महाभारत · अध्याय 13.131
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
13.131.1
असुरस्तारको नाम त्वया दत्तवरः प्रभो ।
सुरानृषींश्च क्लिश्नाति वधस्तस्य विधीयताम् ॥ १३.१३१.१ ॥
हे प्रभो, आपण वर दिलेला तारक नावाचा असुर देव आणि ऋषींना त्रास देत आहे. त्याच्या वधाचा उपाय योजावा.
13.131.2
तस्माद्भयं समुत्पन्नमस्माकं वै पितामह ।
परित्रायस्व नो देव न ह्यन्या गतिरस्ति नः ॥ १३.१३१.२ ॥
म्हणून हे पितामह, आमच्या मनात भय निर्माण झाले आहे. हे देवा, आमचे रक्षण करा; आम्हाला दुसरा आश्रय नाही.
13.131.3
ब्रह्मोवाच ।
समोहं सर्वभूतानामधर्मं नेह रोचये।
हन्यतां तारकः क्षिप्र सुरर्षिगणबाधिता ॥ १३.१३१.३ ॥
सर्व प्राण्यांना मोह निर्माण करणाऱ्या अधर्माला मी येथे मान्यता देत नाही. देव आणि ऋषिगणांना पीडणाऱ्या तारकाचा त्वरित वध करावा.
13.131.4
वेदा धर्माश्च नोच्छेदं गच्छेयुः सुरसत्तमाः ।
विहितं पूर्वमेवात्र मया वै व्येतु वो ज्वरः ॥ १३.१३१.४ ॥
हे श्रेष्ठ देवांनो, वेद आणि धर्म नष्ट होऊ नयेत. हा उपाय मी आधीच ठरवला आहे; तुमचा ताप दूर होवो.
13.131.5
वरदानाद्भगवतो दैतेयो बलगर्वितः ।
देवैर्न शक्यते हन्तु स कथं प्रशमं व्रजेत् ॥ १३.१३१.५ ॥
भगवंतांच्या वरदानामुळे बलगर्विष्ठ दैत्याला देव मारू शकत नाहीत. मग तो शांतीला कसा प्राप्त होईल?
13.131.6
स हि नैव स्म देवानां नासुराणां न रक्षसाम् ।
वध्यः स्यामिति जग्राह वरं त्वत्तः पितामह ॥ १३.१३१.६ ॥
"देव, असुर किंवा राक्षस यांच्याकडून मी मारला जाऊ नये" असा वर त्याने आपल्याकडून मिळवला, हे पितामह.
13.131.7
देवाश्च शप्ता रुद्राण्या प्रजोच्छेदे पुरा कृते ।
न भविष्यति वोऽपत्यमिति सर्वे जगत्पते ॥ १३.१३१.७ ॥
पूर्वी प्रजांचा नाश झाला तेव्हा रुद्राणीने शाप दिलेले देव म्हणाले: हे जगत्पते, तुम्हाला संतती होणार नाही.
13.131.8
ब्रह्मोवाच ।
हुताशनो न तत्रासीच्छापकाले सुरोत्तमाः।
स उत्पादयिताऽपत्यं वधाय त्रिदशद्विषाम् ॥ १३.१३१.८ ॥
ब्रह्मा म्हणाला: हे श्रेष्ठ देवांनो, शापाच्या वेळी अग्नी तेथे नव्हता. तोच देवशत्रूंच्या नाशासाठी संतती उत्पन्न करील.
13.131.9
तद्वै सर्वानतिक्रम्य देवदानवराक्षसान् ।
मानुषानथ गन्धर्वान्नागानथ च पक्षिणः ॥ १३.१३१.९ ॥
तो देव, दानव, राक्षस, मानव, गंधर्व, नाग आणि पक्षी या सर्वांना ओलांडून जाईल.
13.131.10
अस्त्रेणामोघपातेन शक्त्या तं घातयिष्यति ।
यतो वो भयपुत्पन्नं ये चान्ये सुरशत्रवः ॥ १३.१३१.१० ॥
अमोघ अस्त्र आणि शक्तीने तो त्याला मारवील; कारण तुमच्यात भय उत्पन्न झाले आहे आणि इतर देवशत्रूही आहेत.
13.131.11
सनातनो हि सङ्कल्पः काम इत्यभिधीयते ।
रुद्रस्य तेजः प्रस्कन्नमग्नौ निपतितं च यत् ॥ १३.१३१.११ ॥
शाश्वत संकल्पालाच काम म्हणतात. रुद्राचे जे तेज ओघळून अग्नीत पडले,
13.131.12
तत्तजोऽग्निर्महद्भूतं द्वितीयमिव पावकम् ।
वधार्थं देवशत्रूणां गङ्गायां जनयिष्यति ॥ १३.१३१.१२ ॥
ते तेज, अग्नी, दुसऱ्या पावकाप्रमाणे महान प्राणी होऊन, देवशत्रूंच्या नाशासाठी गंगेत जन्म देईल.
13.131.13
स तु नावाप तं शापं नष्टः स हुतभुक्तदा ।
तस्माद्वो भयहृद्देवाः समुत्पत्स्यति पावकिः ॥ १३.१३१.१३ ॥
तो अग्नी तेव्हा नष्ट झालेला असल्याने त्या शापाला प्राप्त झाला नाही. म्हणून, हे देवांनो, भय हरणारा पावकि (अग्नीचा पुत्र) तुमच्यासाठी उत्पन्न होईल.
13.131.14
अन्विष्यतां वै ज्वलनस्तथा चाद्य नियुज्यताम् ।
तारकस्य वधोपायः कथितो वै मयाऽनघाः ॥ १३.१३१.१४ ॥
अग्नीचा आजच शोध घ्या आणि त्याची नियुक्ती करा. हे निष्पापांनो, तारकाच्या वधाचा उपाय मीच सांगितला आहे.
13.131.15
न हि तेजस्विनां शापास्तेजःसु प्रभवन्ति वै ।
बलान्यतिबलं प्राप्य दुर्बलानि भवन्ति वै ॥ १३.१३१.१५ ॥
तेजस्वींचे शाप तेजावर प्रभावी ठरत नाहीत. अतिबल प्राप्त झाल्यावर दुर्बलही बलवान होतात.
13.131.16
हन्यादवध्यान्वरदानपि चैव तपस्विनः ।
सङ्कल्पाभिरुचिः कामः सनातनतमोऽभवत् ॥ १३.१३१.१६ ॥
वरदानामुळे तपस्वीसुद्धा अवध्यांना मारू शकतो. संकल्पातून उत्पन्न झालेली आवड म्हणजे काम; तो सनातन तमस् झाला.
13.131.17
जगत्पतिरनिर्देश्य सर्वगः सर्वभावनः ।
हृच्छयः सर्वभूतानां ज्येष्ठो रुद्रादपि प्रभुः ॥ १३.१३१.१७ ॥
जगत्पती, अनिर्देश्य, सर्वव्यापी, सर्वभावन, सर्व भूतांच्या हृदयात निवास करणारा, रुद्रापेक्षाही ज्येष्ठ असा प्रभु.
13.131.18
अन्विष्यतां स तु क्षिप्रं तेजोराशिर्हुताशनः ।
स वो मनोगतं कामं देवः सम्पादयिष्यति ॥ १३.१३१.१८ ॥
त्या तेजोराशी हुताशनाचा त्वरित शोध घ्या. तो देव तुमची मनोकामना पूर्ण करील.
13.131.19
एतद्वाक्यमुपश्रुत्य ततो देवा महात्मनः ।
जग्मु- संसिद्धसङ्कल्पाः पर्येषन्तो विभावसुम् ॥ १३.१३१.१९ ॥
महात्म्याचे हे वचन ऐकून देव, संकल्प सिद्ध करण्यासाठी विभावसूचा (अग्नीचा) शोध घेत निघाले.
13.131.20
ततस्त्रैलोक्यमृषयो व्यचिन्वन्त सुरैः सह ।
काङ्क्षन्तो दर्शनं वह्नेः सर्वे तद्गतमानसाः ॥ १३.१३१.२० ॥
नंतर ऋषींनी देवांसह त्रिलोकात शोध घेतला; अग्नीच्या दर्शनाची इच्छा धरून सर्वांचे मन त्यातच गुंतले होते.
13.131.21
परेण तपसा युक्ताः श्रीमन्तो लोकविश्रुताः ।
लोकानन्वचरन्सिद्धाः सर्व एव भृगूत्तम।
नष्टमात्मनि संलीनं नाभिजग्मुर्हुताशनम् ॥ १३.१३१.२१ ॥
महातपस्वी, तेजस्वी, लोकविख्यात सिद्ध सर्व लोकांत फिरले, हे भृगुश्रेष्ठा! पण स्वतःमध्ये लपलेल्या, हरवलेल्या अग्नीजवळ ते पोहोचले नाहीत.
13.131.22
ततः संजातसंत्रासानग्निदर्शनलालसान् ।
जलेचरः क्लान्तमनास्तेजसाऽग्नेः प्रदीपितः।
उवाच देवान्मण्डूको रसातलतलोत्थितः। ॥ १३.१३१.२२ ॥
तेव्हा भयभीत झालेल्या आणि अग्नीच्या दर्शनाची लालसा असलेल्या देवांना, पाण्यात राहणारा बेडूक, थकलेल्या मनाने, अग्नीच्या तेजाने पेटलेला, रसातलाच्या खोलीतून वर येऊन म्हणाला.
13.131.23
रसातलतले देवा वसत्यग्निरिति प्रभो ।
सन्तापादिह सम्प्राप्तः पावकप्रभवादहम् ॥ १३.१३१.२३ ॥
हे देवांनो! हे प्रभो! रसातलाच्या खोलीत अग्नी राहतो असे म्हटले जाते; अग्नीच्या उगमाच्या तापाने पीडित होऊन मी येथे आलो आहे.
13.131.24
स संसुप्तो जले देवा भगवान्हव्यवाहनः ।
अपः संसृज्य तेजोभिस्तेन सन्तापिता वयम् ॥ १३.१३१.२४ ॥
हे देवांनो! ते हव्यवाहन भगवान पाण्यात झोपी गेले आहेत; आपल्या तेजांनी पाणी मिसळून त्यांनी आम्हाला तापवले आहे.
13.131.25
तस्य दर्शनमिष्टं वो यदि देवा विभावसोः ।
तत्रैवमधिगच्छध्वं कार्यं वो यदि वह्निना ॥ १३.१३१.२५ ॥
हे देवांनो, विभावसूचे (अग्नीचे) दर्शन तुम्हाला इष्ट असेल आणि तुमचे कार्य अग्नीशी संबंधित असेल, तर तिथेच जाऊन ते साधा.
13.131.26
गम्यतां साधयिष्यामो वयं ह्यग्निभयात्सुराः ।
एतावदुक्त्वा मण्डूकस्त्वरितो जलमाविशत् ॥ १३.१३१.२६ ॥
"अग्नीच्या भयामुळे आम्ही देव आहोत; आम्हीच ते साधू, तुम्ही जा." एवढे बोलून बेडूक त्वरेने पाण्यात शिरला.
13.131.27
हुताशनस्तु बुबुधे मण्डूकस्य च पैशुनम् ।
शशाप स तमासाद्य न रसान्वेत्स्यसीति वै ॥ १३.१३१.२७ ॥
परंतु अग्नीने बेडकाचे कपट ओळखले. त्याच्याजवळ जाऊन त्याने शाप दिला: "तुला रस कळणार नाहीत."
13.131.28
तं वै संयुज्य शापेन मण्डूकं त्वरितो ययौ ।
अन्यत्र वासाय विभुर्न चात्मानमदर्शयत् ॥ १३.१३१.२८ ॥
बेडकाला शापाने बांधून सर्वसमर्थ अग्नी त्वरेने दुसरीकडे वास्तव्यासाठी निघून गेला; स्वतःला प्रकट केले नाही.
13.131.29
देवास्त्वनुग्रहं चक्रुर्मण्डूकानां भृगूत्तम ।
यत्तच्छृणु महाबाहो गदतो मम सर्वशः ॥ १३.१३१.२९ ॥
परंतु देवांनी बेडकांवर अनुग्रह केला. हे भृगुश्रेष्ठा, हे महाबाहो, मी सांगतो ते सर्व ऐक.
13.131.30
अग्निशापादजिह्वाऽपि रसज्ञानबहिष्कृताः ।
सरस्वतीं बहुविधां यूममुच्चारयिष्यथ ॥ १३.१३१.३० ॥
"अग्नीच्या शापाने जिभेविना आणि रसज्ञानापासून वंचित होऊनही, तुम्ही अनेक प्रकारची सरस्वती (वाणी) उच्चारणार."
13.131.31
बिलवासं गतांश्चैव निराहारानचेतसः ।
गतासूनपि वः शुष्कान्भूमिः सन्धारयिष्यति ॥ १३.१३१.३१ ॥
बिळांत वास्तव्य करणारे, उपाशी, बेशुद्ध होऊन गेलेले तुम्हांलाही, प्राणहीन व वाळलेले असतानाही पृथ्वी धारण करील.
13.131.32
तमोघनायामपि वै निशायां विचरिष्यथ ।
इत्युक्त्वा तांस्ततो देवाः पुनरेव महीमिमाम् ॥ १३.१३१.३२ ॥
दाट अंधाराच्या रात्रीतही तुम्ही संचार कराल असे त्यांना सांगून देव नंतर पुन्हा या पृथ्वीवर गेले.
13.131.33
परीयुर्ज्वलनस्यार्थे न चाविन्दन्हुताशनम् ।
अथ तान्द्विरदः कश्चित्सुरेन्द्रद्विरदोपमः ॥ १३.१३१.३३ ॥
अग्नीसाठी ते फिरले, पण हुताशन त्यांना सापडला नाही. तेव्हा इंद्राच्या हत्तीसारखा एक हत्ती त्यांच्याजवळ आला.
13.131.34
अश्वत्थस्थोऽग्निरित्येवमाह देवान्भृगूद्वह ।
शशाप ज्वलनः सर्वान्द्विरदान्क्रोधमूर्च्छितः ॥ १३.१३१.३४ ॥
"पिंपळावर असलेला अग्नी असे म्हणतो" असे देवांना सांगून, हे भृगुश्रेष्ठा, क्रोधाने मूर्च्छित झालेल्या अग्नीने सर्व हत्तींना शाप दिला.
13.131.35
प्रतीपा भवतां जिह्वा भवित्रीति भृगूद्वह ।
इत्युक्त्वा निःसृतोऽश्वत्थादग्निर्वारणसूचितः।
प्रविवेश शमीगर्भमथ वह्निः सुषुप्सया ॥ १३.१३१.३५ ॥
"तुमची जीभ विपरीत होईल" असे, हे भृगुश्रेष्ठा, म्हणून हत्तींनी सूचित केलेला अग्नी पिंपळातून बाहेर पडला आणि शमीच्या गर्भात शिरला; मग झोपण्याच्या इच्छेने अग्नी तिथे लपला.
13.131.36
अनुग्रहं तु नागानां यं चक्रुः शृणु तं प्रभो ।
देवा भृगुकुलश्रेष्ठ प्रीत्या सत्यपराक्रमाः ॥ १३.१३१.३६ ॥
परंतु हत्तींवर देवांनी जो अनुग्रह केला, तो ऐक, हे प्रभो. हे भृगुकुलश्रेष्ठा, सत्यपराक्रमी देवांनी प्रेमाने तो केला.
13.131.37
प्रतीपया जिह्वयाऽपि सर्वाहारान्हरिष्यथ ।
वाचं चोच्चारयिष्यध्वमुच्चैरव्यञ्जिताक्षराम्।
इत्युक्त्वा पुनरेवाग्निमनुसस्रुर्दिवौकसः ॥ १३.१३१.३७ ॥
"उलट्या जिभेनेही तू सर्व आहार घेशील; उंच स्वरात अस्पष्ट अक्षरांची वाणी उच्चारशील." असे बोलून देव पुन्हा अग्नीच्या मागे गेले.
13.131.38
अश्वत्थान्निःसृतश्चाग्निः शमीगर्भमुपाविशत् ।
शुकेन ख्यापितो विप्र तं देवाः समुपाद्रवन् ॥ १३.१३१.३८ ॥
अश्वत्थ वृक्षातून बाहेर पडलेला अग्नी शमीच्या गर्भात शिरला. हे विप्रा, शुकाने दाखवून दिल्यामुळे देव त्याच्या मागे धावले.
13.131.39
शशाप सुकमग्निस्तु वाग्विहीनो भविष्यसि ।
जिह्वामावर्तयामास तस्यापि हुतभुक्तदा ॥ १३.१३१.३९ ॥
अग्नीने शुकाला शाप दिला, "तू वाचाहीन होशील." तेव्हा त्या हुतभुक् अग्नीनेही आपली जीभ उलटी केली.
13.131.40
दृष्ट्वा तु ज्वलनं देवाः शुकमूचुर्दयान्विताः ।
भविता न त्वमत्यन्तं शुकत्वे नष्टवागिति ॥ १३.१३१.४० ॥
जळणारा अग्नी पाहून दयाळू देव शुकाला म्हणाले, "शुकपणात तू पूर्णपणे वाणी गमावणार नाहीस."
13.131.41
आवृत्तजिह्वस्य सतो वाक्यं कान्तं भविष्यति ।
बालस्येव प्रवृद्धस्य कलमव्यक्तमद्भुतम् ॥ १३.१३१.४१ ॥
जीभ उलटी असतानाही तुझे वाक्य मधुर होईल; बालकाच्या किंवा मोठ्या झालेल्याच्या अस्पष्ट पण अद्भुत कलकलाटासारखे.
13.131.42
इत्युक्त्वा तं शमीगर्भे वह्निमालक्ष्य देवताः ।
तदेवायतनं चक्रुः पुण्यं सर्वक्रियास्वपि ॥ १३.१३१.४२ ॥
असे बोलून शमीच्या गर्भातील अग्नी ओळखून देवांनी त्याच ठिकाणी सर्व क्रियांमध्ये पवित्र आयतन उभारले.
13.131.43
तदाप्रभृति चाप्यग्निः शमीगर्भेषु दृश्यते ।
उत्पादने तथोपायमभिजग्मुश्च मानवाः ॥ १३.१३१.४३ ॥
तेव्हापासून शमीच्या गर्भात अग्नी दिसतो, आणि तो उत्पन्न करण्याचा उपाय मानवांनी अवलंबला.
13.131.44
आपो रसातले यास्तु संस्पृष्टाश्चित्रभानुना ।
ताः पर्वतप्रस्रवणैरूष्मां मुञ्चन्ति भार्गव।
पावकेनाधिशयता सन्तप्तास्तस्य तेजसा ॥ १३.१३१.४४ ॥
रसातलातील जे पाणी चित्रभानूने स्पर्शिले आहे, ते पर्वतझऱ्यांद्वारे उष्णता सोडते, हे भार्गवा; त्याच्या तेजाने तापलेले ते पावकाखाली पडलेले आहे.
13.131.45
अथाग्निर्देवता दृष्ट्वा बभूव व्यथितस्तदा ।
किमागमनमित्येवं तानपृच्छत पावकः ॥ १३.१३१.४५ ॥
तेव्हा देवांना पाहून अग्नी व्यथित झाला; पावकाने त्यांना विचारले, 'तुमच्या येण्याचे प्रयोजन काय?'
13.131.46
तमूचुर्विबुधाः सर्वे ते चैव परमर्षयः ।
त्वां नियोक्ष्यामहे कार्ये तद्भवान्कर्तुमर्हति।
कृते च तस्मिन्भविता तवापि सुमहान्गुणः ॥ १३.१३१.४६ ॥
तेव्हा सर्व देव आणि परम ऋषी त्याला म्हणाले, 'आम्ही तुला एका कार्यावर नियुक्त करू; ते कार्य तूच करणे योग्य आहे. ते पूर्ण झाल्यावर तुलाही मोठा लाभ होईल.'
13.131.47
अग्निरुवाच ।
ब्रूत यद्भवतां कार्यं कर्तास्मि तदहं सुराः।
भवतां तु नियोज्योस्मि मावोत्रास्तु विचारणा ॥ १३.१३१.४७ ॥
अग्नी म्हणाला, 'हे देवांनो, तुमचे जे कार्य असेल ते सांगा; ते मी करीन. तुम्ही मला नियुक्त करा; मनात भय किंवा शंका ठेवू नका.'
13.131.48
असुरस्तारको नाम ब्रह्मणो वरदर्पितः ।
अस्मान्प्रबाधते वीर्याद्वधस्तस्य विधीयताम् ॥ १३.१३१.४८ ॥
'ब्रह्मदेवाच्या वराने गर्विष्ठ झालेला तारक नावाचा असुर आपल्या पराक्रमाने आम्हाला छळतो; त्याच्या वधाची योजना करावी.'
13.131.49
इमान्देवगणांस्तात प्रजापतिगणांस्तथा ।
ऋषींश्चापि महाभाग परित्रायस्व पावक ॥ १३.१३१.४९ ॥
हे तात, हे महाभाग पावका, या देवगणांचे, तसेच प्रजापतिगणांचे आणि ऋषींचेही रक्षण कर.
13.131.50
अपत्यं तेजसा युक्तं प्रवीरं जनयक प्रभो ।
यद्भयं नोऽसुरात्तस्मान्नाशयेद्धव्यवाहन ॥ १३.१३१.५० ॥
हे प्रभो, तेजाने युक्त असे प्रवीर अपत्य निर्माण कर; त्या असुरापासून असलेले आमचे भय ते नष्ट करो, हे हव्यवाहन.
13.131.51
शप्तानां नो महादेव्या नान्यदस्ति परायणम् ।
अन्यत्र भवतो वीर तस्मात्त्रायस्व नः प्रभो ॥ १३.१३१.५१ ॥
महादेवीने शाप दिलेल्या आम्हांला तुमच्याशिवाय दुसरा आश्रय नाही, हे वीरा; म्हणून हे प्रभो, आमचे रक्षण कर.
13.131.52
इत्युक्तः स तथेत्युक्त्वा भगवान्हव्यवाहनः ।
जगामाथ दुराधर्षो गङ्गां भागीरथीं प्रति ॥ १३.१३१.५२ ॥
असे सांगितल्यावर, 'तसेच होईल' असे म्हणून दुराधर्ष भगवान हव्यवाहन भागीरथी गंगेकडे निघून गेला.
13.131.53
तया चाप्यभवन्मिश्रो गर्भं चास्यां दधे तदा ।
ववृधे स तदा गर्भः कक्षे कृष्णगतिर्यथा ॥ १३.१३१.५३ ॥
तिच्याशी तो मिसळला आणि तिच्यात गर्भ धारण केला; तेव्हा तो गर्भ रानात काळ्या गतीच्या अग्नीसारखा वाढू लागला.
13.131.54
तेजसा तस्य देवस्य गङ्गा विह्वलचेतना ।
सन्तापमगमत्तीव्रं वोढुं सा न शशाक ह ॥ १३.१३१.५४ ॥
त्या देवाच्या तेजाने गंगा विह्वल मनाची होऊन तीव्र संतापाला प्राप्त झाली; ते वाहून नेण्यास ती समर्थ झाली नाही.
13.131.55
आहिते ज्वलनेनाथ गर्भे तेजःसमन्विते ।
गङ्गायामसुरः कश्चिद्भैरवं नादमानदत् ॥ १३.१३१.५५ ॥
अग्नीने गंगेच्या गर्भात तेजस्वी गर्भ ठेवला असता एका असुराने भयंकर गर्जना केली.
13.131.56
अबुद्धिपतितेनाथ नादेन विपुलेन सा ।
वित्रस्तोद्धान्तनयना गङ्गा विप्लुतलोचना ॥ १३.१३१.५६ ॥
त्या अचानक उसळलेल्या प्रचंड गर्जनेने गंगा भयभीत झाली, तिचे डोळे विस्फारले आणि गोंधळले.
13.131.57
विसंज्ञा नाशकद्गर्भं वोढुमात्मानमेव च ।
सा तु तेजःपरीताङ्गी कम्पमाना च जाह्नवी ॥ १३.१३१.५७ ॥
बेशुद्ध झालेली ती गर्भाला व स्वतःलाही सांभाळू शकली नाही; तेजाने वेढलेल्या अंगाची, थरथरणारी ती जाह्नवी गंगा होती.
13.131.58
उवाच ज्वलनं विप्र तदा गर्भबलोद्धुता ।
नते शक्ताऽस्मि भगवंस्तेजसोऽस्य विधारणे ॥ १३.१३१.५८ ॥
तेव्हा गर्भाच्या बळाने हलवलेली गंगा अग्नीला म्हणाली, "हे विप्रा, हे भगवन्, या तेजाला धारण करण्यास मी समर्थ नाही."
13.131.59
विमूढाऽस्मि कृताऽनेन न मे स्वास्ध्यं यथा पुरा ।
विह्वला चास्मि भगवंश्चेतो नष्टं च मेऽनघ ॥ १३.१३१.५९ ॥
यामुळे मी मूढ झाले आहे, माझी पूर्वीसारखी स्वास्थ्यस्थिती राहिली नाही. हे भगवन्, मी विह्वल झाले आहे; हे निष्पाप, माझे चित्त नष्ट झाले आहे.
13.131.60
धारणे नास्य शक्ताऽहं गर्भस्य तपतांवर ।
उत्स्रक्ष्येऽहमिमं दुःखान्न तु कामात्कथञ्चन ॥ १३.१३१.६० ॥
हे तपस्व्यांमधील श्रेष्ठा, या गर्भाला धारण करण्यास मी समर्थ नाही. दुःखामुळे मी याचा त्याग करीन, कोणत्याही प्रकारे इच्छेने नाही.
13.131.61
न तेजसाऽस्ति संस्पर्शो मम देव विभावसो ।
आपदर्थे हि सम्बन्धः सुसूक्ष्मोऽपि महाद्युते ॥ १३.१३१.६१ ॥
हे देव विभावसो, तुमच्या तेजाशी माझा कोणताही संस्पर्श नाही. हे महाद्युते, आपत्तीसाठीच हा अत्यंत सूक्ष्म संबंध झाला आहे.
13.131.62
यदत्र गुणसम्पन्नमितरद्वा हुताशन ।
त्वय्येव तदहं मन्ये धर्माधर्मौ च केवलौ ॥ १३.१३१.६२ ॥
हे हुताशना, येथे जे गुणसंपन्न आहे किंवा इतर जे काही आहे, ते मी तुझ्यातच आहे असे मानते; धर्म आणि अधर्म दोन्ही केवळ तुझ्यावरच अवलंबून आहेत.
13.131.63
तामुवाच ततो वह्निर्धार्यतां धार्यतामिति ।
गर्भो मत्तेजसा युक्तो महागुणफलोदयः ॥ १३.१३१.६३ ॥
तेव्हा अग्नी तिला म्हणाला, "धारण कर, धारण कर". माझ्या तेजाने युक्त हा गर्भ महान गुण आणि फळाचा उदय घडवील.
13.131.64
शक्ता ह्यसि महीं कृत्स्नां वोढुं धारयितुं तथा ।
न हि ते किञ्चिदप्राप्यमन्यतो धारणादृते ॥ १३.१३१.६४ ॥
तू संपूर्ण पृथ्वी वाहण्यास आणि धारण करण्यास समर्थ आहेस. धारणेशिवाय तुला दुसऱ्या कोठूनही अप्राप्य असे काहीच नाही.
13.131.65
एवमुक्ता तु सा देवी तत्रैवान्तरधीयत ।
पावकश्चापि तेजस्वी कृत्वा कार्यं दिवौकसाम्।
जगामेष्टं तदा देशं ततो भार्गवनन्दन ॥ १३.१३१.६५ ॥
असे सांगितल्यावर ती देवी तेथेच अंतर्धान पावली. तेजस्वी अग्नीही देवांचे कार्य पूर्ण करून तेव्हा आपल्या इच्छित स्थानी गेला. हे भार्गवनंदना!
13.131.66
सा वह्निना वार्यमाणा देवैरपि सरिद्वरा ।
समुत्ससर्ज तं गर्भं मेरौ गिरिवेर तदा ॥ १३.१३१.६६ ॥
अग्नी आणि देवांनी अडवूनही ती श्रेष्ठ नदी तेव्हा तो गर्भ मेरू पर्वतावर, गिरिश्रेष्ठावर, सोडून देती झाली.
13.131.67
समर्था धारणे चापि रुद्रतेजःप्रधर्षिता ।
नाशकत्सा तदा गर्भं सन्धारयितुमोजसा।
समुत्ससर्ज तं दुःखाद्दीप्तवैश्वानरप्रभम् ॥ १३.१३१.६७ ॥
रुद्राच्या तेजाने पराभूत होऊन, धारण करण्यास समर्थ असूनही, त्या वेळी आपल्या सामर्थ्याने तो गर्भ धरून ठेवणे तिला शक्य झाले नाही. दुःखाने तिने प्रज्वलित अग्नीसारख्या कांतीच्या त्या गर्भाला सोडून दिले.
13.131.68
दर्शयामास चाग्निस्तां तदा गङ्गां भृगूद्वह ।
पप्रच्छ सरितां श्रेष्ठां कच्चिद्गर्भः सुखोदयः ॥ १३.१३१.६८ ॥
तेव्हा अग्नीने त्या गंगेला दर्शन दिले. हे भृगुवंशश्रेष्ठा, नद्यांमध्ये श्रेष्ठ अशा त्या गंगेला त्याने विचारले की गर्भ सुखाने प्रकट होईल का.
13.131.69
कीदृग्गुणोपि वा देवि कीदृग्रूपश्च दृश्यते ।
तेजसा केन वा युक्तः सर्वमेतद्ब्रवीहि मे ॥ १३.१३१.६९ ॥
हे देवी, तो कोणत्या गुणांचा आणि कोणत्या रूपाने दिसतो? कोणत्या तेजाने युक्त आहे? हे सर्व मला सांग.
13.131.70
गङ्गोवाच ।
जातरूपः स गर्भो वै तेजसा त्वमिवानघ।
सुवर्णो विमलो दीप्तः पर्वतं चावभासयन् ॥ १३.१३१.७० ॥
गंगा म्हणाली: हे निष्पाप, तो गर्भ सुवर्णरूपी आहे; तेजात तुझ्यासारखाच. तो निर्मल, सुवर्णवर्ण, तेजस्वी असून पर्वताला प्रकाशित करत आहे.
13.131.71
पद्मोत्पलविमिश्राणां ह्रदानामिव शीतलः ।
गन्धोस्य स कदम्बानां तुल्यो वै तपतांवर ॥ १३.१३१.७१ ॥
त्याचा सुगंध कमळे आणि नीलकमळे मिसळलेल्या तलावांसारखा शीतल आहे. हे तपस्व्यांमध्ये श्रेष्ठा, तो कदंब वृक्षांच्या गंधासारखा आहे.
13.131.72
तेजसा तस्य गर्भस्य भास्करस्येव रश्मिभिः ।
यद्द्रव्यं परिसंसृष्टं पृथिव्यां पर्वतेषु च।
तत्सर्वं काञ्चनीभूतं समन्तात्प्रत्यदृश्यत ॥ १३.१३१.७२ ॥
त्या गर्भाच्या तेजाने, सूर्याच्या किरणांप्रमाणे, पृथ्वीवर आणि पर्वतांवर जे जे द्रव्य स्पर्शिले गेले, ते सर्व सुवर्णमय होऊन सर्वत्र दिसू लागले.
13.131.73
पर्यधावत शैलांश्च नदीः प्रस्रवणानि च ।
व्यादीपयत्तेजसा च त्रैलोक्यं सचराचरम् ॥ १३.१३१.७३ ॥
तो पर्वत, नद्या आणि झरे यांकडे धावला; आपल्या तेजाने चराचरासह त्रैलोक्य पेटवून टाकले.
13.131.74
एवंरूपः स भगवान्पुत्रस्ते हव्यवाहन ।
सूर्यवैश्वानरसमः कान्त्या सोम इवापरः ॥ १३.१३१.७४ ॥
हे हव्यवाहना, तुझा पुत्र असा रूपवान भगवान आहे; सूर्य व वैश्वानराप्रमाणे आणि कांतीत दुसऱ्या सोमासारखा आहे.
13.131.75
एवमुक्त्वा तु सा देवी तत्रैवान्तरधीयत ।
पावकश्चापि तेजस्वी कृत्वा कार्यं दिवौकसाम्।
जगामेष्टं ततो देशं तदा भार्गवनन्दन ॥ १३.१३१.७५ ॥
असे बोलून ती देवी तेथेच अंतर्धान पावली; तेजस्वी पावकानेही देवांचे कार्य पूर्ण करून आपल्या इच्छित स्थानी गमन केले. हे भार्गवनंदना!
13.131.76
एतैः कर्मगुणैर्लोके नामाग्नेः परिगीयते ।
हिरण्यरेता इति वै ऋषिभिर्विबुधैस्तथा।
पृथिवी च तदा देवी ख्याता वसुमतीति वै ॥ १३.१३१.७६ ॥
या कर्मांमुळे आणि गुणांमुळे जगात अग्नीचे हे नाव गायले जाते — ऋषी व विबुध यांनी 'हिरण्यरेता' म्हणून; आणि तेव्हा देवी पृथ्वीही 'वसुमती' नावाने प्रसिद्ध झाली.
13.131.77
स तु गर्भो महातेजा गाङ्गेयः पावकोद्भवः ।
दिव्यं शरवणं प्राप्य ववृधेऽद्भुतदर्शनः ॥ १३.१३१.७७ ॥
तो गर्भ महातेजस्वी गांगेय होता, पावकापासून उत्पन्न झालेला; दिव्य शरवनात पोहोचून तो वाढला, अद्भुत दर्शनाचा.
13.131.78
ददृशुः कृत्तिकास्तं तु बालार्कसदृशद्युतिम् ।
जातस्नेहास्तु तं बालं पुपुषुः स्तन्यविस्रवैः ॥ १३.१३१.७८ ॥
कृत्तिकांनी त्याला पाहिले; त्याची कांती बालसूर्यासारखी होती. प्रेम उत्पन्न होऊन त्यांनी त्या बालकाला स्तन्याच्या प्रवाहाने पोषले.
13.131.79
ततः स कार्तिकेयत्वमवाप परमद्युतिः ।
स्कन्नत्वात्स्कन्दतां चापि गुहावासाद्गुहोऽभवत् ॥ १३.१३१.७९ ॥
तेव्हा तो परमतेजस्वी कार्तिकेयत्व पावला. स्खलित झाल्यामुळे त्याला स्कंद हे नावही मिळाले, आणि गुहेत वास केल्यामुळे तो गुह झाला.
13.131.80
एवं सुवर्णमुत्पन्नमपत्यं जातवेदसः ।
तत्र जाम्बूनदं श्रेष्ठं देवानामपि भूषणम् ॥ १३.१३१.८० ॥
अशा प्रकारे अग्नीच्या अपत्यापासून सुवर्ण उत्पन्न झाले. तेथे देवांनाही अलंकार असलेले जाम्बूनद नावाचे श्रेष्ठ सुवर्ण प्रकट झाले.
13.131.81
ततःप्रभृति चाप्येतञ्जातरूपमुदाहृतम् ।
रत्नानामुत्तमं रत्नं भूषणानां तथैव च ॥ १३.१३१.८१ ॥
तेव्हापासून या सुवर्णाला जातरूप म्हटले जाऊ लागले. हे रत्नांमधील उत्तम रत्न आहे आणि अलंकारांमध्येही तसेच उत्तम आहे.
13.131.82
पवित्रं च पवित्राणां मङ्गलानां च मङ्गलम् ।
यत्सुवर्णं स भगवानग्निरीशः प्रजापतिः ॥ १३.१३१.८२ ॥
जे सुवर्ण पवित्रांमध्ये पवित्र आणि मंगलांमध्ये मंगल आहे, तेच भगवान अग्नी, ईश आणि प्रजापती आहेत.
13.131.83
पवित्राणां पवित्रं हि कनकं द्विजसत्तमाः ।
अग्नीषोमात्मकं चैव जातरूपमुदाहृतम् ॥ १३.१३१.८३ ॥
हे द्विजश्रेष्ठांनो, पवित्रांमध्ये पवित्र असे सुवर्णच आहे. अग्नी आणि सोम हे ज्याचे स्वरूप आहे, तेही हे जातरूप असे सांगितले आहे.