મહાભારત · અધ્યાય 13.149
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
13.149.1
एवं प्रयतितव्यं हि शुश्रूषार्थमतन्द्रितैः ।
सर्वाभिरूपसेवाभिस्तुष्यन्ति यतयो यथा ॥ १३.१४९.१ ॥
આ રીતે આળસ વિના સેવા માટે પ્રયત્ન કરવો; બધી યોગ્ય સેવાઓથી યતિઓ પ્રસન્ન થાય છે.
13.149.2
नापराध्येत भिक्षोस्तु न चैनमवधीरयेत् ।
उत्तरं च न सन्दद्यात्क्रुद्धं चैव प्रसादयेत् ॥ १३.१४९.२ ॥
ભિક્ષુનો અપરાધ ન કરવો, તેનો તિરસ્કાર ન કરવો; ક્રોધિતને ઉત્તર ન આપતાં તેને પ્રસન્ન કરવો.
13.149.3
श्रेय एवाभिधातव्यं कर्तव्यं च प्रहृष्टवत् ।
तूष्णींभावेन वै तत्र न क्रुद्धमभिसंवदेत् ॥ १३.१४९.३ ॥
શ્રેષ્ઠ જ કહેવું અને કરવું, પ્રસન્ન માણસની જેમ; ત્યાં મૌન રહીને ક્રોધિત સાથે વાત ન કરવી.
13.149.4
नाददीत परस्वानि न गृह्णीयादयाचितम् ।
लब्धालब्धेन जीवेत तथैव परितोषयेत् ॥ १३.१४९.४ ॥
પરાયું ધન ન લેવું, માંગ્યા વિના ન સ્વીકારવું; મળે કે ન મળે તેના પર જીવવું અને તેમાં જ સંતુષ્ટ રહેવું.
13.149.5
कोपिनं तु न याचेत ज्ञानविद्वेषकारितः ।
स्थावरेषु दयां कुर्याज्जङ्गमेषु चु प्राणिषु ॥ १३.१४९.५ ॥
જ્ઞાન પ્રત્યેના દ્વેષથી પ્રેરાઈને કૌપીન ન માંગવું; સ્થાવર અને જંગમ પ્રાણીઓ પર દયા કરવી.
13.149.6
यथाऽऽत्मनि तथाऽन्येषु समां दृष्टिं निपातयेत् ।
सर्वभूतेषु चात्मानं सर्वभूतानि चात्मनि।
सम्पश्यमानो विचरन्ब्रह्मभूयाय कल्पते ॥ १३.१४९.६ ॥
પોતાના પ્રત્યે જેમ, તેમ બીજાઓ પ્રત્યે પણ સમદૃષ્ટિ રાખવી; સર્વ પ્રાણીઓમાં આત્માને અને આત્મામાં સર્વ પ્રાણીઓને જોતાં વિચરનાર બ્રહ્મભાવને યોગ્ય બને છે.
13.149.7
हिंसा वा यदि वाऽहिंसां न कुर्यादात्मकारणात् ।
यत्रेतरो भवेन्नित्यं दोषं तत्र न कारयेत् ॥ १३.१४९.७ ॥
હિંસા હોય કે અહિંસા, પોતાના સ્વાર્થ માટે ન કરવી; જ્યાં બીજો સદાય દોષનો ભાગી હોય, ત્યાં તેને તે દોષમાં ન નાખવો.
13.149.8
एवं स मुच्यते दोषात्परानाश्रित्य वर्तयन् ।
आत्माश्रयेण दोषेण लिप्यते ह्यल्पबुद्धिमान् ॥ १३.१४९.८ ॥
આ રીતે તે બીજાઓનો આશ્રય લઈને વર્તે તો દોષથી મુક્ત થાય છે; પરંતુ અલ્પબુદ્ધિ માણસ પોતાના જ આશ્રયથી ઉદ્ભવેલા દોષમાં લિપ્ત થાય છે.
13.149.9
जरायुजाण्डजाश्चैव उद्भिज्जाः स्वेदजाश्व ये ।
अवध्याः सर्व एतैते बुधैः समनुवर्णिताः ॥ १३.१४९.९ ॥
જરાયુજ, અંડજ, ઉદ્ભિજ્જ અને સ્વેદજ—આ બધાં અવધ્ય છે, એમ જ્ઞાનીઓએ વર્ણવ્યું છે.
13.149.10
निश्चयार्थं विबुद्धानां प्रायश्चित्तं विधीयते ।
हिंसा यथाऽन्या विहिता तथा दोष प्रयोजयेत्।
तथोपदिष्टं गुरुणा शिष्यस्य चरतो विधिम् ॥ १३.१४९.१० ॥
નિશ્ચય માટે, જાગૃતો માટે પ્રાયશ્ચિત્ત વિધાન છે; બીજી હિંસા વિહિત છે તેમ તે પણ દોષ ઉત્પન્ન કરે. આચરણ કરતા શિષ્યને ગુરુએ આ વિધિ ઉપદેશી.
13.149.11
न हि लोभः प्रभवति हिंसा वाऽपि तदात्मिका ।
शास्त्रदर्शनमेतद्धि विहितं विश्वयोनिना ॥ १३.१४९.११ ॥
લોભ ઉત્પન્ન થતો નથી, હિંસા કે તેનો સ્વભાવ પણ ઉત્પન્ન થતો નથી; આ વિશ્વયોનિ (બ્રહ્મા) દ્વારા વિહિત શાસ્ત્રદર્શન છે.
13.149.12
यद्येतदेवं मन्येत शूद्रो ह्यपि च बुद्धिमान् ।
कृतं कृतवतां गच्छेत्किं पुनर्यो निषेवते ॥ १३.१४९.१२ ॥
આ રીતે વિચારીને બુદ્ધિમાન શૂદ્ર પણ જો એમ સમજે તો તે પણ કૃતકર્મીઓની ગતિ પામશે; તો પછી જે તેનું સેવન કરે તેની વાત શી?
13.149.13
न शूद्रः पतते कश्चिन्न च संस्कारमर्हति ।
नास्याधिकारो धर्मेऽस्ति न धर्मात्प्रतिषेधनम् ॥ १३.१४९.१३ ॥
શૂદ્ર કોઈ પતિત થતો નથી, અને તે સંસ્કાર માટે યોગ્ય પણ નથી. ધર્મમાં તેનો અધિકાર નથી, અને ધર્મથી તેનો નિષેધ પણ નથી.
13.149.14
अनुग्रहार्तं मनुना सर्ववर्णेषु वर्णितम्। ॥ १३.१४९.१४ ॥
અનુગ્રહ માટે મનુએ આ સર્વ વર્ણો વિશે કહ્યું છે.
13.149.15
यदापवादस्तु भवेत्स्त्रीकृतः परिचारके ।
अभ्रावकाशशयनं तस्य संवत्सरं स्मृतम्।
तेन तस्य भवेच्छान्तिस्ततो भूयोप्युपाव्रजेत् ॥ १३.१४९.१५ ॥
કોઈ પરિચારિકાના કારણે અપવાદ થાય, તો તેના માટે એક વર્ષ ખુલ્લા આકાશ નીચે સૂવાનું વિધાન કહ્યું છે. તેથી તેને શાંતિ થાય છે; ત્યારબાદ તે ફરી સમીપ જઈ શકે છે.
13.149.16
सवर्णाया भवेदेतद्धीनायास्त्वर्धमर्हति ।
वर्षत्रयं तु वैश्यायाः क्षत्रियायास्तु षट् समाः।
ब्राह्मण्या तु समेतस्य समा द्वादश कीर्तिताः। ॥ १३.१४९.१६ ॥
આ સવર્ણ સ્ત્રી સાથે હોય તો; હીન સ્ત્રી સાથે તેનો અડધો જ યોગ્ય છે. વૈશ્ય સ્ત્રી માટે ત્રણ વર્ષ, ક્ષત્રિય સ્ત્રી માટે છ વર્ષ; પરંતુ બ્રાહ્મણી સાથે સંયુક્ત થનારને બાર વર્ષ કહ્યા છે.
13.149.17
कटाग्निना वा दग्धव्यस्तस्मिन्नेव क्षणे भवेत् ।
शिश्नावपातनाद्वाऽपि विशुद्धिं समवाप्नुयात् ॥ १३.१४९.१७ ॥
અથવા તે જ ક્ષણે તેને કટાગ્નિ (સૂકા ઘાસની આગ)થી બાળવો જોઈએ; અથવા શિશ્ન છેદવાથી પણ તે વિશુદ્ધિ પ્રાપ્ત કરી શકે છે.
13.149.18
अनस्थिबन्धमेकं तु यदि प्राणैर्वियोजयेत् ।
उपोष्यैकाहमादद्यात्प्राणायामांस्तु द्वादश ॥ १३.१४९.१८ ॥
હાડકાં વિનાના એક જીવને (બંધનને) પ્રાણથી વિયોજિત કરે, તો તેણે એક દિવસ ઉપવાસ કરીને બાર પ્રાણાયામ કરવા જોઈએ.
13.149.19
त्रिः स्नानमुदके कृत्वा तस्मात्पापात्प्रमुच्यते ।
अस्थिबन्धेषु द्विगुणं प्रायश्चित्तं विधीयते ॥ १३.१४९.१९ ॥
પાણીમાં ત્રણ વાર સ્નાન કરીને તે પાપથી મુક્ત થાય છે. અસ્થિબંધોના વિષયમાં પ્રાયશ્ચિત્ત બમણું વિધાન કરાયું છે.
13.149.20
अनेन विधिना वाऽपि स्थावरेषु न संशयः ।
कायेन पद्भ्यां हस्ताभ्यामपराधात्तु मुच्यते ॥ १३.१४९.२० ॥
આ વિધિથી, અથવા સ્થાવર જીવો વિષે, એમાં સંશય નથી. શરીર, પગ અને હાથથી થયેલા અપરાધથી તે મુક્ત થાય છે.
13.149.21
अदुष्टं क्षपयेद्यस्तु सर्ववर्णेषु यश्चरेत् ।
तस्याप्यष्टगुणं विद्यात्प्रायश्चित्तं तदेव तु ॥ १३.१४९.२१ ॥
જે નિર્દોષનો નાશ કરે, અથવા સર્વ વર્ણોમાં જે આચરણ કરે - તેના માટે પણ પ્રાયશ્ચિત્ત આઠ ગણું જાણવું; તે જ.
13.149.22
चतुर्गुणं कर्मकृते द्विगुणं वाक्प्रदूषिते ।
कृत्वा तु मानसं पापं तथैवैकगुणं स्मृतम् ॥ १३.१४९.२२ ॥
કર્મ કરનારને ચાર ગણું, વાણીથી દૂષિત કરનારને બમણું. પરંતુ મનથી પાપ કરવામાં પણ એ જ રીતે એક ગણું સ્મરણ કરાયું છે.
13.149.23
तस्मादेतानि सर्वाणि विदित्वा न समाचरेत् ।
सर्वभूतहितार्थं हि कुशलानि समाचरेत् ॥ १३.१४९.२३ ॥
તેથી આ બધું જાણીને તેનું આચરણ ન કરવું. સર્વ જીવોના હિત માટે જ શુભ કર્મો આચરવાં.
13.149.24
एवं समाहितमनाः सेवते यदि यत्तमान् ।
तद्गतिस्तत्समाचारस्तन्मनास्तत्परायणः ॥ १३.१४९.२४ ॥
આ રીતે એકાગ્ર મનથી સંયમી પુરુષ સેવા કરે તો તેની ગતિ એ જ, તેનું આચરણ એ જ, તેનું મન એ જ, અને એ જ તેનો પરમ આશ્રય.
13.149.25
नाभिनन्देत मरणं नाभिनन्देत जीवितम् ।
कालमेव प्रतीक्षेत निर्वेशं भृतको यथा ॥ १३.१४९.२५ ॥
પગારદાર સેવક જેમ પોતાની નિયત મુદતની રાહ જુએ છે, તેમ મૃત્યુનું સ્વાગત ન કરે અને જીવનનું પણ સ્વાગત ન કરે; માત્ર સમયની પ્રતીક્ષા કરે.
13.149.26
एवं प्रवर्तमानस्तु विनीतः प्रयतात्मवान् ।
निर्णयं पुण्यपापाभ्यामचिरेणोपगच्छति ॥ १३.१४९.२६ ॥
આ રીતે આચરણ કરતો, વિનમ્ર અને આત્મસંયમી માણસ પુણ્ય અને પાપથી થતો નિર્ણય શીઘ્ર પામે છે.