महाभारत · अध्याय 13.141
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
13.141.1
ब्राह्मणेभ्यः प्रयच्छन्ति दानानि विविधानि च ।
दातृप्रतिग्रहीत्रोर्वै को विशेषः पितामह ॥ १३.१४१.१ ॥
लोक ब्राह्मणांना विविध दाने देतात. हे पितामह, दाता आणि घेणारा यांच्यात काय फरक आहे?
13.141.2
साधोर्यः प्रतिगृह्णीयात्तथैवासाधुतो द्विजः ।
गुणवत्यल्पदोषः स्यान्निर्गुणे तु निमज्जति ॥ १३.१४१.२ ॥
सज्जनाकडून जो द्विज घेतो, तसाच दुर्जनाकडूनही घेतो, तर गुणवानाच्या ठिकाणी दोष थोडा असतो; निर्गुणाच्या ठिकाणी तो बुडतो.
13.141.3
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
वृषादर्भेश्च संवादं सप्तर्षीणां च भारत ॥ १३.१४१.३ ॥
याबाबतही लोक हा प्राचीन इतिहास सांगतात — वृष आणि दर्भ यांचा संवाद, आणि सप्तर्षींचा संवाद, हे भारता.
13.141.4
कश्यपोऽत्रिर्वसिष्ठश्च भरद्वाजोऽथ गौतमः ।
विश्वामित्रो जमदग्निः साध्वी चैवाप्यरुन्धती ॥ १३.१४१.४ ॥
कश्यप, अत्री, वसिष्ठ, भरद्वाज, गौतम, विश्वामित्र, जमदग्नी, आणि साध्वी अरुंधतीही.
13.141.5
सर्वेषामथ तेषां तु गण्डाभूत्परिचारिका ।
शूद्रः पशुसखश्चैव भर्ता चास्या बभूव ह ॥ १३.१४१.५ ॥
त्या सर्वांची गण्डा नावाची एक दासी होती; पशूंचा मित्र असलेला एक शूद्र तिचा पती झाला.
13.141.6
ते च सर्वे तपस्यन्तः पुरा चेरुर्महीमिमाम् ।
समाधिना प्रतीक्षन्तो ब्रह्मलोकं सनातनम् ॥ १३.१४१.६ ॥
ते सर्व तप करीत पूर्वी या पृथ्वीवर फिरत होते; समाधीत स्थिर राहून शाश्वत ब्रह्मलोकाची वाट पाहत.
13.141.7
अथाभवदनावृष्टिर्महती कुरुनन्दन ।
कृच्छ्रप्राणोऽभवद्यत्र लोकोऽयं वै क्षुधान्वितः ॥ १३.१४१.७ ॥
कुरुनंदना, मग मोठा अनावृष्टीचा काळ आला; हे जग भुकेने पीडित होऊन कष्टाने प्राण धरू लागले.
13.141.8
कस्मिंश्चिच्च पुरा यज्ञे याज्येन शिबिसूनुना ।
दक्षिणार्थेऽथ ऋत्विग्भ्यो दत्तः पुत्रोऽनिलः किल ॥ १३.१४१.८ ॥
पूर्वी एका यज्ञात शिबीचा पुत्र यजमान दक्षिणेसाठी ऋत्विजांना आपला पुत्र अनिल देता झाला, असे म्हणतात.
13.141.9
अस्मिन्कालेऽथ सोऽल्पायुर्दिष्टान्तमगमत्प्रभुः ।
ते तं क्षुधाभिसन्तप्ताः परिवार्योपतस्थिरे ॥ १३.१४१.९ ॥
त्या काळी तो अल्पायुषी प्रभू दैवाने ठरवलेल्या अंताला गेला; भुकेने तापलेले लोक त्याला वेढून जवळ उभे राहिले.
13.141.10
याज्यात्मजमथो दृष्ट्वा गतासुमृषिसत्तमाः ।
अपचन्त तदा स्थाल्यां क्षुधार्ताः किल भारत ॥ १३.१४१.१० ॥
मग यजमानाचा पुत्र निष्प्राण पडलेला पाहून भुकेने व्याकूळ झालेल्या श्रेष्ठ ऋषींनी, हे भारता, त्याला पातेल्यात शिजवले.
13.141.11
नाजीव्ये मर्त्यलोकेऽस्मिन्नात्मानं ते परीप्सवः ।
कृच्छ्रामापेदिरे वृत्तिमन्नहेतोस्तपस्विनः ॥ १३.१४१.११ ॥
या मर्त्यलोकात उपजीविका शक्य नसल्याने, स्वतःचे रक्षण इच्छिणारे तपस्वी अन्नासाठी कठीण उपजीविकेला प्रवृत्त झाले.
13.141.12
अटमानोऽथ तान्मार्गे पचमानान्महीपतिः ।
राजा शैब्यो वृषादर्भिः क्लिश्यमानान्ददर्श ह ॥ १३.१४१.१२ ॥
मग वाटेने फिरणाऱ्या राजा शैब्य वृषदर्भीने त्यांना शिजवताना आणि क्लेश भोगताना पाहिले.
13.141.13
प्रतिग्रहस्तारयति पुष्टिर्वै प्रतिगृह्णताम् ।
मयि यद्विद्यते वित्तं तद्वृणुध्वं तपोधनाः ॥ १३.१४१.१३ ॥
प्रतिग्रह तारतो; प्रतिग्रह घेणाऱ्यांचे पोषण खरोखर होते. माझ्याकडे जे धन आहे, हे तपोधनांनो, ते तुम्ही निवडा.
13.141.14
प्रतिग्रहो ब्राह्मणानां सृष्टा वृत्तिरनिन्दिता ।
तस्माद्ददामि वो वित्तं तद्वृणुध्वं तपोधनाः ॥ १३.१४१.१४ ॥
ब्राह्मणांसाठी प्रतिग्रह ही निर्मिलेली, निर्दोष उपजीविका आहे. म्हणून मी तुम्हाला धन देतो; हे तपोधनांनो, ते निवडा.
13.141.15
प्रियो हि मे ब्राह्मणो याचमानो ।
दद्यामहं वोऽश्वतरीसहस्रम्।
धेनूनां दद्यामयुतं समग्र-
मेकैकशः सवृषाः सम्प्रसूताः ॥ १३.१४१.१५ ॥
याचना करणारा ब्राह्मण मला प्रिय आहे. मी तुम्हाला हजार मादी खेचरे देईन; गाईंचे पूर्ण दहा हजार, एकेक करून, वळूंसह, वेत झालेल्या.
13.141.16
दग्र्या गृष्टीर्धेनवः सुव्रताश्च ॥ १३.१४१.१६ ॥
उत्तम, एकदा वेत झालेल्या, दूध देणाऱ्या गाई, आणि सुव्रत पाळणाऱ्याही.
13.141.17
वरान्ग्रमान्व्रीहिरसं यवांश्च ।
रत्नं चान्यद्दुर्लभं किं ददानि।
नास्मिन्नभक्ष्ये भावमेवं कुरुध्वं ।
पुष्ट्यर्थं वः किं प्रयच्छाम्यहं वै ॥ १३.१४१.१७ ॥
उत्तम गावे, तांदळाचा रस व जव, आणि दुसरे दुर्लभ रत्न — मी काय द्यावे? या अभक्ष्यात असा भाव ठेवू नका. तुमच्या पोषणासाठी मी खरोखर काय द्यावे?
13.141.18
राजन्प्रतिग्रहो राज्ञं मध्वास्वादो विषोपमः ।
तज्जानमानः कस्मात्त्वं कुरुषे नः प्रलोभनम् ॥ १३.१४१.१८ ॥
हे राजा, राजांकडून प्रतिग्रह म्हणजे मधाच्या गोडीसारखा, पण विषासारखा. हे जाणूनही तू आम्हाला का मोहात पाडत आहेस?
13.141.19
दशसूनासमश्चक्री दशचक्रिसमो ध्वजी ।
दशध्वजिसमा वेश्या दशवेश्यासमो नृपः ॥ १३.१४१.१९ ॥
दहा कसायखान्यांइतका चक्री आहे, दहा चक्कींइतका ध्वजी आहे, दहा ध्वजींइतकी वेश्या आहे आणि दहा वेश्यांइतका राजा आहे.
13.141.20
दशसूनासहस्राणि यो वाहयति सौनिकः ।
तेन तुल्यो भवेद्राजा घोरस्तस्य प्रतिग्रहः ॥ १३.१४१.२० ॥
जो कसाई दहा हजार कसायखाने चालवतो, त्याच्याइतका राजा होतो; त्याचे दान घेणे भयंकर आहे.
13.141.21
क्षेत्रं हि दैवतमिव ब्राह्मणान्समुपाश्रितम् ।
अमलो ह्येष तपसा प्रीतः प्रीणाति देवताः ॥ १३.१४१.२१ ॥
ब्राह्मण हे देवतेप्रमाणे पवित्र क्षेत्र आहेत, त्यांच्यावर इतर अवलंबून असतात. तो निर्मल आहे; तपाने प्रसन्न होऊन देवांनाही प्रसन्न करतो.
13.141.22
अह्नायेह तपो जातु ब्राह्मणस्योपजायते ।
तद्दाव इव निर्दह्यात्प्राप्तो राजप्रतिग्रहः ॥ १३.१४१.२२ ॥
येथे एका दिवसात ब्राह्मणाचे तप कधीतरी निर्माण होते; राजाचे दान घेणे आले तर ते वणव्याप्रमाणे त्याला जाळून टाकते.
13.141.23
कुशलं सह दानेन राजन्नस्तु सदा तव ।
अर्थिभ्यो दीयतां सर्वमित्युक्त्वा तेन्यतो ययुः ॥ १३.१४१.२३ ॥
हे राजा, दानाबरोबर तुझे नेहमी कल्याण असो. "याचकांना सर्व काही दे" असे सांगून ते तेथून निघून गेले.
13.141.24
अपक्वमेव तन्मांसमभूत्तेषां महात्मनाम् ।
अथ हित्वा ययु सर्वे वनमाहारकाङ्क्षिणः ॥ १३.१४१.२४ ॥
त्या महात्म्यांचे ते मांस अर्धवट शिजलेलेच राहिले. मग आहाराची इच्छा करणारे सर्वजण ते सोडून वनात निघून गेले.
13.141.25
ततः प्रचोदिता राज्ञा वनं गत्वाऽस्य मन्त्रिणः ।
प्रचीयोदुम्बराणि स्म दातुं तेषां प्रचक्रिरे ॥ १३.१४१.२५ ॥
मग राजाच्या प्रेरणेने त्याचे मंत्री वनात जाऊन उंबराची फळे गोळा करून त्यांना देऊ लागले.
13.141.26
दृष्ट्वा फलानि मुनयस्ते ग्रहीतुमुपाद्रवन् ॥ १३.१४१.२६ ॥
ती फळे पाहून ते मुनी ती घेण्यासाठी धावले.
13.141.27
उदुम्बराण्यथान्यानि हेमगर्भाण्युपाहरन् ।
भृत्यास्तेषां ततस्तानि प्रग्राहितुमुपाद्रवन् ॥ १३.१४१.२७ ॥
उंबराची आणि आतून सोनेरी असलेली इतर फळे आणली गेली. मग त्यांचे सेवक ती त्यांना घ्यायला लावण्यासाठी धावले.
13.141.28
गुरूणीति विदित्वाऽथ न ग्राह्याण्यत्रिरब्रवीत् ।
नास्मेह मन्दविज्ञाना नास्म मानुषबुद्धयः ॥ १३.१४१.२८ ॥
ती जड आहेत हे जाणून अत्री म्हणाले, ही घेऊ नयेत. आम्ही येथे मंदबुद्धी नाही; आमची बुद्धी मानवी बुद्धी नाही.
13.141.29
हैमानीमानि जानीमः प्रतिबुद्धाः स्म जागृम ।
इह ह्येतदुपावृत्तं प्रेत्य स्यात्कटुकोदयम्।
अप्रतिग्राह्यमेवैतत्प्रेत्येह च सुखेप्सुना ॥ १३.१४१.२९ ॥
ही सोन्याची आहेत हे आम्ही जाणतो; आम्ही जागृत आहोत. येथे हे आमच्याकडे वळले आहे—मृत्यूनंतर याचे फळ कडू होईल. सुख इच्छिणाऱ्याने हे इथे व परलोकी घेऊ नये.
13.141.30
शतेन निष्कगुणितं सहस्रेण च सम्मितम् ।
तथा बहु प्रतीच्छन्वै पापिष्ठां लभते गतिम् ॥ १३.१४१.३० ॥
शंभर निष्कांनी गुणलेले आणि हजाराने मोजलेले, तसेच पुष्कळ घेणारा अत्यंत पापी गती मिळवतो.
13.141.31
यत्पृथिव्यां व्रीहियवं हिरण्यं पशवः स्त्रियः ।
सर्वं तन्नालमेकस्य तस्माद्विद्वाञ्शमं व्रजेत् ॥ १३.१४१.३१ ॥
पृथ्वीवरील व्रीहि, यव, सुवर्ण, पशू आणि स्त्रिया — हे सर्व एका माणसालाही पुरेसे नाही; म्हणून विद्वानाने शांती मिळवावी.
13.141.32
उत्पन्नस्य रुरोः शृङ्गं वर्दमानस्य वर्धते ।
प्रार्थना पुरुषस्येव तस्य मात्रा न विद्यते ॥ १३.१४१.३२ ॥
जन्मलेल्या रुरु हरणाचे शिंग वाढत असताना वाढते; माणसाची इच्छाही तशीच — तिला मर्यादा सापडत नाही.
13.141.33
न तल्लोके द्रव्यमस्ति यल्लोभं प्रतिपूरयेत् ।
समुद्रकल्पः पुरुषो न कदाचन पूर्यते ॥ १३.१४१.३३ ॥
जगात असे कोणतेही द्रव्य नाही जे लोभ भरून काढू शकेल; समुद्रासारखा माणूस कधीच भरत नाही.
13.141.34
कामं कामयमानस्य यदा कामः समृध्यते ।
अथैनमपरः काम इष्टो विध्यति बाणवत् ॥ १३.१४१.३४ ॥
इच्छा करणाऱ्याची इच्छा पूर्ण होते तेव्हा दुसरी प्रिय इच्छा त्याला बाणाप्रमाणे भोसकते.
13.141.35
न जातु कामः कामानामुपभोगेन शाम्यति ।
हविषा कृष्णवर्त्मेव भूय एवाभिवर्धते ॥ १३.१४१.३५ ॥
उपभोगाने इच्छा कधीच शांत होत नाही; तुपाने अग्नी जसा अधिक भडकतो, तसा इच्छेचा वाढ होतो.
13.141.36
प्रतिग्रहे संयमो वै तपो धारयते ध्रुवम् ।
तद्धनं ब्राह्मणस्येह लुभ्यमानस्य विस्रवेत् ॥ १३.१४१.३६ ॥
दान स्वीकारण्यात संयम निश्चितच तपाला धारण करतो; परंतु येथे लोभी ब्राह्मणाचे ते धन गळून जाते.
13.141.37
धर्मार्थं सञ्चयो यो वा द्रव्याणां पक्षसम्मतः ।
तपःसञ्चय एवेह विशिष्टो द्रव्यसञ्चयात् ॥ १३.१४१.३७ ॥
धर्मासाठी केलेला संचय, किंवा द्रव्यांचा संचय जरी पक्षात मान्य असला, तरी येथे तपाचा संचयच द्रव्यसंचयापेक्षा श्रेष्ठ आहे.
13.141.38
उग्रादितो भयाद्यस्माद्बिभ्यतीमे ममेश्वराः ।
बलीयसो दुर्बलवद्बिभेम्यहमतः परम् ॥ १३.१४१.३८ ॥
उग्र इत्यादींच्या भयामुळे माझे हे ईश्वर भीतात; बलवानांपुढे दुर्बलाप्रमाणे मी यांहूनही अधिक भीत आहे.
13.141.39
यद्वै धर्मात्परं नास्ति तादृशं ब्राह्मणा विदुः ।
विनयात्साधु विद्वांसमुपासेयं यथातथम् ॥ १३.१४१.३९ ॥
धर्मापेक्षा श्रेष्ठ दुसरे काही नाही, असे ब्राह्मण जाणतात; विनयाने चांगल्या विद्वानाची यथार्थ उपासना करावी.
13.141.40
कुशलं सह दानेन तस्मै यस्य प्रजा इमाः ।
फलान्युपधियुक्तानि य एवं नः प्रयच्छति ॥ १३.१४१.४० ॥
दानासह त्याचे कल्याण होवो, ज्याच्या या प्रजा आहेत; जो असे कपटयुक्त फळ आम्हाला देतो.
13.141.41
इत्युक्त्वा हेमगर्भाणि हित्वा तानि फलानि ते ।
ऋषयो जग्मुरन्यत्र सर्व एव दृढव्रताः ॥ १३.१४१.४१ ॥
असे सांगून ते सोन्याच्या गर्भाची फळे सोडून दृढव्रती ऋषी सर्वजण दुसरीकडे निघून गेले.
13.141.42
अथ ते मन्त्रिणः सर्वे राजानमिदमब्रुवन् ।
उपधिं शङ्कमानास्ते हित्वा तानि फलानि वै।
ततोऽन्यत्रैव गच्छन्ति विदितं तेऽस्तु पार्थिव ॥ १३.१४१.४२ ॥
तेव्हा ते सर्व मंत्री राजाला असे म्हणाले; कपटाची शंका घेत त्यांनी ती फळे सोडून दुसरीकडे निघून गेले. हे राजा, हे तुम्हाला ज्ञात असो.
13.141.43
इत्युक्तः स तु भृत्यैस्तैर्वृषादर्भिश्चुकोप ह ।
तेषां वै प्रतिकर्तुं च सर्वेषामगमद्गृहम् ॥ १३.१४१.४३ ॥
सेवकांनी असे सांगितल्यावर वृषादर्भि संतापला. त्या सर्वांचा सूड घेण्यासाठी तो घरी गेला.
13.141.44
स गत्वाऽऽहवनीयेऽग्नौ तीव्रं नियममास्थितः ।
जुहाव संस्कृतैर्मन्त्रैरेकैकामाहुतिं नृपः ॥ १३.१४१.४४ ॥
तो आहवनीय अग्नीजवळ जाऊन कठोर नियम धारण करून संस्कृत मंत्रांनी एकेक आहुती अर्पण करू लागला.
13.141.45
तस्मादग्नेः समुत्तस्थौ कृत्या लोकभयंकरी ।
तस्या नाम वृषादर्भिर्यातुधानीत्यथाकरोत् ॥ १३.१४१.४५ ॥
त्या अग्नीतून लोकांना भयभीत करणारी कृत्या प्रकट झाली. वृषादर्भीने तिचे नाव 'यातुधानी' असे ठेवले.
13.141.46
सा कृत्या कालरात्रीव कृताञ्जलिरुपस्थिता ।
वृषादर्भि नरपतिं किं करोमीति चाब्रवीत् ॥ १३.१४१.४६ ॥
कालरात्रीसारखी ती कृत्या हात जोडून वृषादर्भि राजासमोर उभी राहिली आणि म्हणाली, "मी काय करू?"
13.141.47
ऋषीणां गच्छ सप्तानामरुन्धत्यास्तथैव च ।
दासीभर्तुश्च दास्याश्च मनसा नाम धारय ॥ १३.१४१.४७ ॥
सप्तर्षींकडे आणि अरुंधतीकडे जा; तसेच दासीच्या धन्याचे आणि दासीचे नाव मनात धारण कर.
13.141.48
ज्ञात्वा नामानि चैवैषां सर्वानेतान्विनाशय ।
विनष्टेषु तथा स्वैरं गच्छ यत्रेप्सितं तव ॥ १३.१४१.४८ ॥
त्यांची नावे जाणून घेऊन या सर्वांचा नाश कर. ते नष्ट झाल्यानंतर तुला हवे तिथे स्वेच्छेने जा.
13.141.49
सा तथेति प्रतिश्रुत्य यातुधानी स्वरूपिणी ।
जगाम तद्वनं यत्र विचेरुस्ते महर्षयः ॥ १३.१४१.४९ ॥
ती 'तसेच होवो' असे वचन देऊन स्वतःच्या रूपात त्या वनात गेली, जिथे ते महर्षी विचरत होते.