकि ये ही विख्यात हैं।
13.118.9
एत एकादश प्रोक्ता रुद्रास्त्रिभुवनेश्वराः ।
शतं त्वेतत्समाख्यातं शतरुद्रं महात्मनाम् ॥ १३.११८.९ ॥
ये ग्यारह रुद्र तीनों लोकों के स्वामी कहे गए हैं; और महात्माओं के इन सौ रुद्रों का यह वर्णन किया गया है।
13.118.10
सुषुवे प्रथमां कन्यां सुरभिः पृथिवीं तदा ।
विश्वकामदुघा धेनुर्या धारयति देहिनः ॥ १३.११८.१० ॥
सुरभि ने तब पृथ्वी नामक पहली कन्या को जन्म दिया; वह विश्व की सभी कामनाएँ पूर्ण करने वाली धेनु है, जो देहधारियों को धारण करती है।
13.118.11
सुतं गोब्राह्मणं राजन्नेकमित्यभिधीयते ।
गोब्राह्मणस्य जननी सुरभिः परिकीर्त्यते ॥ १३.११८.११ ॥
हे राजन्, एक पुत्र गोब्राह्मण कहलाता है; गोब्राह्मण की माता सुरभि कही जाती है।
13.118.12
सृष्ट्वा तु प्रथमं रुद्रान्वरदान्रुद्रसम्भवान् ।
पश्चात्प्रभुं ग्रहपतिं सुषुवे लोकसम्मतम् ॥ १३.११८.१२ ॥
पहले वरदायी रुद्रों को, जो रुद्र से उत्पन्न थे, उत्पन्न करके, फिर उसने लोकों द्वारा सम्मानित प्रभु ग्रहपति को जन्म दिया।
13.118.13
सोमराजानममृतं यज्ञसर्वस्वमुत्तमम् ।
ओषधीनां रसानां च देवानां जीवितस्य च ॥ १३.११८.१३ ॥
सोम राजा को, अमृत को, यज्ञ के सर्वस्व को, परम श्रेष्ठ को, औषधियों और रसों को, तथा देवताओं के जीवन को।
13.118.14
ततः श्रियं च मेधां च कीर्तिं देवीं सरस्वतीम् ।
चतस्रः सुषुवे कन्या योगेषु नियताः स्तिताः ॥ १३.११८.१४ ॥
फिर श्री, मेधा, कीर्ति और देवी सरस्वती — इन चार कन्याओं को उन्होंने उत्पन्न किया, जो योग में नियत और स्थित थीं।
13.118.15
एताः सृष्ट्वा प्रजा एषा सुरभिः कामरूपिणी ।
सुषुवे परमं भूयो दिव्या गोमातरः शुभाः ॥ १३.११८.१५ ॥
इन प्रजाओं को उत्पन्न करके कामरूपिणी सुरभि ने फिर परम दिव्य, शुभ गोमाताओं को जन्म दिया।
13.118.16
पुण्यां मायां मधुश्च्योतां शिवां शीघ्रां सरिद्वराम् ।
हिरण्यवर्णां सुभगां गव्यां पृश्नीं कुथावतीम् ॥ १३.११८.१६ ॥
पुण्या माया, मधु टपकाने वाली शिवा, शीघ्रा, नदियों में श्रेष्ठ, स्वर्णवर्णा, सुभगा, गव्या, पृश्नी और कुथावती।
13.118.17
अङ्गावतीं घृतवतीं दधिक्षीरपयोवतीम् ।
अमोघां सुरमां सत्यां रेवतीं मारुतीं रसाम् ॥ १३.११८.१७ ॥
अङ्गावती, घृतवती, दधि-क्षीर-पयोवती, अमोघा, सुरभा, सत्या, रेवती, मारुती और रसा।
13.118.18
अजां च सिकतां चैव शुद्धधूमामधारिणीम् ।
जीवां प्राणवतीं धन्यां शुद्धां धेनुं धनावहाम् ॥ १३.११८.१८ ॥
अजा और सिकता, शुद्धधूमा और अधारिणी, जीवा, प्राणवती, धन्या, शुद्धा धेनु — जो धन लाती हैं।
13.118.19
इन्द्रामृद्धिं च शान्ति च शान्तपापां सरिद्वराम् ।
चत्वारिंशतिमेकां च धन्यास्ता दिवि पूजिताः ॥ १३.११८.१९ ॥
इन्द्रा, समृद्धि और शान्ति, शान्तपापा तथा सरिताओं में श्रेष्ठ — ये चालीस और एक धन्य हैं, स्वर्ग में पूजित।
13.118.20
भूयो जज्ञे सुरभ्याश्च श्रीमांश्चन्द्रांशुसप्रभः ।
वृपो दक्ष इति ख्यातः कण्ढे मणितलप्रभः। ॥ १३.११८.२० ॥
फिर सुरभि से एक श्रीमान् वृष उत्पन्न हुआ, चन्द्रकिरणों के समान प्रभायुक्त; उसका नाम दक्ष प्रसिद्ध हुआ, कण्ठ पर मणि-तल के समान आभा थी।
13.118.21
स्रग्वी ककुद्मान्द्युतिमान्मृणालसदृशप्रभः ।
सुरभ्यनुमते दत्तो ध्वजो माहेशअवरस्तु सः ॥ १३.११८.२१ ॥
माला धारण किए, कूबड़वाला, दीप्तिमान, मृणाल के समान प्रभायुक्त — सुरभि की अनुमति से वह ध्वज दिया गया; वह महेश का श्रेष्ठ वृषभ है।
13.118.22
सुरभ्यः कामरूपिण्यो गावः पुण्यार्थमुत्कटाः ।
आदित्येभ्यो वसुभ्यश्च विश्वेभ्यश्च ददौ वरान् ॥ १३.११८.२२ ॥
सुरभि की गायें, इच्छानुसार रूप धारण करने वाली, पुण्य के लिए उत्कृष्ट — उन्होंने आदित्यों, वसुओं और विश्वेदेवों को वर दिए।
13.118.23
सुरभिस्तु तपस्तप्त्वा सुषुवे गास्ततः पुनः ।
या दत्ता लोकपालानामिन्द्रादीनां युधिष्ठिर ॥ १३.११८.२३ ॥
सुरभि ने तो तप करके फिर से गायें उत्पन्न कीं; हे युधिष्ठिर, जो लोकपालों को, इन्द्र आदि को दी गईं।
13.118.24
सुष्टुनां कपिलां चैव रोहिणीं च यशस्विनीम् ।
सर्वकामदुघां चैव मरुतां कामरूपिणीम् ॥ १३.११८.२४ ॥
सुष्टुना, कपिला और यशस्विनी रोहिणी, जो सबकी कामनाएँ दुहती है, तथा मरुतों की इच्छानुसार रूप धारण करने वाली गाय।
13.118.25
गावो मृष्टदुघा ह्येतास्ताश्चतस्रोऽत्र संस्तुताः ।
यासां भूत्वा पुरा वत्साः पिबन्त्यमृतमुत्तमम् ॥ १३.११८.२५ ॥
ये गायें मधुर दूध देने वाली हैं, यहाँ इन चारों की स्तुति की गई है, जिनके बछड़े पूर्व में बनकर सर्वोत्तम अमृत पीते हैं।
13.118.26
सुष्टुतां देवराजाय वासवाय महात्मने ।
कपिलां धर्मराजाय वरुणाय च रोहिणीम् ॥ १३.११८.२६ ॥
देवराज, महात्मा वासव (इन्द्र) की प्रशंसित गाय; धर्मराज के लिए कपिला, और वरुण के लिए रोहिणी।
13.118.27
सर्वकामदुघां धेनुं राज्ञे वैश्रवणाय च ।
इत्येता लोकमहिता विश्रुताः सुरभेः प्रजाः ॥ १३.११८.२७ ॥
सर्वकामदुघा धेनु राजा (कुबेर) वैश्रवण के लिए; इस प्रकार ये लोकों में पूजित, सुरभि की प्रसिद्ध संतानें हैं।
13.118.28
एतासां प्रजया पूर्णा पृथिवी मुनिपुङ्गवः ।
गोभ्यः प्रभवते सर्वं यत्किंचिदिह शोभनम् ॥ १३.११८.२८ ॥
इनकी संतति से पृथ्वी परिपूर्ण है; हे मुनिश्रेष्ठ, गायों से ही यहाँ जो कुछ भी शुभ है, वह सब उत्पन्न होता है।
13.118.29
सुरभ्यपत्यमित्येतन्नामतस्तेऽनुपूर्वशः ।
कीर्तितं ब्रूहि राजेन्द्र किं भूयः कथयामि ते ॥ १३.११८.२९ ॥
सुरभि की यह संतति है, इस प्रकार नामों के अनुसार क्रम से तुम्हें बताया गया। हे राजेन्द्र, बोलो, तुम्हें और क्या बताऊँ?