મહાભારત · અધ્યાય 13.131
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
13.131.1
असुरस्तारको नाम त्वया दत्तवरः प्रभो ।
सुरानृषींश्च क्लिश्नाति वधस्तस्य विधीयताम् ॥ १३.१३१.१ ॥
હે પ્રભુ, આપે વર આપેલો તારક નામનો અસુર દેવો અને ઋષિઓને પીડે છે. તેના વધનો ઉપાય નક્કી કરો.
13.131.2
तस्माद्भयं समुत्पन्नमस्माकं वै पितामह ।
परित्रायस्व नो देव न ह्यन्या गतिरस्ति नः ॥ १३.१३१.२ ॥
તેથી હે પિતામહ, અમારામાં ભય ઉત્પન્ન થયો છે. હે દેવ, અમારું રક્ષણ કરો; અમારે બીજો કોઈ આશ્રય નથી.
13.131.3
ब्रह्मोवाच ।
समोहं सर्वभूतानामधर्मं नेह रोचये।
हन्यतां तारकः क्षिप्र सुरर्षिगणबाधिता ॥ १३.१३१.३ ॥
સર્વ પ્રાણીઓને મોહ ઉપજાવનાર અધર્મને હું અહીં યોગ્ય માનતો નથી. દેવ-ઋષિગણોને પીડતો તારક ઝડપથી હણાય.
13.131.4
वेदा धर्माश्च नोच्छेदं गच्छेयुः सुरसत्तमाः ।
विहितं पूर्वमेवात्र मया वै व्येतु वो ज्वरः ॥ १३.१३१.४ ॥
હે શ્રેષ્ઠ દેવો, વેદ અને ધર્મનો નાશ ન થાય. આ ઉપાય મેં પહેલેથી જ વિધાન કર્યો છે; તમારો સંતાપ દૂર થાય.
13.131.5
वरदानाद्भगवतो दैतेयो बलगर्वितः ।
देवैर्न शक्यते हन्तु स कथं प्रशमं व्रजेत् ॥ १३.१३१.५ ॥
ભગવાનના વરદાનથી બળગર્વિત દૈત્યને દેવો હણી શકતા નથી. તો તે શાંતિ કેવી રીતે પામે?
13.131.6
स हि नैव स्म देवानां नासुराणां न रक्षसाम् ।
वध्यः स्यामिति जग्राह वरं त्वत्तः पितामह ॥ १३.१३१.६ ॥
"દેવો, અસુરો કે રાક્ષસો દ્વારા હું વધ્ય ન થાઉં" એવો વર તેણે આપની પાસેથી લીધો હતો, હે પિતામહ.
13.131.7
देवाश्च शप्ता रुद्राण्या प्रजोच्छेदे पुरा कृते ।
न भविष्यति वोऽपत्यमिति सर्वे जगत्पते ॥ १३.१३१.७ ॥
પૂર્વે પ્રજાના વિનાશ સમયે રુદ્રાણી દ્વારા શાપિત દેવો બોલ્યા: હે જગત્પતિ, તમને સંતાન નહીં થાય.
13.131.8
ब्रह्मोवाच ।
हुताशनो न तत्रासीच्छापकाले सुरोत्तमाः।
स उत्पादयिताऽपत्यं वधाय त्रिदशद्विषाम् ॥ १३.१३१.८ ॥
બ્રહ્મા બોલ્યા: હે શ્રેષ્ઠ દેવો, શાપના સમયે અગ્નિ ત્યાં હતો નહીં. તે જ દેવશત્રુઓના નાશ માટે સંતાન ઉત્પન્ન કરશે.
13.131.9
तद्वै सर्वानतिक्रम्य देवदानवराक्षसान् ।
मानुषानथ गन्धर्वान्नागानथ च पक्षिणः ॥ १३.१३१.९ ॥
તે દેવો, દાનવો, રાક્ષસો, મનુષ્યો, ગંધર્વો, નાગો અને પક્ષીઓ સર્વને ઓળંગી જશે.
13.131.10
अस्त्रेणामोघपातेन शक्त्या तं घातयिष्यति ।
यतो वो भयपुत्पन्नं ये चान्ये सुरशत्रवः ॥ १३.१३१.१० ॥
અમોઘ અસ્ત્ર અને શક્તિથી તે તેને મરાવશે; કારણ કે તમારા માટે ભય ઉત્પન્ન થયો છે અને બીજા દેવશત્રુઓ પણ છે.
13.131.11
सनातनो हि सङ्कल्पः काम इत्यभिधीयते ।
रुद्रस्य तेजः प्रस्कन्नमग्नौ निपतितं च यत् ॥ १३.१३१.११ ॥
સનાતન સંકલ્પને જ કામ કહેવાય છે. રુદ્રનું જે તેજ ઢોળાઈને અગ્નિમાં પડ્યું,
13.131.12
तत्तजोऽग्निर्महद्भूतं द्वितीयमिव पावकम् ।
वधार्थं देवशत्रूणां गङ्गायां जनयिष्यति ॥ १३.१३१.१२ ॥
તે તેજ, અગ્નિ, બીજા પાવક જેવું મહાન પ્રાણી બનીને, દેવશત્રુઓના નાશ માટે ગંગામાં જન્મ આપશે.
13.131.13
स तु नावाप तं शापं नष्टः स हुतभुक्तदा ।
तस्माद्वो भयहृद्देवाः समुत्पत्स्यति पावकिः ॥ १३.१३१.१३ ॥
તે અગ્નિ ત્યારે નષ્ટ થયેલો હોવાથી તે શાપ પામ્યો નહીં. તેથી, હે દેવો, ભય હરનાર પાવકિ (અગ્નિપુત્ર) તમારા માટે ઉત્પન્ન થશે.
13.131.14
अन्विष्यतां वै ज्वलनस्तथा चाद्य नियुज्यताम् ।
तारकस्य वधोपायः कथितो वै मयाऽनघाः ॥ १३.१३१.१४ ॥
અગ્નિની હમણાં જ શોધ કરો અને તેને નિયુક્ત કરો. હે નિષ્પાપો, તારકના વધનો ઉપાય મેં જ કહ્યો છે.
13.131.15
न हि तेजस्विनां शापास्तेजःसु प्रभवन्ति वै ।
बलान्यतिबलं प्राप्य दुर्बलानि भवन्ति वै ॥ १३.१३१.१५ ॥
તેજસ્વીઓના શાપ તેજ પર અસર કરતા નથી. અતિબળ પામીને દુર્બળ બળો પણ બળવાન થાય છે.
13.131.16
हन्यादवध्यान्वरदानपि चैव तपस्विनः ।
सङ्कल्पाभिरुचिः कामः सनातनतमोऽभवत् ॥ १३.१३१.१६ ॥
વરદાનથી તપસ્વીઓ પણ અવધ્યોને મારી શકે છે. સંકલ્પથી ઉત્પન્ન થયેલી રુચિ એ કામ છે; તે સનાતન તમસ બન્યો.
13.131.17
जगत्पतिरनिर्देश्य सर्वगः सर्वभावनः ।
हृच्छयः सर्वभूतानां ज्येष्ठो रुद्रादपि प्रभुः ॥ १३.१३१.१७ ॥
જગત્પતિ, અનિર્દેશ્ય, સર્વવ્યાપી, સર્વભાવન, સર્વ ભૂતોના હૃદયમાં વસનાર, રુદ્રથી પણ જ્યેષ્ઠ પ્રભુ.
13.131.18
अन्विष्यतां स तु क्षिप्रं तेजोराशिर्हुताशनः ।
स वो मनोगतं कामं देवः सम्पादयिष्यति ॥ १३.१३१.१८ ॥
તે તેજોરાશિ હુતાશનને ઝડપથી શોધો. તે દેવ તમારી મનની ઇચ્છા પૂર્ણ કરશે.
13.131.19
एतद्वाक्यमुपश्रुत्य ततो देवा महात्मनः ।
जग्मु- संसिद्धसङ्कल्पाः पर्येषन्तो विभावसुम् ॥ १३.१३१.१९ ॥
મહાત્માનાં આ વચન સાંભળીને, સંકલ્પ સિદ્ધ કરવા દેવો વિભાવસુ (અગ્નિ)ની શોધમાં નીકળ્યા.
13.131.20
ततस्त्रैलोक्यमृषयो व्यचिन्वन्त सुरैः सह ।
काङ्क्षन्तो दर्शनं वह्नेः सर्वे तद्गतमानसाः ॥ १३.१३१.२० ॥
પછી ઋષિઓ દેવો સાથે ત્રણે લોકમાં શોધ્યું; અગ્નિદર્શનની ઇચ્છાથી સૌનાં મન તેમાં જ લાગેલાં હતાં.
13.131.21
परेण तपसा युक्ताः श्रीमन्तो लोकविश्रुताः ।
लोकानन्वचरन्सिद्धाः सर्व एव भृगूत्तम।
नष्टमात्मनि संलीनं नाभिजग्मुर्हुताशनम् ॥ १३.१३१.२१ ॥
મહા તપથી યુક્ત, તેજસ્વી, લોકવિખ્યાત સિદ્ધો બધા લોકોમાં વિચર્યા, હે ભૃગુશ્રેષ્ઠ! પણ પોતાની અંદર છુપાઈ ગયેલા, ખોવાયેલા અગ્નિ પાસે તેઓ પહોંચ્યા નહીં.
13.131.22
ततः संजातसंत्रासानग्निदर्शनलालसान् ।
जलेचरः क्लान्तमनास्तेजसाऽग्नेः प्रदीपितः।
उवाच देवान्मण्डूको रसातलतलोत्थितः। ॥ १३.१३१.२२ ॥
ત્યારે ભયભીત અને અગ્નિદર્શનની લાલસાવાળા દેવોને, જળચર દેડકો, થાકેલા મનથી, અગ્નિના તેજથી દાઝેલો, રસાતળના તળમાંથી ઊઠીને બોલ્યો.
13.131.23
रसातलतले देवा वसत्यग्निरिति प्रभो ।
सन्तापादिह सम्प्राप्तः पावकप्रभवादहम् ॥ १३.१३१.२३ ॥
હે દેવો! હે પ્રભુ! રસાતળના તળમાં અગ્નિ વસે છે એમ કહેવાય છે; અગ્નિના ઉદ્ગમના તાપથી પીડિત થઈને હું અહીં આવ્યો છું.
13.131.24
स संसुप्तो जले देवा भगवान्हव्यवाहनः ।
अपः संसृज्य तेजोभिस्तेन सन्तापिता वयम् ॥ १३.१३१.२४ ॥
હે દેવો! તે હવ્યવાહન ભગવાન પાણીમાં સૂઈ ગયા છે; પોતાના તેજોથી પાણીને ભેળવીને તેમણે અમને તપાવ્યા છે.
13.131.25
तस्य दर्शनमिष्टं वो यदि देवा विभावसोः ।
तत्रैवमधिगच्छध्वं कार्यं वो यदि वह्निना ॥ १३.१३१.२५ ॥
હે દેવો, વિભાવસુ (અગ્નિ)નું દર્શન જો તમને ઇષ્ટ હોય, અને જો તમારું કાર્ય અગ્નિ સાથે હોય, તો ત્યાં જ જઈને તે સાધો.
13.131.26
गम्यतां साधयिष्यामो वयं ह्यग्निभयात्सुराः ।
एतावदुक्त्वा मण्डूकस्त्वरितो जलमाविशत् ॥ १३.१३१.२६ ॥
"અગ્નિના ભયથી અમે દેવો છીએ; અમે જ તે સાધીશું, તમે જાઓ." એટલું કહીને દેડકો ઝડપથી પાણીમાં પ્રવેશ્યો.
13.131.27
हुताशनस्तु बुबुधे मण्डूकस्य च पैशुनम् ।
शशाप स तमासाद्य न रसान्वेत्स्यसीति वै ॥ १३.१३१.२७ ॥
પરંતુ અગ્નિએ દેડકાનું કપટ જાણી લીધું. તેની પાસે જઈને તેણે શાપ આપ્યો: "તું રસોને જાણી શકશે નહીં."
13.131.28
तं वै संयुज्य शापेन मण्डूकं त्वरितो ययौ ।
अन्यत्र वासाय विभुर्न चात्मानमदर्शयत् ॥ १३.१३१.२८ ॥
દેડકાને શાપથી બાંધીને સર્વસમર્થ અગ્નિ ઝડપથી બીજે રહેવા ચાલ્યો ગયો; પોતાને પ્રગટ કર્યો નહીં.
13.131.29
देवास्त्वनुग्रहं चक्रुर्मण्डूकानां भृगूत्तम ।
यत्तच्छृणु महाबाहो गदतो मम सर्वशः ॥ १३.१३१.२९ ॥
પરંતુ દેવોએ દેડકાઓ પર અનુગ્રહ કર્યો. હે ભૃગુશ્રેષ્ઠ, હે મહાબાહુ, હું કહું છું તે બધું સાંભળ.
13.131.30
अग्निशापादजिह्वाऽपि रसज्ञानबहिष्कृताः ।
सरस्वतीं बहुविधां यूममुच्चारयिष्यथ ॥ १३.१३१.३० ॥
"અગ્નિના શાપથી જીભ વિનાના અને રસજ્ઞાનથી વંચિત હોવા છતાં, તમે અનેક પ્રકારની સરસ્વતી (વાણી) ઉચ્ચારશો."
13.131.31
बिलवासं गतांश्चैव निराहारानचेतसः ।
गतासूनपि वः शुष्कान्भूमिः सन्धारयिष्यति ॥ १३.१३१.३१ ॥
દરમાં વસનારા, ભૂખ્યા, બેભાન થઈને ગયેલા તમને, પ્રાણહીન અને સુકાઈ ગયેલા છતાં પૃથ્વી ધારણ કરશે.
13.131.32
तमोघनायामपि वै निशायां विचरिष्यथ ।
इत्युक्त्वा तांस्ततो देवाः पुनरेव महीमिमाम् ॥ १३.१३१.३२ ॥
ઘન અંધકારવાળી રાતમાં પણ તમે વિચરશો એમ તેમને કહીને દેવો પછી ફરી આ પૃથ્વી પર ગયા.
13.131.33
परीयुर्ज्वलनस्यार्थे न चाविन्दन्हुताशनम् ।
अथ तान्द्विरदः कश्चित्सुरेन्द्रद्विरदोपमः ॥ १३.१३१.३३ ॥
અગ્નિને માટે તેઓ ફર્યા, પણ હુતાશન તેમને મળ્યો નહીં. ત્યારે ઇન્દ્રના હાથી જેવો એક હાથી તેમની પાસે આવ્યો.
13.131.34
अश्वत्थस्थोऽग्निरित्येवमाह देवान्भृगूद्वह ।
शशाप ज्वलनः सर्वान्द्विरदान्क्रोधमूर्च्छितः ॥ १३.१३१.३४ ॥
"અશ્વત્થ વૃક્ષ પર રહેલો અગ્નિ આમ કહે છે" એમ દેવોને કહીને, હે ભૃગુશ્રેષ્ઠ, ક્રોધથી મૂર્છિત થયેલા અગ્નિએ બધા હાથીઓને શાપ આપ્યો.
13.131.35
प्रतीपा भवतां जिह्वा भवित्रीति भृगूद्वह ।
इत्युक्त्वा निःसृतोऽश्वत्थादग्निर्वारणसूचितः।
प्रविवेश शमीगर्भमथ वह्निः सुषुप्सया ॥ १३.१३१.३५ ॥
"તમારી જીભ પ્રતિકૂળ થશે" એમ, હે ભૃગુશ્રેષ્ઠ, કહીને, હાથીઓએ સૂચવેલો અગ્નિ અશ્વત્થમાંથી નીકળીને શમીના ગર્ભમાં પ્રવેશ્યો; પછી ઊંઘવાની ઇચ્છાથી અગ્નિ ત્યાં સંતાઈ ગયો.
13.131.36
अनुग्रहं तु नागानां यं चक्रुः शृणु तं प्रभो ।
देवा भृगुकुलश्रेष्ठ प्रीत्या सत्यपराक्रमाः ॥ १३.१३१.३६ ॥
પણ હાથીઓ પર દેવોએ જે અનુગ્રહ કર્યો તે સાંભળો, હે પ્રભુ. હે ભૃગુકુલશ્રેષ્ઠ, સત્યપરાક્રમી દેવોએ પ્રેમથી તે કર્યો.
13.131.37
प्रतीपया जिह्वयाऽपि सर्वाहारान्हरिष्यथ ।
वाचं चोच्चारयिष्यध्वमुच्चैरव्यञ्जिताक्षराम्।
इत्युक्त्वा पुनरेवाग्निमनुसस्रुर्दिवौकसः ॥ १३.१३१.३७ ॥
"ઊલટી જીભથી પણ તું બધો આહાર ગ્રહણ કરીશ; ઊંચા અવાજે અસ્પષ્ટ અક્ષરોવાળી વાણી ઉચ્ચારીશ." એમ કહીને દેવતાઓ ફરી અગ્નિની પાછળ ગયા.
13.131.38
अश्वत्थान्निःसृतश्चाग्निः शमीगर्भमुपाविशत् ।
शुकेन ख्यापितो विप्र तं देवाः समुपाद्रवन् ॥ १३.१३१.३८ ॥
અશ્વત્થ વૃક્ષમાંથી નીકળેલો અગ્નિ શમીના ગર્ભમાં પ્રવેશ્યો. હે વિપ્ર, શુકે બતાવ્યા પછી દેવતાઓ તેની પાછળ દોડ્યા.
13.131.39
शशाप सुकमग्निस्तु वाग्विहीनो भविष्यसि ।
जिह्वामावर्तयामास तस्यापि हुतभुक्तदा ॥ १३.१३१.३९ ॥
અગ્નિએ શુકને શાપ આપ્યો, "તું વાણીહીન થઈશ." ત્યારે તે હુતભુક અગ્નિએ પણ પોતાની જીભ ઊલટાવી નાખી.
13.131.40
दृष्ट्वा तु ज्वलनं देवाः शुकमूचुर्दयान्विताः ।
भविता न त्वमत्यन्तं शुकत्वे नष्टवागिति ॥ १३.१३१.४० ॥
બળતા અગ્નિને જોઈને દયાળુ દેવતાઓએ શુકને કહ્યું, "શુકપણામાં તું સંપૂર્ણપણે વાણી ગુમાવીશ નહીં."
13.131.41
आवृत्तजिह्वस्य सतो वाक्यं कान्तं भविष्यति ।
बालस्येव प्रवृद्धस्य कलमव्यक्तमद्भुतम् ॥ १३.१३१.४१ ॥
જીભ ઊલટી હોવા છતાં તારી વાણી મધુર થશે; બાળક કે મોટા થયેલાના અસ્પષ્ટ પણ અદ્ભુત કલરવ જેવી.
13.131.42
इत्युक्त्वा तं शमीगर्भे वह्निमालक्ष्य देवताः ।
तदेवायतनं चक्रुः पुण्यं सर्वक्रियास्वपि ॥ १३.१३१.४२ ॥
એમ કહીને શમીના ગર્ભમાં રહેલા અગ્નિને ઓળખીને દેવતાઓએ એ જ સ્થાનને સર્વ ક્રિયાઓમાં પવિત્ર આયતન બનાવ્યું.
13.131.43
तदाप्रभृति चाप्यग्निः शमीगर्भेषु दृश्यते ।
उत्पादने तथोपायमभिजग्मुश्च मानवाः ॥ १३.१३१.४३ ॥
ત્યારથી શમીના ગર્ભમાં અગ્નિ દેખાય છે, અને તેને ઉત્પન્ન કરવાનો ઉપાય મનુષ્યોએ અપનાવ્યો.
13.131.44
आपो रसातले यास्तु संस्पृष्टाश्चित्रभानुना ।
ताः पर्वतप्रस्रवणैरूष्मां मुञ्चन्ति भार्गव।
पावकेनाधिशयता सन्तप्तास्तस्य तेजसा ॥ १३.१३१.४४ ॥
રસાતલનું જે જળ ચિત્રભાનુથી સ્પર્શાયેલું છે, તે પર્વતના ઝરણાંઓ વડે ગરમી છોડે છે, હે ભાર્ગવ; તેના તેજથી તપ્ત થઈને પાવકની નીચે પડ્યું છે.
13.131.45
अथाग्निर्देवता दृष्ट्वा बभूव व्यथितस्तदा ।
किमागमनमित्येवं तानपृच्छत पावकः ॥ १३.१३१.४५ ॥
ત્યારે દેવતાઓને જોઈને અગ્નિ વ્યથિત થયો; પાવકે તેમને પૂછ્યું, 'તમારા આગમનનું કારણ શું છે?'
13.131.46
तमूचुर्विबुधाः सर्वे ते चैव परमर्षयः ।
त्वां नियोक्ष्यामहे कार्ये तद्भवान्कर्तुमर्हति।
कृते च तस्मिन्भविता तवापि सुमहान्गुणः ॥ १३.१३१.४६ ॥
ત્યારે બધા દેવતાઓ અને પરમ ઋષિઓએ તેને કહ્યું: 'અમે તને એક કાર્યમાં નિયુક્ત કરીશું; તે કાર્ય તારે જ કરવું યોગ્ય છે. તે પૂર્ણ થતાં તને પણ મોટો લાભ થશે.'
13.131.47
अग्निरुवाच ।
ब्रूत यद्भवतां कार्यं कर्तास्मि तदहं सुराः।
भवतां तु नियोज्योस्मि मावोत्रास्तु विचारणा ॥ १३.१३१.४७ ॥
અગ્નિ બોલ્યો: 'હે દેવતાઓ, તમારું જે કાર્ય હોય તે કહો; હું તે કરીશ. તમે મને નિયુક્ત કરો; ભય કે શંકા ન રાખો.'
13.131.48
असुरस्तारको नाम ब्रह्मणो वरदर्पितः ।
अस्मान्प्रबाधते वीर्याद्वधस्तस्य विधीयताम् ॥ १३.१३१.४८ ॥
'બ્રહ્માના વરથી અભિમાની તારક નામનો અસુર પોતાના પરાક્રમથી અમને પીડે છે; તેના વધનો ઉપાય કરવામાં આવે.'
13.131.49
इमान्देवगणांस्तात प्रजापतिगणांस्तथा ।
ऋषींश्चापि महाभाग परित्रायस्व पावक ॥ १३.१३१.४९ ॥
હે તાત, હે મહાભાગ પાવક, આ દેવગણોનું, તેમજ પ્રજાપતિગણોનું અને ઋષિઓનું પણ રક્ષણ કરો.
13.131.50
अपत्यं तेजसा युक्तं प्रवीरं जनयक प्रभो ।
यद्भयं नोऽसुरात्तस्मान्नाशयेद्धव्यवाहन ॥ १३.१३१.५० ॥
હે પ્રભો, તેજથી યુક્ત એવું પ્રવીર સંતાન ઉત્પન્ન કરો, જે તે અસુરથી અમારો ભય નષ્ટ કરે, હે હવ્યવાહન.
13.131.51
शप्तानां नो महादेव्या नान्यदस्ति परायणम् ।
अन्यत्र भवतो वीर तस्मात्त्रायस्व नः प्रभो ॥ १३.१३१.५१ ॥
મહાદેવીએ શાપ આપેલા અમારો તમારા સિવાય બીજો કોઈ આશ્રય નથી, હે વીર; તેથી હે પ્રભો, અમારું રક્ષણ કરો.
13.131.52
इत्युक्तः स तथेत्युक्त्वा भगवान्हव्यवाहनः ।
जगामाथ दुराधर्षो गङ्गां भागीरथीं प्रति ॥ १३.१३१.५२ ॥
આમ કહેવાયા પછી, 'તેમ જ થશે' એમ કહીને દુરાધર્ષ ભગવાન હવ્યવાહન ભાગીરથી ગંગા તરફ ગયા.
13.131.53
तया चाप्यभवन्मिश्रो गर्भं चास्यां दधे तदा ।
ववृधे स तदा गर्भः कक्षे कृष्णगतिर्यथा ॥ १३.१३१.५३ ॥
તેની સાથે તે ભળી ગયા અને તેનામાં ગર્ભ ધારણ કર્યો; ત્યારે તે ગર્ભ વનમાં કાળી ગતિવાળી અગ્નિની જેમ વધ્યો.
13.131.54
तेजसा तस्य देवस्य गङ्गा विह्वलचेतना ।
सन्तापमगमत्तीव्रं वोढुं सा न शशाक ह ॥ १३.१३१.५४ ॥
તે દેવના તેજથી ગંગા વિહ્વળ ચિત્તવાળી થઈ; તે તીવ્ર સંતાપને પામી, પરંતુ તેને વહન કરવા તે સમર્થ ન થઈ.
13.131.55
आहिते ज्वलनेनाथ गर्भे तेजःसमन्विते ।
गङ्गायामसुरः कश्चिद्भैरवं नादमानदत् ॥ १३.१३१.५५ ॥
અગ્નિએ ગંગાના ગર્ભમાં તેજસ્વી ગર્ભ મૂક્યો ત્યારે એક અસુરે ભયાનક ગર્જના કરી.
13.131.56
अबुद्धिपतितेनाथ नादेन विपुलेन सा ।
वित्रस्तोद्धान्तनयना गङ्गा विप्लुतलोचना ॥ १३.१३१.५६ ॥
એ અચાનક પડેલી પ્રચંડ ગર્જનાથી ગંગા ભયભીત થઈ, તેની આંખો વિહ્વળ અને ચકળવકળ થઈ ગઈ.
13.131.57
विसंज्ञा नाशकद्गर्भं वोढुमात्मानमेव च ।
सा तु तेजःपरीताङ्गी कम्पमाना च जाह्नवी ॥ १३.१३१.५७ ॥
બેહોશ થયેલી તે ગર્ભને અને પોતાને પણ ધારણ કરી શકી નહીં; તેજથી ઘેરાયેલા અંગવાળી, કંપતી એ જાહ્નવી ગંગા હતી.
13.131.58
उवाच ज्वलनं विप्र तदा गर्भबलोद्धुता ।
नते शक्ताऽस्मि भगवंस्तेजसोऽस्य विधारणे ॥ १३.१३१.५८ ॥
ત્યારે ગર્ભના બળથી હલી ગયેલી ગંગા અગ્નિને બોલી, "હે વિપ્ર, હે ભગવન્, આ તેજ ધારણ કરવા હું સમર્થ નથી."
13.131.59
विमूढाऽस्मि कृताऽनेन न मे स्वास्ध्यं यथा पुरा ।
विह्वला चास्मि भगवंश्चेतो नष्टं च मेऽनघ ॥ १३.१३१.५९ ॥
આનાથી હું મૂઢ થઈ ગઈ છું, મારું સ્વાસ્થ્ય પહેલાં જેવું રહ્યું નથી. હે ભગવન્, હું વિહ્વળ થઈ છું; હે નિષ્પાપ, મારું ચિત્ત નષ્ટ થયું છે.
13.131.60
धारणे नास्य शक्ताऽहं गर्भस्य तपतांवर ।
उत्स्रक्ष्येऽहमिमं दुःखान्न तु कामात्कथञ्चन ॥ १३.१३१.६० ॥
હે તપસ્વીઓમાં શ્રેષ્ઠ, આ ગર્ભને ધારણ કરવા હું સમર્થ નથી. દુઃખથી હું આનો ત્યાગ કરીશ, કોઈ રીતે ઇચ્છાથી નહીં.
13.131.61
न तेजसाऽस्ति संस्पर्शो मम देव विभावसो ।
आपदर्थे हि सम्बन्धः सुसूक्ष्मोऽपि महाद्युते ॥ १३.१३१.६१ ॥
હે દેવ વિભાવસો, તમારા તેજ સાથે મારો કોઈ સંસ્પર્શ નથી. હે મહાદ્યુતિ, આપત્તિને માટે જ આ અતિ સૂક્ષ્મ સંબંધ થયો છે.
13.131.62
यदत्र गुणसम्पन्नमितरद्वा हुताशन ।
त्वय्येव तदहं मन्ये धर्माधर्मौ च केवलौ ॥ १३.१३१.६२ ॥
હે હુતાશન, અહીં જે ગુણસંપન્ન છે કે બીજું જે કંઈ છે, તે હું તમારામાં જ છે એમ માનું છું; ધર્મ અને અધર્મ બંને કેવળ તમારા પર જ આધારિત છે.
13.131.63
तामुवाच ततो वह्निर्धार्यतां धार्यतामिति ।
गर्भो मत्तेजसा युक्तो महागुणफलोदयः ॥ १३.१३१.६३ ॥
ત્યારે અગ્નિએ તેને કહ્યું, "ધારણ કર, ધારણ કર". મારા તેજથી યુક્ત આ ગર્ભ મહાન ગુણ અને ફળના ઉદયવાળો હશે.
13.131.64
शक्ता ह्यसि महीं कृत्स्नां वोढुं धारयितुं तथा ।
न हि ते किञ्चिदप्राप्यमन्यतो धारणादृते ॥ १३.१३१.६४ ॥
તમે સમગ્ર પૃથ્વીને વહન કરવા અને ધારણ કરવા સમર્થ છો. ધારણ સિવાય તમારા માટે બીજેથી અપ્રાપ્ય કંઈ નથી.
13.131.65
एवमुक्ता तु सा देवी तत्रैवान्तरधीयत ।
पावकश्चापि तेजस्वी कृत्वा कार्यं दिवौकसाम्।
जगामेष्टं तदा देशं ततो भार्गवनन्दन ॥ १३.१३१.६५ ॥
એમ કહેવાતાં તે દેવી ત્યાં જ અંતર્ધાન થઈ ગઈ. તેજસ્વી અગ્નિ પણ દેવતાઓનું કાર્ય સિદ્ધ કરીને ત્યારે પોતાના ઇચ્છિત સ્થાને ગયો. હે ભાર્ગવનંદન!
13.131.66
सा वह्निना वार्यमाणा देवैरपि सरिद्वरा ।
समुत्ससर्ज तं गर्भं मेरौ गिरिवेर तदा ॥ १३.१३१.६६ ॥
અગ્નિ અને દેવતાઓ દ્વારા રોકાવા છતાં તે શ્રેષ્ઠ નદીએ તે ગર્ભને ત્યારે મેરુ પર્વત પર, ગિરિશ્રેષ્ઠ પર, ત્યજી દીધો.
13.131.67
समर्था धारणे चापि रुद्रतेजःप्रधर्षिता ।
नाशकत्सा तदा गर्भं सन्धारयितुमोजसा।
समुत्ससर्ज तं दुःखाद्दीप्तवैश्वानरप्रभम् ॥ १३.१३१.६७ ॥
રુદ્રના તેજથી અભિભૂત થઈને, ધારણ કરવા સમર્થ હોવા છતાં, તે સમયે પોતાના બળથી તે ગર્ભને ધારણ કરી રાખવાનું તેને શક્ય ન થયું. દુઃખથી તેણે પ્રજ્વલિત અગ્નિ જેવી પ્રભાવાળા તે ગર્ભને છોડી દીધો.
13.131.68
दर्शयामास चाग्निस्तां तदा गङ्गां भृगूद्वह ।
पप्रच्छ सरितां श्रेष्ठां कच्चिद्गर्भः सुखोदयः ॥ १३.१३१.६८ ॥
ત્યારે અગ્નિએ તે ગંગાને દર્શન આપ્યું. હે ભૃગુવંશશ્રેષ્ઠ, નદીઓમાં શ્રેષ્ઠ એવી તેને તેણે પૂછ્યું કે શું ગર્ભ સુખપૂર્વક ઉદય પામશે.
13.131.69
कीदृग्गुणोपि वा देवि कीदृग्रूपश्च दृश्यते ।
तेजसा केन वा युक्तः सर्वमेतद्ब्रवीहि मे ॥ १३.१३१.६९ ॥
હે દેવી, તે કયા ગુણોવાળો અને કયા રૂપે દેખાય છે? કયા તેજથી યુક્ત છે? આ બધું મને કહે.
13.131.70
गङ्गोवाच ।
जातरूपः स गर्भो वै तेजसा त्वमिवानघ।
सुवर्णो विमलो दीप्तः पर्वतं चावभासयन् ॥ १३.१३१.७० ॥
ગંગા બોલી: હે નિષ્પાપ, તે ગર્ભ સુવર્ણરૂપ છે; તેજમાં તારા જેવો જ છે. તે નિર્મળ, સુવર્ણવર્ણ, દીપ્તિમાન છે અને પર્વતને પ્રકાશિત કરે છે.
13.131.71
पद्मोत्पलविमिश्राणां ह्रदानामिव शीतलः ।
गन्धोस्य स कदम्बानां तुल्यो वै तपतांवर ॥ १३.१३१.७१ ॥
તેની સુગંધ કમળ અને નીલકમળ મિશ્રિત સરોવરો જેવી શીતળ છે. હે તપસ્વીઓમાં શ્રેષ્ઠ, તે કદંબ વૃક્ષોની સુગંધ સમાન છે.
13.131.72
तेजसा तस्य गर्भस्य भास्करस्येव रश्मिभिः ।
यद्द्रव्यं परिसंसृष्टं पृथिव्यां पर्वतेषु च।
तत्सर्वं काञ्चनीभूतं समन्तात्प्रत्यदृश्यत ॥ १३.१३१.७२ ॥
તે ગર્ભના તેજથી, સૂર્યના કિરણોની જેમ, પૃથ્વી અને પર્વતો પર જે કોઈ દ્રવ્ય સ્પર્શાયું, તે બધું સુવર્ણમય થઈને ચારે બાજુ દેખાયું.
13.131.73
पर्यधावत शैलांश्च नदीः प्रस्रवणानि च ।
व्यादीपयत्तेजसा च त्रैलोक्यं सचराचरम् ॥ १३.१३१.७३ ॥
તે પર્વતો, નદીઓ અને ઝરણાં તરફ દોડ્યો; પોતાના તેજથી ચરાચર સહિત ત્રિલોકને બાળી નાખ્યું.
13.131.74
एवंरूपः स भगवान्पुत्रस्ते हव्यवाहन ।
सूर्यवैश्वानरसमः कान्त्या सोम इवापरः ॥ १३.१३१.७४ ॥
હે હવ્યવાહન, તારો પુત્ર આવા રૂપવાળા ભગવાન છે; સૂર્ય અને વૈશ્વાનર સમાન, કાંતિમાં બીજા સોમ જેવો છે.
13.131.75
एवमुक्त्वा तु सा देवी तत्रैवान्तरधीयत ।
पावकश्चापि तेजस्वी कृत्वा कार्यं दिवौकसाम्।
जगामेष्टं ततो देशं तदा भार्गवनन्दन ॥ १३.१३१.७५ ॥
એમ કહીને તે દેવી ત્યાં જ અંતર્ધાન થઈ ગઈ; તેજસ્વી પાવક પણ દેવતાઓનું કાર્ય કરીને પોતાના ઇષ્ટ સ્થાને ગયો. હે ભાર્ગવનંદન!
13.131.76
एतैः कर्मगुणैर्लोके नामाग्नेः परिगीयते ।
हिरण्यरेता इति वै ऋषिभिर्विबुधैस्तथा।
पृथिवी च तदा देवी ख्याता वसुमतीति वै ॥ १३.१३१.७६ ॥
આ કર્મો અને ગુણોથી જગતમાં અગ્નિનું આ નામ ગવાય છે — ઋષિઓ અને વિબુધો દ્વારા 'હિરણ્યરેતા' તરીકે; અને ત્યારે દેવી પૃથ્વી પણ 'વસુમતી' નામે પ્રખ્યાત થઈ.
13.131.77
स तु गर्भो महातेजा गाङ्गेयः पावकोद्भवः ।
दिव्यं शरवणं प्राप्य ववृधेऽद्भुतदर्शनः ॥ १३.१३१.७७ ॥
તે ગર્ભ મહાતેજસ્વી ગાંગેય હતો, પાવકથી ઉત્પન્ન; દિવ્ય શરવનમાં પહોંચીને તે વધ્યો, અદ્ભુત દર્શનવાળો.
13.131.78
ददृशुः कृत्तिकास्तं तु बालार्कसदृशद्युतिम् ।
जातस्नेहास्तु तं बालं पुपुषुः स्तन्यविस्रवैः ॥ १३.१३१.७८ ॥
કૃત્તિકાઓએ તેને જોયો; તેની કાંતિ બાલસૂર્ય જેવી હતી. સ્નેહ જાગતાં તેમણે તે બાળકને સ્તનપ્રવાહથી પોષ્યો.
13.131.79
ततः स कार्तिकेयत्वमवाप परमद्युतिः ।
स्कन्नत्वात्स्कन्दतां चापि गुहावासाद्गुहोऽभवत् ॥ १३.१३१.७९ ॥
ત્યારે તે પરમ તેજસ્વી કાર્તિકેયત્વ પામ્યો. સ્ખલિત થવાથી તેને સ્કંદ નામ પણ મળ્યું, અને ગુફામાં વાસ કરવાથી તે ગુહ થયો.
13.131.80
एवं सुवर्णमुत्पन्नमपत्यं जातवेदसः ।
तत्र जाम्बूनदं श्रेष्ठं देवानामपि भूषणम् ॥ १३.१३१.८० ॥
આ રીતે અગ્નિના સંતાનમાંથી સુવર્ણ ઉત્પન્ન થયું. ત્યાં દેવોને પણ આભૂષણ એવું જાંબૂનદ નામનું શ્રેષ્ઠ સુવર્ણ પ્રગટ્યું.
13.131.81
ततःप्रभृति चाप्येतञ्जातरूपमुदाहृतम् ।
रत्नानामुत्तमं रत्नं भूषणानां तथैव च ॥ १३.१३१.८१ ॥
ત્યારથી આ સુવર્ણને જાતરૂપ કહેવામાં આવ્યું. તે રત્નોમાં ઉત્તમ રત્ન છે અને આભૂષણોમાં પણ એવું જ ઉત્તમ છે.
13.131.82
पवित्रं च पवित्राणां मङ्गलानां च मङ्गलम् ।
यत्सुवर्णं स भगवानग्निरीशः प्रजापतिः ॥ १३.१३१.८२ ॥
જે સુવર્ણ પવિત્રોમાં પવિત્ર અને મંગળોમાં મંગળ છે, તે જ ભગવાન અગ્નિ, ઈશ અને પ્રજાપતિ છે.
13.131.83
पवित्राणां पवित्रं हि कनकं द्विजसत्तमाः ।
अग्नीषोमात्मकं चैव जातरूपमुदाहृतम् ॥ १३.१३१.८३ ॥
હે દ્વિજશ્રેષ્ઠો, પવિત્રોમાં પવિત્ર સુવર્ણ જ છે. અગ્નિ અને સોમ જેનું સ્વરૂપ છે તે આ જાતરૂપ પણ કહેવાયું છે.