महाभारत · अध्याय 13.130
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
13.130.1
उक्तं पितामहेनेदं गवां दानमनुत्तमम् ।
विशेषेण नरेन्द्राणामिह धर्ममवेक्षताम् ॥ १३.१३०.१ ॥
पितामहांनी हे गोदान सर्वोत्तम सांगितले आहे, विशेषतः येथे धर्माकडे लक्ष देणाऱ्या राजांसाठी.
13.130.2
राज्यं हि सततं दुःखमाश्रमाश्च सुदुर्विदाः ।
परिचारेषु वै दुःखं दुर्धरं चाकृतात्मभिः।
भूयिष्ठं च नरेन्द्राणां विद्यते न शुभा गतिः ॥ १३.१३०.२ ॥
राज्य सदैव दुःखमय आहे, आणि आश्रमही जाणणे अत्यंत कठीण. सेवेत दुःख आहे, जे अनिग्रहींना सहन न होणारे. राजांना बहुधा शुभ गती नाही.
13.130.3
पूयन्ते तत्र नियतं प्रयच्छन्तो वसुन्धराम् ।
सर्वे च कथिता धर्मास्त्वया मे कुरुनन्दन ॥ १३.१३०.३ ॥
तेथे पृथ्वीचे दान करणारे निश्चितच शुद्ध होतात. हे कुरुनंदना, तुम्ही मला सर्व धर्म सांगितले आहेत.
13.130.4
एवमेव गवामुक्तं प्रदानं ते नृगेण ह ।
ऋषिणा नाचिकेतेन पूर्वमेव निदर्शितम् ॥ १३.१३०.४ ॥
याचप्रमाणे तुम्ही गोदानाचे वर्णन केले आहे; ते नृगाने केले होते. पूर्वी ऋषी नाचिकेतांनीही हे दाखवले होते.
13.130.5
वेदोपनिषदे चैव सर्वकर्मसु दक्षिणाः ।
सर्वक्रतुषु चोद्दिष्टा भूमिर्गावोऽथ काञ्चनम् ॥ १३.१३०.५ ॥
वेद आणि उपनिषदांमध्ये, सर्व कर्मांमध्ये आणि सर्व यज्ञांमध्ये दक्षिणा म्हणून भूमी, गायी आणि सुवर्ण सांगितले आहे.
13.130.6
तत्र श्रुतिस्तु परमा सुवर्णं दक्षिणेति वै ।
एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं पितामह यथातथम् ॥ १३.१३०.६ ॥
तेथे श्रुतीमध्ये सुवर्ण हीच परम दक्षिणा सांगितली आहे. हे पितामह, हे यथार्थपणे ऐकण्याची माझी इच्छा आहे.
13.130.7
किं सुवर्णं कथं जातं कस्मिन्काले किमात्मकम् ।
किंदैव किंफलं चैव कस्माच्च परमुच्यते ॥ १३.१३०.७ ॥
सुवर्ण म्हणजे काय, ते कसे उत्पन्न झाले, कोणत्या काळात, त्याचे स्वरूप काय? त्याचे दैवत कोण, फल काय, आणि त्याला परम का म्हणतात?
13.130.8
कस्माद्दानं सुवर्णस्य पूजयन्ति मनीषिणः ।
कस्माच्च दक्षिणार्थं तद्यज्ञकर्मसु शस्यते ॥ १३.१३०.८ ॥
ज्ञानी लोक सोन्याच्या दानाची पूजा का करतात? यज्ञकर्मात ते दक्षिणा म्हणून का प्रशंसिले जाते?
13.130.9
कस्माच्च पावनं श्रेष्ठं भूमेर्गोभ्यश्च काञ्चनम् ।
परमं दक्षिणार्थे च तद्ब्रवीहि पितामह ॥ १३.१३०.९ ॥
भूमी आणि गाईंपेक्षा सोने कशामुळे पावन व श्रेष्ठ आहे? दक्षिणेसाठी ते परम का आहे? हे पितामह, सांगा.
13.130.10
शृणु राजन्नवहितो बहुकारणविस्तरम् ।
जातरूपसमुत्पत्तिमनुभूतं च यन्मया ॥ १३.१३०.१० ॥
हे राजा, लक्षपूर्वक ऐक. अनेक कारणांसह विस्तृत वर्णन — माझ्या अनुभवातील सोन्याची उत्पत्ती.
13.130.11
पिता मम महातेजाः श्तनुर्निधनं गतः ।
तस्य दित्सुरहं श्राद्धं गङ्गाद्वारमुपागमम् ॥ १३.१३०.११ ॥
माझे महातेजस्वी पिता शंतनू निधन पावले. त्यांचे श्राद्ध देण्याच्या इच्छेने मी गंगाद्वारी गेलो.
13.130.12
तत्रागम्य पितुः पुत्र श्राद्धकर्म समारभम् ।
मातो मे जाह्नवी चात्र साहाय्यमकरोत्तदा ॥ १३.१३०.१२ ॥
तेथे पोहोचून, हे पुत्रा, मी पित्याचे श्राद्धकर्म आरंभिले. तेव्हा माझी माता जाह्नवी हिने येथे मला साहाय्य केले.
13.130.13
तत्रागतांस्तपस्सिद्धानुपवेश्य बहूनृषीन् ।
तोयप्रदानात्प्रभृति कार्याण्यहमथारभम् ॥ १३.१३०.१३ ॥
तेथे आलेल्या तपःसिद्ध अनेक ऋषींना बसवून, तोयप्रदानापासून मी मग कर्मे आरंभ केली.
13.130.14
तत्समाप्य यथोद्दिष्टं पूर्वकर्म समाहितः ।
दातुं निर्वपणं सम्यग्यथावदहमारभम् ॥ १३.१३०.१४ ॥
ते पूर्वकर्म उद्दिष्टाप्रमाणे पूर्ण करून, एकाग्र होऊन, मी यथावत निर्वपण देण्यास आरंभ केला.
13.130.15
ततस्तं दर्भविन्यासं भित्त्वा सुरुचिराङ्गदः ।
प्रलम्बाभरणो बाहुरुदतिष्ठद्विशाम्पते ॥ १३.१३०.१५ ॥
मग ते दर्भविन्यास भेदून, अतिसुंदर अंगद आणि लोंबते अलंकार असलेला एक बाहू वर उठला, हे प्रजाधिपती.
13.130.16
मुहूर्तमपि तं दृष्ट्वा परं विस्मयमागमम् ।
प्रतिग्रहीता साक्षान्मे पितेति भरतर्षभ ॥ १३.१३०.१६ ॥
क्षणभर ते पाहून मला मोठे आश्चर्य वाटले; माझे पिताच प्रत्यक्ष ते स्वीकारणारे आहेत, हे भरतर्षभ.
13.130.17
ततो मे पुनरेवासीत्संज्ञा सञ्चिन्त्य शास्त्रतः ।
नायं वेदेषु विहितो विधिर्हस्त इति प्रभो।
पिण्डो देयो नरेणेह ततो मतिरभून्मम ॥ १३.१३०.१७ ॥
मग मला पुन्हा भान आले; शास्त्रानुसार विचार करून, हे प्रभो, वेदांत हाताने पिंड देण्याचे विधान सांगितलेले नाही; माणसाने येथे पिंड द्यावा, असा माझा निश्चय झाला.
13.130.18
साक्षान्नेह मनुष्यस्य पिण्डं हि पितरः क्वचित् ।
गृह्णन्ति विहितं चेत्थं पिण्डो देयः कुशेष्विति ॥ १३.१३०.१८ ॥
माणसाच्या हातून दिलेला पिंड पितर कधीही प्रत्यक्ष स्वीकारत नाहीत; विधानानुसार पिंड कुशांवर द्यावा, असे.
13.130.19
ततोऽहं तदनादृत्य पितुर्हस्तनिदर्शनम् ।
शास्त्रप्रामाण्यसूक्ष्मं तु विधइं पिण्डस्य संस्मरन् ॥ १३.१३०.१९ ॥
तेव्हा मी वडिलांच्या हाताच्या खुणेकडे दुर्लक्ष केले आणि पिंडदानाच्या शास्त्रविधीची सूक्ष्मता स्मरून तसे केले.
13.130.20
ततो दर्भेषु तत्सर्वमददं भरतर्षभ ।
शास्त्रमार्गानुसारेण तद्विद्धि मनुजर्षभ ॥ १३.१३०.२० ॥
नंतर, हे भरतश्रेष्ठा, ते सर्व मी दर्भांवर अर्पण केले; हे नरश्रेष्ठा, ते शास्त्रमार्गानुसार होते हे जाण.
13.130.21
ततः सोऽन्तर्हितो बाहुः पितुर्मम जनाधिप ।
ततो मां दर्शयामासुः स्वप्नान्ते पितरस्तथा ॥ १३.१३०.२१ ॥
हे जनाधिपा, तेव्हा माझ्या वडिलांचा तो हात अदृश्य झाला; मग स्वप्नाच्या शेवटी पितरांनीही मला दर्शन दिले.
13.130.22
प्रीयमाणास्तु मामूचुः प्रीताः स्म भरतर्षभ ।
विज्ञानेन तवानेन यन्न मुह्यसि धर्मतः ॥ १३.१३०.२२ ॥
हे भरतश्रेष्ठा, संतुष्ट होऊन ते मला म्हणाले, 'आम्ही संतुष्ट आहोत; तुझ्या या विवेकाने तू धर्मापासून मोहित होत नाहीस.'
13.130.23
त्वया हि कुर्वता शास्त्रं प्रमाणमिह पार्थिव ।
आत्मा धर्मः श्रुतं वेदाः पितरश्चर्षिभिः सह ॥ १३.१३०.२३ ॥
हे राजा, येथे तू शास्त्रालाच प्रमाण मानून कर्म केलेस; आत्मा, धर्म, श्रुती, वेद, पितर आणि ऋषी यांच्यासह — हे सर्व तुझ्या कृतीचे प्रमाण आहेत.
13.130.24
साक्षात्पितामहो ब्रह्मा गुरवोऽथ प्रजापतिः ।
प्रमाणमुपनीता वै स्थिताश्च न विचालिताः ॥ १३.१३०.२४ ॥
साक्षात पितामह ब्रह्मा, गुरू आणि प्रजापती — हे प्रमाणरूपाने पुढे आले आणि अचल राहिले, ढळले नाहीत.
13.130.25
तदिदं सम्यगारब्धं त्वयाऽद्य भरतर्षभ ।
किन्तु भूमेर्गवां चार्थे सुवर्णं दीयतामिति ॥ १३.१३०.२५ ॥
हे भरतश्रेष्ठा, आज तू हे योग्य प्रकारे आरंभ केलेस. परंतु भूमी आणि गायींसाठी सुवर्ण दिले जावे.
13.130.26
एवं वयं च धर्मश्च सर्वे चास्मत्पितामहाः ।
पाविता वै भविष्यन्ति पावनं हि परं हि तत् ॥ १३.१३०.२६ ॥
अशा प्रकारे आम्ही, धर्म आणि आमचे सर्व पूर्वज पवित्र होतील. तेच सर्वोत्तम पावन कर्म आहे.
13.130.27
दश पूर्वान्दशैवान्यांस्तथा सन्तारयन्ति ते ।
सुवर्णं ये प्रयच्छन्ति एवं मत्पितरोऽब्रुवन् ॥ १३.१३०.२७ ॥
जे सुवर्ण देतात ते पूर्वीच्या दहा पूर्वजांना आणि पुढच्या दहा जणांनाही पार नेतात — असे माझ्या पितरांनी सांगितले.
13.130.28
ततोऽहं विस्मितो राजन्प्रतिबुद्धो विशाम्पते ।
सुवर्णदानेऽकरवं मतिं च भरतर्षभ ॥ १३.१३०.२८ ॥
तेव्हा हे राजा, हे प्रजापते, मी आश्चर्याने जागा झालो; हे भरतश्रेष्ठा, सुवर्णदानात मी मन लावले.
13.130.29
इतिहासमिमं चापि शृणु राजन्पुरातनम् ।
जामदग्न्यं प्रति विभो धन्यमायुष्यमेव च ॥ १३.१३०.२९ ॥
हे राजा, हे विभो, हा प्राचीन इतिहासही ऐक — जामदग्न्याविषयी, जो शुभ आणि आयुष्यवर्धक आहे.
13.130.30
जामदग्न्येन रामेण तीव्ररोषान्वितेन वै ।
त्रिःसप्तकृत्वः पृथिवी कृता निःक्षत्रिया पुरा ॥ १३.१३०.३० ॥
तीव्र रोषाने भरलेल्या जामदग्न्य रामाने पूर्वी एकवीस वेळा पृथ्वी क्षत्रियरहित केली होती.
13.130.31
ततो जित्वा महीं कृत्स्नां रामो राजीवलोचनः ।
आजहार क्रतुं वीरो ब्रह्मक्षत्रेण पूजितम् ॥ १३.१३०.३१ ॥
नंतर संपूर्ण पृथ्वी जिंकून कमलनयन वीर रामाने ब्राह्मण आणि क्षत्रियांनी पूजित केलेला यज्ञ केला.
13.130.32
वाजिमेधं महाराज सर्वकामसमन्वितम् ।
पावनं सर्वभूतानां तेजोद्युतिविवर्धनम् ॥ १३.१३०.३२ ॥
हे महाराज, तो सर्व इच्छा पूर्ण करणारा, सर्व भूतांना पावन करणारा, तेज आणि कांती वाढवणारा अश्वमेध यज्ञ होता.
13.130.33
विपाप्मा च स तेजस्वी तेन क्रतुफलेन च ।
नैवात्मनोऽथ लघुतां जामदग्न्योऽध्यगच्छत ॥ १३.१३०.३३ ॥
तो तेजस्वी जामदग्न्य त्या यज्ञफलाने पापरहित झाला; त्याने स्वतःमध्ये कोणतीही लघुता प्राप्त केली नाही.
13.130.34
स तु क्रतुवरेणेष्ट्वा महात्मा दक्षिणावता ।
पप्रच्छागमसम्पन्नानृषीन्देवांश्च भारत ॥ १३.१३०.३४ ॥
हे भारता, त्या महात्म्याने श्रेष्ठ यज्ञ आणि उदार दक्षिणा देऊन यजन करून आगमसंपन्न ऋषी आणि देवांना विचारले.
13.130.35
पावनं यत्परं नॄणामुग्रे कर्मणि वर्तताम् ।
तदुच्यतां महाभागा इति जागघृणोऽब्रवीत् ॥ १३.१३०.३५ ॥
उग्र कर्मात गुंतलेल्या माणसांसाठी जे परम पावन आहे, ते सांगा, हे महाभागांनो — असे जामदग्न्य म्हणाला.
13.130.36
इत्युक्ता वेदशास्त्रज्ञास्तमूचुस्ते महर्षयः ।
राम विप्राः सत्क्रियन्तां वेदप्रामाण्यदर्शनात् ॥ १३.१३०.३६ ॥
असे विचारले असता वेद-शास्त्रज्ञ त्या महर्षींनी त्याला सांगितले — हे राम, वेदाचे प्रामाण्य पाहून ब्राह्मणांचा सत्कार करावा.
13.130.37
भूयश्च विप्रर्षिगणाः प्रष्टव्याः पावनं प्रति ।
ते यद्ब्रूर्महाप्राज्ञास्तच्चैव समुदाचर ॥ १३.१३०.३७ ॥
आणि ब्राह्मण ऋषिगणांना पावन उपायाविषयी पुन्हा विचारावे. ते महाप्राज्ञ जे सांगतील, तेच नीट आचरावे.
13.130.38
ततो वसिष्ठं देवर्षिमगस्त्यमथ काश्यपम् ।
तमेवार्तं महातेजाः पप्रच्छ भृगुनन्दनः ॥ १३.१३०.३८ ॥
तेव्हा भृगूचा पुत्र महातेजस्वी याने देवर्षी वसिष्ठ, अगस्त्य आणि काश्यप यांना त्या पीडित व्यक्तीविषयीच विचारले.
13.130.39
जाता मतिर्मे विप्रेन्द्राः कथं पूयेयमित्युत ।
केन वा कर्मयोगेन प्रदानेनेह केन वा ॥ १३.१३०.३९ ॥
हे विप्रश्रेष्ठांनो, मनात असा विचार आला आहे की मी कसा पवित्र होऊ — कोणत्या कर्मयोगाने, किंवा कोणत्या दानाने, किंवा येथे कोणत्या उपायाने?
13.130.40
यदि वोऽनुग्रहकृता बुद्धिर्मां प्रति सत्तमाः ।
प्रबूत पावनं किं मे भवेदिति तपोधनाः ॥ १३.१३०.४० ॥
हे सत्तमांनो, जर तुमची बुद्धी माझ्यावरील अनुग्रहाने प्रेरित असेल, तर हे तपोधनांनो, मला कोणते पावन होईल ते सांगा.
13.130.41
गाश्च भूमिं च वित्तं च दत्त्वेह भृगुनन्दन ।
पापकृत्पूयते मर्त्य इति भार्गव शुश्रुम ॥ १३.१३०.४१ ॥
हे भृगुनंदना, येथे गाई, भूमी आणि धन दान करून पापी मनुष्यही पवित्र होतो — हे भार्गवा, असे आम्ही ऐकले आहे.
13.130.42
अन्यद्दानं तु विप्रर्षे श्रूयतां पावनं महत् ।
दिव्यमत्यद्भुताकारमपत्यं जातवेदसः ॥ १३.१३०.४२ ॥
हे विप्रर्षी, आणखी एक महान पावन दान ऐका — जातवेदस् (अग्नी) याचे दिव्य, अत्यद्भुत आकाराचे अपत्य.
13.130.43
दग्ध्वा लोकान्पुरा वीर्यात्सम्भूतमिह शुश्रुम ।
सुवर्णमिति विख्यातं तद्ददत्सिद्धिमेष्यसि ॥ १३.१३०.४३ ॥
पूर्वी लोकांना दग्ध करून, स्वतःच्या वीर्याने उत्पन्न झाले असे येथे आम्ही ऐकले आहे. 'सुवर्ण' नावाने प्रसिद्ध ते दान करणारा सिद्धी प्राप्त करील.
13.130.44
ततोऽब्रवीद्वसिष्ठस्तं भगवान्संशितव्रतः ।
शृणु राम यथोत्पन्नं सुवर्णमनलप्रभम् ॥ १३.१३०.४४ ॥
तेव्हा कठोर व्रत असलेले भगवान वसिष्ठ त्याला म्हणाले: हे राम, अग्नीप्रमाणे तेजस्वी सुवर्ण कसे उत्पन्न झाले ते ऐक.
13.130.45
फलं दास्यति ते यत्तु दाने परमिहोच्यते ।
सुवर्णं यच्च यस्माच्च यथा च गुणवत्तमम् ॥ १३.१३०.४५ ॥
दानात जे परम फल ते तुला देईल असे येथे सांगितले जाते. सुवर्ण काय, कशापासून, आणि कसे ते अत्यंत गुणवान आहे, तेही.
13.130.46
तन्निबोध महाबाहो सर्वं निगदतो मम ।
अग्निषोमात्मकमिदं सुवर्णं विद्दि निश्चये ॥ १३.१३०.४६ ॥
हे महाबाहो, मी सांगतो ते सर्व समज. हे सुवर्ण अग्नी आणि सोमात्मक आहे, हे निश्चितपणे जाण.
13.130.47
अजोऽग्निर्वरुणो मेषः सूर्योऽश्च इति दर्शनम् ।
कुञ्जराश्च मृगा नागा महिषाश्चासुरा इति ॥ १३.१३०.४७ ॥
अज (शेळी), अग्नी, वरुण, मेष (मेंढा), सूर्य, अश्व अशा रूपांत हे दिसते. हत्ती, मृग, नाग, म्हशी आणि असुरही तसेच.
13.130.48
कुक्कुटाश्च वराहाश्च राक्षसा भृगुनन्दन ।
इडा गावः पयः सोमो भूमिरित्येव च स्मृतिः ॥ १३.१३०.४८ ॥
हे भृगुनंदना, कुक्कुट, वराह आणि राक्षसही तसेच. इडा, गायी, दूध, सोम आणि भूमीही तशीच, अशी स्मृती सांगते.
13.130.49
जगत्सर्वं च निर्मथ्य तेजोराशिः समुत्थितः ।
सुवर्णमेभ्यो विप्रर्षे रत्नं परममुत्तमम् ॥ १३.१३०.४९ ॥
सर्व जग मथून तेजाची रास उत्पन्न झाली. हे विप्रर्षे, यांपासून सुवर्ण झाले; ते परम उत्तम रत्न आहे.
13.130.50
एतस्मात्कारणाद्देवा गन्धर्वोरगराक्षसाः ।
मनुष्याश्च पिशाचाश्च प्रयता धारयन्ति तत् ॥ १३.१३०.५० ॥
याच कारणास्तव देव, गंधर्व, उरग, राक्षस, मनुष्य आणि पिशाच हे भक्तिभावाने ते धारण करतात.
13.130.51
मुकुटैरङ्गदयुतैरलङ्कारैः पृथग्विधैः ।
सुवर्णविकृतैस्तत्र विराजन्ते भृगूत्तम ॥ १३.१३०.५१ ॥
सोन्याचे मुकुट, बाजूबंद व विविध अलंकारांनी ते तेथे झळकतात, हे भृगूत्तमा.
13.130.52
तस्मात्सर्वपवित्रेभ्यः पवित्रं परमं स्मृतम् ।
भूमेर्गोभ्योऽथ रत्नेभ्यस्तद्विद्धि मनुजर्षभ ॥ १३.१३०.५२ ॥
म्हणून सर्व पवित्र वस्तूंत हे परम पवित्र मानले गेले आहे — भूमी, गाई व रत्नांपेक्षाही. हे मनुजर्षभा, हे जाण.
13.130.53
पृथिवीं गाश्च दत्त्वेह यच्चान्यदपि किञ्चन ।
विशिष्यते सुवर्णस्य दानं परमकं विभो ॥ १३.१३०.५३ ॥
येथे पृथ्वी, गाई वा अन्य काहीही दिले तरी त्यापेक्षा सुवर्णदान श्रेष्ठ आहे. हे विभो, हे परम दान आहे.
13.130.54
अक्षयं पावनं चैव सुवर्णममरद्युते ।
प्रयच्छ द्विजमुख्येभ्यः पावनं ह्येतदुत्तमम् ॥ १३.१३०.५४ ॥
हे अमरद्युते, सुवर्ण अक्षय व पावन आहे. हे द्विजश्रेष्ठांना दे; हे खरोखरच परम पावन आहे.
13.130.55
सुवर्णमेव सर्वासु दक्षिणासु विधीयते ।
सुवर्णं ये प्रयच्छन्ति सर्वदास्ते भवन्त्युत ॥ १३.१३०.५५ ॥
सर्व दक्षिणांमध्ये सुवर्णच विहित आहे. जे सदैव सुवर्ण दान करतात, तेही तसेच होतात.
13.130.56
देवतास्ते प्रयच्छन्ति ये सुवर्णं ददत्यथ ।
अग्निर्हि देवताः सर्वाः सुवर्णं च तदात्मकम् ॥ १३.१३०.५६ ॥
जे सुवर्ण दान करतात त्यांना देवता अनुग्रह करतात. अग्निच सर्व देवता आहे; सुवर्णही त्याचेच स्वरूप आहे.
13.130.57
तस्मात्सुवर्णं ददता दत्ताः सर्वाः स्म देवताः ।
भवन्ति पुरुषव्याघ्र न ह्यतः परमं विदुः ॥ १३.१३०.५७ ॥
म्हणून सुवर्ण दान करणाऱ्याद्वारे सर्व देवता दिल्या गेल्यासारख्या होतात. हे पुरुषव्याघ्रा, यापेक्षा श्रेष्ठ काही ते जाणत नाहीत.
13.130.58
भूय एव च महात्म्यं सुवर्णस्य निबोध मे ।
गदतो मम विप्रर्षे सर्वशस्त्रभृतांवर ॥ १३.१३०.५८ ॥
सुवर्णाचे आणखी माहात्म्य मी सांगत आहे ते माझ्याकडून ऐका. हे विप्रर्षे, सर्व शस्त्रधारकांत श्रेष्ठा.
13.130.59
मया श्रुतमिदं पूर्वं पुराणे भृगुनन्दन ।
प्रजापतेः कथयतो मनोः स्वायंभुवस्य वै ॥ १३.१३०.५९ ॥
हे भृगुनंदना, हे मी पूर्वी पुराणात ऐकले आहे; प्रजापती सांगत असताना, स्वायंभुव मनू सांगत असताना.
13.130.60
शूलपाणेर्भगवतो रुद्रस्य च महात्मनः ।
गिरौ हिमवति श्रेष्ठे तदा भृगुकुलोद्वह ॥ १३.१३०.६० ॥
शूलपाणी भगवान रुद्राच्या आणि महात्म्याच्या (कथेत), तेव्हा श्रेष्ठ हिमवान पर्वतावर, हे भृगुकुलधारका.
13.130.61
देव्या विवाहे निर्वृत्ते रुद्राण्या भृगुनन्दन ।
समागमे भगवतो देव्या सह महात्मनः ॥ १३.१३०.६१ ॥
हे भृगुनंदना! देवी रुद्राणीचा विवाह पार पडल्यावर, महात्मा भगवान देवीसह समागमाला आले.
13.130.62
ततः सर्वे समुद्विग्रा देवा रुद्रमुपागमन् ।
ते महादेवमासीनं देवीं च वरदामुमाम्। ॥ १३.१३०.६२ ॥
तेव्हा सर्व देव अत्यंत व्यथित होऊन रुद्राजवळ आले. तिथे बसलेले महादेव आणि वरदायिनी देवी उमा त्यांनी पाहिले.
13.130.63
प्रसाद्य शिरसा सर्वे रुद्रमूचुर्भृगूद्वह ।
अयं समागमो देव देव्या सह तवानघ। ॥ १३.१३०.६३ ॥
हे भृगुश्रेष्ठा! सर्वांनी मस्तक लववून रुद्राला प्रसन्न करून म्हटले — हे देवा! हे निर्दोषा! हा समागम देवीसह तुझाच आहे.
13.130.64
तपस्विनस्तपस्विन्या तेजस्विन्याऽतितेजसः ।
अमोघतेजास्त्वं देव देवी चेयमुमा तथा। ॥ १३.१३०.६४ ॥
तू तपस्वी आहेस, ही तपस्विनी आणि अति तेजस्विनी आहे. हे देवा! तुझे तेज अमोघ आहे; देवी उमाही तशीच.
13.130.65
अपत्यं युवयोर्देव बलवद्भविता विभो ।
तन्नूनं त्रिषु लोकेषु न किञ्चिच्छेषयिष्यति ॥ १३.१३०.६५ ॥
हे देवा! हे विभो! तुम्हा दोघांचे अपत्य अत्यंत बलवान होईल. निश्चितच ते त्रिलोकात काहीही शिल्लक ठेवणार नाही.
13.130.66
तदेभ्यः प्रणतेभ्यस्त्वं देवेभ्यः पृथुलोचन ।
वरं प्रयच्छ लोकेश त्रैलोक्यहितकाम्यया ॥ १३.१३०.६६ ॥
म्हणून, हे विशाललोचना! नम्र झालेल्या या देवांना तू वर दे. हे लोकेशा! त्रैलोक्याच्या हिताच्या इच्छेने.
13.130.67
अपत्यार्थं निगृह्णीष्व तेजः परमकं विभो ।
त्रैलोक्यसारौ हि युवां लोकं सन्तापयिष्यथ ॥ १३.१३०.६७ ॥
हे विभो, संततीसाठी आपले परम तेज आवरा. तुम्ही दोघे त्रैलोक्याचे सार आहात; नाहीतर जगाला तापवाल.
13.130.68
तदपत्यं हि युवयोर्देवानभिभवेद्ध्रुवम् ।
न हि ते पृथिवी देवी न च द्यौर्न दिवं विभो ॥ १३.१३०.६८ ॥
तुम्हाला असे अपत्य झाले तर ते निश्चितच देवांना जिंकेल. हे विभो, पृथ्वीदेवी, आकाश किंवा स्वर्ग तुमचे तेज धारण करू शकणार नाही.
13.130.69
नेदं धारयितुं शक्ताः समस्ता इति मे मतिः ।
तेजःप्रभावनिर्दग्धं तस्मात्सर्वमिदं जगत् ॥ १३.१३०.६९ ॥
हे सर्व ते धारण करण्यास समर्थ नाहीत असे माझे मत आहे. म्हणून तुमच्या तेजाच्या प्रभावाने हे सारे जग भस्म होईल.
13.130.70
तस्मात्प्रसादं भगवन्कर्तुमर्हसि नः प्रभो ।
न देव्यां सम्भवेत्पुत्रो भवतः सुरसत्तम।
धैर्यादेव निगृह्णीष्व तेजो ज्वलितमुत्तमम् ॥ १३.१३०.७० ॥
म्हणून हे भगवन्, हे प्रभो, आमच्यावर कृपा करावी. हे सुरश्रेष्ठा, देवीच्या ठायी तुम्हाला पुत्र होऊ नये. धैर्यानेच हे प्रज्वलित उत्तम तेज आवरा.
13.130.71
इति तेषां कथयतां भगवान्वृषभध्वजः ।
एवमस्त्विति देवांस्तान्विप्रर्षे प्रत्यभाषत ॥ १३.१३०.७१ ॥
ते असे बोलत असता वृषभध्वज भगवान त्या देवांना म्हणाले, 'असेच होवो.' हे विप्रर्षे, असे त्यांनी उत्तर दिले.
13.130.72
इत्युक्त्वा चोर्ध्वमनयद्रेतो वृषभवाहनः ।
ऊर्ध्वरेषः समभवत्ततः प्रभृति चापि सः ॥ १३.१३०.७२ ॥
असे बोलून वृषभवाहनाने आपले रेतस् वर नेले. तेव्हापासून तो ऊर्ध्वरेता झाला.
13.130.73
रुद्राणीति ततः क्रुद्धा प्रजोच्छेद तदा कृते ।
देवानथाब्रवीत्तत्र स्त्रीभावात्परुषं वचः ॥ १३.१३०.७३ ॥
तेव्हा 'रुद्राणी' असे म्हणून, संततीचा उच्छेद झाला तेव्हा क्रोधित होऊन तिने स्त्रीभावामुळे तेथे देवांना कठोर शब्द सांगितले.
13.130.74
यस्मादपत्यकामो वै भर्ता मे विनिवर्तितः ।
तस्मात्सर्वे सुरा भूयमनपत्या भविष्यथ ॥ १३.१३०.७४ ॥
संततीची इच्छा असलेल्या माझ्या पतीला तुम्ही परावृत्त केलेत, म्हणून हे देवांनो, तुम्ही सर्व अपत्यहीन व्हाल.
13.130.75
प्रजोच्छेदो मम कृतो यस्माद्युष्माभिरद्य वै ।
तस्मात्प्रजा वः खगमाः सर्वेषां न भविष्यति ॥ १३.१३०.७५ ॥
आज तुम्ही माझ्या संततीचा उच्छेद केलात, म्हणून तुमची संतती पक्ष्यांसारखी होईल; ती सर्वांची होणार नाही.
13.130.76
पावकस्तु न तत्रासीच्छापकाले भृगूद्वह ।
देवा देव्यास्तथा शापादनपत्यास्ततोऽभवन् ॥ १३.१३०.७६ ॥
हे भृगुश्रेष्ठा, शापाच्या वेळी तेथे अग्नी नव्हता; म्हणून देवीच्या शापाने देवही अपत्यहीन झाले.
13.130.77
रुद्रस्तु तेजोऽप्रतिमं धारयामास वै तदा ।
प्रस्कन्नं तु ततस्तस्मात्किंचित्तत्रापतद्भुवि ॥ १३.१३०.७७ ॥
परंतु रुद्राने तेव्हा त्या अतुलनीय तेजाला धारण केले; नंतर त्यातून ओघळलेला काही भाग तेथे भूमीवर पडला.
13.130.78
उत्पपात तदा वह्नौ ववृधे चाद्भुतोपमम् ।
तेजस्तेजसि संयुक्तमेकयोनित्वमागतम् ॥ १३.१३०.७८ ॥
तेव्हा ते अग्नीत उसळले आणि अद्भुतासारखे वाढले; तेज तेजाशी मिसळून एकाच उगमाला प्राप्त झाले.
13.130.79
एतस्मिन्नेव काले तु देवाः शक्रपुरोगमाः ।
असुरस्तारको नाम तेन सन्तापिता भृशम् ॥ १३.१३०.७९ ॥
त्या काळी इंद्रादी देवता तारक नावाच्या असुराकडून अत्यंत पीडित झाले.
13.130.80
आदित्या वसवो रुद्रा मरुतोऽथाश्विनावपि ।
साध्याश्च सर्वे संत्रस्ता दैतेयस्य पराक्रमात् ॥ १३.१३०.८० ॥
आदित्य, वसू, रुद्र, मरुत, दोन्ही अश्विनीकुमार आणि साध्य सर्व दैत्याच्या पराक्रमाने भयभीत झाले.
13.130.81
स्थानानि देवतानां हि विमानानि पुराणि च ।
ऋषीणां चाश्रमाश्चैव बभूवुरसुरैर्हृताः ॥ १३.१३०.८१ ॥
देवतांची स्थाने, विमाने व नगरे आणि ऋषींचे आश्रमही असुरांनी हिरावून घेतले.
13.130.82
ते दीनमनसः सर्वे देवता ऋषयश्च ये ।
प्रजग्मुः शरणं देवं ब्रह्माणमजरं विभुम् ॥ १३.१३०.८२ ॥
ते खिन्न मनाचे सर्व देव व ऋषी अजर आणि सर्वव्यापी ब्रह्मदेवाला शरण गेले.