महाभारत · अध्याय 13.144
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
13.144.1
यदिदं श्राद्धकृत्येषु दीयते भरतर्षभ ।
छत्रं चोपानहौ चैव केनैतत्सम्प्रवर्तितम् ॥ १३.१४४.१ ॥
हे भरतश्रेष्ठा! श्राद्धकर्मांमध्ये हे जे छत्र आणि पादुका दिल्या जातात, हे कोणी प्रवर्तित केले?
13.144.2
कथं चैतत्समुत्पन्नं किमर्थं चैव दीयते ।
न केवलं श्राद्धकृत्ये पुण्यकेष्वपि दीयते ॥ १३.१४४.२ ॥
हे कसे उत्पन्न झाले आणि कोणत्या हेतूने दिले जाते? केवळ श्राद्धकर्मातच नव्हे, तर पुण्यप्रसंगीही हे दिले जाते.
13.144.3
बहुष्वपि निमित्तेषु पुण्यमाश्रित्य दीयते ।
एतद्विस्तरतो ब्रह्मञ्श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः ॥ १३.१४४.३ ॥
अनेक निमित्तांमध्येही पुण्याचा आश्रय घेऊन हे दिले जाते. हे ब्रह्मन्! हे सविस्तर आणि तत्त्वतः ऐकण्याची माझी इच्छा आहे.
13.144.4
शृणु राजन्नवहितश्छत्रोपानहविस्तरम् ।
यथैतत्प्रथितं लोके यथा चैतत्प्रवर्तितम् ॥ १३.१४४.४ ॥
हे राजा! लक्षपूर्वक ऐक—छत्र आणि पादुकांचा सविस्तर वृत्तांत, हे जगात कसे प्रसिद्ध झाले आणि कसे प्रवर्तित झाले.
13.144.5
यथा चाक्षय्यतां प्राप्तं पुण्यतां च यथागतम् ।
सर्वमेतदशेषेण प्रवक्ष्यामि नराधिप ॥ १३.१४४.५ ॥
हे अक्षयत्व आणि पुण्यत्व कसे प्राप्त झाले आणि हे कसे आले, हे सर्व मी संपूर्णपणे सांगेन, हे नराधिपा!
13.144.6
इतिहासं पुरावृत्तमिदं शृणु नराधिप ।
जमदग्नेश्च संवादं सूर्यस्य च महात्मनः ॥ १३.१४४.६ ॥
हे नराधिपा! हा प्राचीन इतिहास ऐक—महात्मा जमदग्नी आणि सूर्य यांचा संवाद.
13.144.7
पुरा स भगवान्साक्षाद्धनुषा क्रीडति प्रभो ।
सन्धायसन्धाय शरांश्चिक्षेप किल भार्गवः ॥ १३.१४४.७ ॥
पूर्वी तो भगवान स्वतः धनुष्याने खेळत असे, हे प्रभो. वारंवार बाण संधान करून भार्गवाने ते सोडले.
13.144.8
तान्क्षिप्तान्रेणुका सर्वांस्तस्येषून्दीप्ततेजसः ।
आनीय सा तदा तस्मै प्रादादसकृदच्युत ॥ १३.१४४.८ ॥
त्या दीप्ततेजस्वी भार्गवाने सोडलेले सर्व बाण रेणुकेने आणून त्याला वारंवार दिले, हे अच्युता.
13.144.9
अथ तेन स शब्देनि ज्यायाश्चैव शरस्य च ।
प्रहृष्टः सम्प्रचिक्षेप सा च प्रत्याजहार तान् ॥ १३.१४४.९ ॥
मग त्या ध्वनीने, धनुष्याच्या दोरीच्या आणि बाणाच्या आवाजाने आनंदित होऊन त्याने बाण सोडले; तिने ते परत आणले.
13.144.10
ततो मध्याह्नमारूढे ज्येष्ठामूले दिवाकरे ।
स सायकान्द्विजो मुक्त्वा रेणुकामिदमब्रवीत् ॥ १३.१४४.१० ॥
मग दुपार झाल्यावर, ज्येष्ठा-मूळ नक्षत्रात सूर्य असताना, त्या द्विजाने बाण सोडून रेणुकेला हे सांगितले.
13.144.11
गच्छानय विशालाक्षि शरानेतान्धनुश्च्युतान् ।
यावदेतान्पुनः सुभ्रु क्षिपामीति जनाधिप ॥ १३.१४४.११ ॥
जा, हे विशालाक्षी, धनुष्यातून सुटलेले हे बाण घेऊन ये; हे सुभ्रू, मी हे पुन्हा सोडीपर्यंत, हे जनाधिपा.
13.144.12
सा गच्छन्त्यन्तरा छायां वृक्षमाश्रित्य भामिनी ।
तस्थौ तस्या हि सन्तप्तं शिरः पादौ तथैव च ॥ १३.१४४.१२ ॥
ती सुंदरी जाताना मध्येच सावलीसाठी एका झाडाचा आश्रय घेऊन उभी राहिली; तिचे डोके आणि पाय दोन्ही तापलेले होते.
13.144.13
स्थिता सा तु मूहूर्तं वै भर्तुः शापभयाच्छुभा ।
ययावानयितुं भूयः सायकानसितेक्षणा।
प्रत्याजगाम च शरांस्तानादाय यशस्विनी ॥ १३.१४४.१३ ॥
पतीच्या शापाच्या भीतीने ती क्षणभर उभी राहिली. मग काळ्या डोळ्यांची ती शुभा पुन्हा बाण आणण्यास गेली; यशस्विनी ते बाण घेऊन परत आली.
13.144.14
सा वै प्रस्विन्नसर्वाङ्गी पद्भ्यां दुःखं नियच्छती ।
उपाजगाम भर्तारं भयाद्भर्तुः प्रवेपती ॥ १३.१४४.१४ ॥
तिचे सर्वांग घामाने भिजले होते; पायांचे दुःख दाबत, पतीच्या भीतीने थरथरत ती पतीजवळ आली.
13.144.15
स तामृषिस्तदा क्रुद्धो वाक्यमाह शुभाननाम् ।
रेणुके किं चिरेण त्वमागतेति पुनःपुनः ॥ १३.१४४.१५ ॥
तेव्हा क्रोधित झालेले ऋषी त्या शुभाननेला वारंवार म्हणाले, "रेणुके, तू इतक्या उशिरा का आलीस?"
13.144.16
शिरस्तप्तं प्रदीप्तौ मे पादौ चैव तपोधन ।
सूर्यतेजोनिरुद्धाऽहं वृक्षच्छायां समाश्रिता ॥ १३.१४४.१६ ॥
हे तपोधना, माझे डोके तापले आहे आणि माझे दोन्ही पाय जळत आहेत. सूर्यतेजाने अडवली गेलेली मी वृक्षाच्या छायेचा आश्रय घेतला होता.
13.144.17
एतस्मात्कारणाद्ब्रह्मंश्चिरायैतत्कृतं मया ।
एतच्छ्रुत्वा मम विभो मा क्रुधस्त्वं पतोधन ॥ १३.१४४.१७ ॥
हे ब्रह्मन्, याच कारणामुळे मला उशीर झाला. हे विभो, हे ऐकून माझ्यावर रागावू नका, हे तपोधना.
13.144.18
अद्यैनं दीप्तकिरणं रेणुके तव दुःखदम् ।
शरैर्निपातयिष्यामि सूर्यमस्त्राग्नितेजसा ॥ १३.१४४.१८ ॥
आज मी या तेजस्वी किरणांच्या, हे रेणुके, तुला दुःख देणाऱ्या सूर्याला अस्त्राग्नीच्या तेजाने बाणांनी खाली पाडीन.
13.144.19
स विष्फार्य धनुर्दिव्यं गृहीत्वा च शरान्बहूंन् ।
अतिष्ठत्सूर्यमभितो यतो याति ततोमुखः ॥ १३.१४४.१९ ॥
त्याने दिव्य धनुष्य ताणून, अनेक बाण घेऊन सूर्याभोवती उभा राहिला; तो जिकडे जाई तिकडे तोंड वळवून.
13.144.20
अथ तं प्रेक्ष्य सन्नद्धं सूर्योऽभ्येत्य वचोऽब्रवीत् ।
द्विजरूपेण कौन्तेय किं ते सूर्योऽपराध्यति ॥ १३.१४४.२० ॥
तेव्हा त्याला सज्ज पाहून सूर्य जवळ येऊन म्हणाला, 'हे कौन्तेया, द्विजरूपाने असलेल्या तुझा सूर्याने काय अपराध केला आहे?'
13.144.21
आदत्ते रश्मिभिः सूर्यो दिवि तिष्ठंस्ततस्ततः ।
रसं हृतं वै वर्षासु प्रवर्षति दिवाकरः ॥ १३.१४४.२१ ॥
सूर्य आकाशात उभा राहून आपल्या किरणांनी ठिकठिकाणाहून रस ओढून घेतो; पावसाळ्यात तोच रस परत वर्षवून दिवाकर पाऊस पाडतो.
13.144.22
ततोऽन्नं जायते विप्र मनुष्याणां सुखावहम् ।
अन्नं प्राणा इति यथा वेदेषु परिपठ्यते ॥ १३.१४४.२२ ॥
तेव्हा, हे विप्रा, माणसांना सुख देणारे अन्न उत्पन्न होते; 'अन्नच प्राण' असे वेदांत जसे म्हटले आहे.
13.144.23
अथाऽभ्रेषु निगूढश्च रश्मिभिः परिवारितः ।
सप्तद्वीपानिमान्ब्रह्मन्वर्षेणाभिप्रवर्षति ॥ १३.१४४.२३ ॥
मग ढगांत लपून, किरणांनी वेढलेला, हे ब्रह्मन्, तो या सात द्वीपांवर पाऊस पाडतो.
13.144.24
ततस्तदौषधीनां च वीरुधां पुष्पपत्रजम् ।
सर्वं वर्षाभिनिर्वृत्तमन्नं सम्भवति प्रभो ॥ १३.१४४.२४ ॥
तेव्हा, हे प्रभो, पावसाने उत्पन्न झालेल्या औषधी व वेलींच्या फुलापानांपासून सर्व अन्न निर्माण होते.
13.144.25
जातकर्माणि सर्वाणि व्रतोपनयनानि च ।
गोदानानि विवाहाश्च तथा यज्ञसमृद्धयः ॥ १३.१४४.२५ ॥
जातकर्मे, व्रते आणि उपनयन, गोदाने व विवाह, तसेच यज्ञांची समृद्धी — हे सर्व.
13.144.26
सत्राणि दानानि तथा संयोगा वित्तसञ्चयाः ।
अन्नतः सम्प्रवर्तन्ते यथा त्वं वेत्थ भार्गव ॥ १३.१४४.२६ ॥
सत्रे, दाने, तसेच संयोग व धनसंचय — हे सर्व अन्नापासून प्रवर्तते, हे भार्गवा, तुला माहीत आहे त्याप्रमाणे.
13.144.27
रमणीयानि यावन्ति यावदारम्भिकाणि च ।
सर्वमन्नात्प्रभवति विदितं कीर्तयामि ते ॥ १३.१४४.२७ ॥
जितक्या रमणीय वस्तू आहेत आणि जितकी आरंभिक कर्मे आहेत, ती सर्व अन्नापासून उद्भवतात — हे जाणलेले मी तुला सांगतो.
13.144.28
सर्वं हि वेत्थ विप्र त्वं यदेतत्कीर्तितं मया ।
प्रसादये त्वां विप्रर्षे किं ते सूर्यो निपात्यते ॥ १३.१४४.२८ ॥
मी जे सांगितले ते सर्व तू जाणतोस, हे विप्रा. हे विप्रर्षे, मी तुला प्रसन्न करतो — तुझ्यासाठी सूर्य का पाडावा?