महाभारत · अध्याय 13.120
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
13.120.1
कः फेनपेति नाम्नाऽसौ कथं वा भक्षितः पुरा ।
मृत उज्जीवितः कस्मात्कथं गोलोकमाश्रितः ॥ १३.१२०.१ ॥
फेनप नावाचा तो कोण होता? पूर्वी त्याला कसे खाल्ले गेले? मृत्यू पावल्यानंतर तो पुन्हा कसा जिवंत झाला आणि गोलोकाला कसा पोहोचला?
13.120.2
विरुद्वे मानुषे लोके तथा समयवर्त्मसु ।
क्रते दैवं हि दुष्प्रपं मानुषेषु विशेषतः।
संशयो मे महानत्र तन्मे व्याख्यातुमर्हसि ॥ १३.१२०.२ ॥
मानवी जगात विरुद्ध घडले, कालनियमाच्या मार्गांतही आणि कर्म केले तरीही, दैव मनुष्यांना विशेषतः दुर्मिळ आहे. यात माझा मोठा संशय आहे; तो मला सांगण्यास आपण योग्य आहात.
13.120.3
श्रूयते भार्गवे वंशे सुमित्रो नाम भारत ।
वेदाध्ययनसम्पन्नो विपुले तपसि स्थितः ॥ १३.१२०.३ ॥
हे भारता, भार्गव वंशात सुमित्र नावाचा एक होता असे ऐकले जाते; तो वेदाध्ययनात निपुण होता आणि विपुल तपस्येत स्थित होता.
13.120.4
वानप्रस्थाश्रमे युक्तः स्वकर्मनिरतः सदा ।
विनयाचारतत्वज्ञः सर्वधर्मार्थकोविदः ॥ १३.१२०.४ ॥
वानप्रस्थाश्रमात युक्त, सदा आपल्या कर्मात निरत, विनय आणि आचाराचे तत्त्व जाणणारा, सर्व धर्म व अर्थात निपुण.
13.120.5
यत्नात्त्रिषवणस्नायी संध्योपासनतत्परः ।
अग्निहोत्ररतः क्षान्तो जपञ्जुह्वच्च नित्यदाः ॥ १३.१२०.५ ॥
प्रयत्नपूर्वक त्रिसंध्या स्नान करणारा, संध्योपासनेत तत्पर, अग्निहोत्रात रत, क्षमाशील, जप व होम करणारा, नित्य दान देणारा.
13.120.6
पितृदेवांश्च नियतमतिर्थींश्च स पूजयन् ।
प्राणसन्धारणार्थं च यत्किंचिदुपहारयन् ॥ १३.१२०.६ ॥
स्थिरबुद्धी, पितर, देव आणि अतिथींची पूजा करणारा, प्राण टिकवण्यासाठी जे काही मिळेल ते अर्पण करणारा.
13.120.7
गिरिस्त्रिशिखरो नाम यतः प्रभवते नदी ।
कुलजेति पुराणेषु विश्रुता रुद्रनिर्मिता ॥ १३.१२०.७ ॥
त्रिशिखर नावाच्या पर्वतातून एक नदी उगम पावते; पुराणांत ती कुलजा नावाने प्रसिद्ध असून रुद्राने निर्माण केलेली आहे.
13.120.8
तस्यास्तीरे समे देशे पुष्पमालासमाकुले ।
वन्यौषधिद्रुमोपेते नानापक्षिमृगायुते ॥ १३.१२०.८ ॥
तिच्या तीरावर एक सपाट प्रदेश होता, पुष्पमालांनी भरलेला, वन्य औषधी व वृक्षांनी युक्त, अनेक पक्षी व मृगांनी गजबजलेला.
13.120.9
व्यपेतदंशमशके ध्वाङ्क्षगृध्रैरसेविते ।
कृष्णदर्भतृणप्राये सुरम्ये ज्योतिरश्मिनि ॥ १३.१२०.९ ॥
डास व डासांपासून मुक्त, कावळे व गिधाडांनी न वावरलेले, काळ्या दर्भ गवताने भरलेले, अतिशय रमणीय, चमकत्या दगडांनी युक्त.
13.120.10
सर्वोन्नतैः समैः श्यामैर्याज्ञीयैस्तरुभिर्वृते ।
तत्राश्रमपदं पुण्यं भृगूणामभवत्पुरा। ॥ १३.१२०.१० ॥
सर्व उंच, सपाट, श्यामल यज्ञीय वृक्षांनी वेढलेले तिथे पूर्वी भृगूंचे पवित्र आश्रमस्थान होते.
13.120.11
उवास तत्र नियतः सुमित्रो नाम भार्गवः ।
यथोद्दिष्टेन पूर्वेषां भृगूणां साधुवर्त्मना ॥ १३.१२०.११ ॥
तिथे सुमित्र नावाचा एक संयमी भार्गव राहत होता; पूर्वज भृगूंनी सांगितलेल्या साधु मार्गाने तो चालत असे.
13.120.12
तस्मा आङ्गिरसः कश्चिद्ददौ गां शर्करीं शुभाम् ।
वर्षासु पश्चिमे मासि पौर्णमास्यां शुचिव्रतः ॥ १३.१२०.१२ ॥
त्याला एका आंगिरसाने शुभ शर्करी गाय दान दिली; पावसाळ्याच्या शेवटच्या महिन्याच्या पौर्णिमेला, शुचिव्रताने.
13.120.13
स तां लब्ध्वा धर्मशीलश्चिन्तयामास तत्परः ।
सुमित्रः परया भक्त्या जननीमिव मातरम् ॥ १३.१२०.१३ ॥
तिला मिळवून धर्मशील त्यावरच मन लावून विचार करू लागला. सुमित्राने परम भक्तीने तिला आपल्या मातेसारखे मानले.
13.120.14
तेन सन्धुक्ष्यमाणा सा रोहिणी कामरूपिणी ।
प्रवृद्धिमगमच्छ्रेष्ठा प्राणतश्च सुदर्शना ॥ १३.१२०.१४ ॥
त्याने प्रज्वलित केलेली ती रोहिणी, इच्छेनुसार रूप धारण करणारी, श्रेष्ठ होऊन वाढली; प्राणशक्तीने सुंदर दिसू लागली.
13.120.15
सिराविमुक्तपार्श्वान्ता विपुलां कान्तिमुद्वहत् ।
श्यामपार्श्वान्तपृष्ठा सा सुरभिर्मधुपिङ्गला ॥ १३.१२०.१५ ॥
शिरांपासून मुक्त बाजू व कडा असलेली ती विपुल कांती धारण करीत होती; काळ्या बाजू, कडा व पाठ असलेली ती सुरभी मधासारखी पिंगट होती.
13.120.16
बृहती सूक्ष्मरोमान्ता रूपोदग्रा तनुत्वचा ।
कृष्णपुच्छा श्वेतवक्त्रा समवृत्तपयोधरा ॥ १३.१२०.१६ ॥
ती बृहती, सूक्ष्म केसांच्या कडा असलेली, रूपाने उन्नत, पातळ त्वचेची, काळ्या शेपटीची व पांढऱ्या मुखाची, समान गोल स्तनांची होती.
13.120.17
पृष्ठोन्नता पूर्वनता शङ्कुकर्णी सुलोचना ।
दीर्घजिह्वा ह्रस्वशृङ्गी सम्पूर्णदशनान्तरा ॥ १३.१२०.१७ ॥
पाठीवर उंच, पुढे वाकलेली, शंकूसारखे कान असलेली, सुंदर डोळ्यांची, लांब जिभेची, लहान शिंगांची व पूर्ण दातांची होती.
13.120.18
मांसाधिकगलान्ता सा प्रसन्ना शुभदर्शना ।
नित्यं शमयुता स्निग्धा सम्पूर्णोदात्तनिस्वना ॥ १३.१२०.१८ ॥
गळ्याच्या टोकाला भरपूर मांस असलेली ती प्रसन्न व शुभदर्शन होती; सदा शांतियुक्त, स्निग्ध, पूर्ण व उदात्त स्वराची होती.
13.120.19
प्राजापत्यैर्गवां नित्यं प्रशस्तैर्लक्षणैर्युता ।
यौवनस्थेव वनिता शुशुभे रूपशोभया ॥ १३.१२०.१९ ॥
प्रजापतीने निर्माण केलेली, सदैव उत्तम लक्षणांनी युक्त ती गाय, तारुण्यात असलेल्या स्त्रीप्रमाणे रूपशोभेने चमकली.
13.120.20
वृषेणोपगता सा तु कल्या मधुरदर्शना ।
मिथुनं जनयामास तुल्यरूपमिवात्मनः ॥ १३.१२०.२० ॥
ती शुभ आणि मधुर दर्शनाची गाय एका वृषभाशी संयोग पावून स्वतःसारख्या रूपाचे एक जोडपे जन्माला घालती झाली.
13.120.21
संवर्धयामास स तां सवत्सां भार्गवो मुनिः ।
तयोः प्रजाधिसंसर्गात्सहस्रं च गवामभूत् ॥ १३.१२०.२१ ॥
भार्गव मुनींनी त्या गाईला तिच्या वासरासह वाढवले; त्या दोघांच्या संततीच्या संयोगाने गायींची संख्या हजार झाली.
13.120.22
गवां जातिसहस्राणि सम्भूतानि परस्परम् ।
ऋषभाणां च राजेन्द्र नैवान्तः प्रतिदृश्यते ॥ १३.१२०.२२ ॥
हे राजेन्द्रा! गायी आणि वृषभांच्या हजारो जाती परस्परांपासून निर्माण झाल्या; त्यांचा अंत दिसत नाही.
13.120.23
तैराश्रमपदं रम्यमरण्यं चैव सर्वशः ।
समाकुलं समभवन्मेघैरिव नभस्थलम् ॥ १३.१२०.२३ ॥
त्यांच्यामुळे ते रमणीय आश्रमस्थळ आणि सर्व अरण्य भरून गेले, जसे आकाश मेघांनी भरते.
13.120.24
कानि चित्पद्मवर्णानि किंशुकाभानि कानिचित् ।
रुक्मवर्णानि चान्यानि चन्द्रांशुसदृशानि च ॥ १३.१२०.२४ ॥
काही कमळाच्या रंगाची, काही पळसाच्या फुलांसारखी, काही सोन्याच्या रंगाची, आणि इतर काही चंद्रकिरणांसारखी होती.
13.120.25
तथा राजतवर्णानि कानिचिल्लोहितानि वै ।
नीललोहितताम्राणि कृष्णानि कपिलानि च।
नानारागविचित्राणि यूथानि कुलयूथप ॥ १३.१२०.२५ ॥
तसेच चांदीच्या रंगाच्या, काही लाल, निळसर-लाल व तांब्यासारख्या, काळ्या आणि पिंगट गायी होत्या. अनेक रंगांनी विचित्र असे कळप आणि त्यांचे कुलयूथप होते.
13.120.26
न च क्षीरं सुतस्नेहाद्वत्सानामुपजीवति ।
भार्गवः केवलं चासीद्गवां प्राणायने रतः ॥ १३.१२०.२६ ॥
पुत्राच्या स्नेहामुळे वासरांचे दूधही तो घेत नसे. तो भार्गव केवळ गायींच्या प्राणरक्षणात रत असे.
13.120.27
तथा शुश्रूषतस्तस्य गवां हितमवेक्षतः ।
व्यतीयात्सुमाहान्कालो वत्सोच्छिष्टेन वर्ततः ॥ १३.१२०.२७ ॥
अशा प्रकारे गायींच्या हिताचे पाहून, त्यांची सेवा करत, वासरांच्या उरलेल्या दुधावर जगत त्याचा फार मोठा काळ निघून गेला.
13.120.28
क्षुत्पिपासापरिश्रान्तः सततं प्रस्रवं गवाम् ।
वत्सैरुच्छिष्टमुदितं बहुक्षीरतया बहु ॥ १३.१२०.२८ ॥
भूक-तहानेने थकलेला तो सतत गायींच्या दुधाच्या प्रवाहाजवळच राहत असे. वासरांचे उरलेले दूध भरपूर असल्याने ते बहुत असे म्हटले आहे.
13.120.29
पीतवांस्तेन नामास्य फेनपेत्यभिविश्रुतम् ।
गौतमस्याभिनिष्पन्नमेवं नाम युधिष्ठिर ॥ १३.१२०.२९ ॥
त्याने प्राशन केले म्हणून त्याचे नाव 'फेनप' असे प्रसिद्ध झाले. गौतमापासून उत्पन्न होऊन असे त्याचे नाव पडले, हे युधिष्ठिरा.