महाभारत · अध्याय 13.149
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
13.149.1
एवं प्रयतितव्यं हि शुश्रूषार्थमतन्द्रितैः ।
सर्वाभिरूपसेवाभिस्तुष्यन्ति यतयो यथा ॥ १३.१४९.१ ॥
अशा प्रकारे आळस न करता सेवेसाठी प्रयत्न करावा; सर्व योग्य सेवांनी यती संतुष्ट होतात.
13.149.2
नापराध्येत भिक्षोस्तु न चैनमवधीरयेत् ।
उत्तरं च न सन्दद्यात्क्रुद्धं चैव प्रसादयेत् ॥ १३.१४९.२ ॥
भिक्षूचा अपराध करू नये, त्याचा अवमान करू नये; रागावलेल्याला उत्तर न देता त्याला प्रसन्न करावे.
13.149.3
श्रेय एवाभिधातव्यं कर्तव्यं च प्रहृष्टवत् ।
तूष्णींभावेन वै तत्र न क्रुद्धमभिसंवदेत् ॥ १३.१४९.३ ॥
श्रेयस्कर तेच बोलावे व करावे, आनंदी माणसासारखे वागावे; तेथे मौन राहून रागावलेल्याशी बोलू नये.
13.149.4
नाददीत परस्वानि न गृह्णीयादयाचितम् ।
लब्धालब्धेन जीवेत तथैव परितोषयेत् ॥ १३.१४९.४ ॥
दुसऱ्याचे धन घेऊ नये, न मागता दिलेले स्वीकारू नये; मिळेल किंवा न मिळेल त्यावर जगावे आणि त्यातच संतुष्ट राहावे.
13.149.5
कोपिनं तु न याचेत ज्ञानविद्वेषकारितः ।
स्थावरेषु दयां कुर्याज्जङ्गमेषु चु प्राणिषु ॥ १३.१४९.५ ॥
ज्ञानाच्या द्वेषाने प्रेरित होऊन कौपीन मागू नये; स्थावर व जंगम प्राण्यांवर दया करावी.
13.149.6
यथाऽऽत्मनि तथाऽन्येषु समां दृष्टिं निपातयेत् ।
सर्वभूतेषु चात्मानं सर्वभूतानि चात्मनि।
सम्पश्यमानो विचरन्ब्रह्मभूयाय कल्पते ॥ १३.१४९.६ ॥
स्वतःकडे जसे पाहावे तसेच इतरांकडेही समदृष्टीने पाहावे; सर्व भूतांमध्ये आत्मा आणि आत्म्यामध्ये सर्व भूते पाहत विचरणारा ब्रह्मभावास पात्र होतो.
13.149.7
हिंसा वा यदि वाऽहिंसां न कुर्यादात्मकारणात् ।
यत्रेतरो भवेन्नित्यं दोषं तत्र न कारयेत् ॥ १३.१४९.७ ॥
हिंसा असो वा अहिंसा, स्वतःसाठी ती करू नये; जिथे दुसरा नेहमी दोषास पात्र असेल, तिथे त्याला त्या दोषात ओढू नये.
13.149.8
एवं स मुच्यते दोषात्परानाश्रित्य वर्तयन् ।
आत्माश्रयेण दोषेण लिप्यते ह्यल्पबुद्धिमान् ॥ १३.१४९.८ ॥
अशा प्रकारे तो इतरांवर अवलंबून राहून वागला तर दोषातून मुक्त होतो; परंतु अल्पबुद्धी माणूस स्वतःच्या आश्रयाने होणाऱ्या दोषात अडकतो.
13.149.9
जरायुजाण्डजाश्चैव उद्भिज्जाः स्वेदजाश्व ये ।
अवध्याः सर्व एतैते बुधैः समनुवर्णिताः ॥ १३.१४९.९ ॥
जरायुज, अंडज, उद्भिज्ज आणि स्वेदज हे सर्व अवध्य आहेत, असे ज्ञान्यांनी वर्णन केले आहे.
13.149.10
निश्चयार्थं विबुद्धानां प्रायश्चित्तं विधीयते ।
हिंसा यथाऽन्या विहिता तथा दोष प्रयोजयेत्।
तथोपदिष्टं गुरुणा शिष्यस्य चरतो विधिम् ॥ १३.१४९.१० ॥
निश्चयासाठी, जागृत झालेल्यांसाठी प्रायश्चित्त विधिले आहे; इतर हिंसा जशी विहित आहे तसेच तेही दोष निर्माण करो. आचरण करणाऱ्या शिष्याला गुरूने ही विधी उपदेशिली.
13.149.11
न हि लोभः प्रभवति हिंसा वाऽपि तदात्मिका ।
शास्त्रदर्शनमेतद्धि विहितं विश्वयोनिना ॥ १३.१४९.११ ॥
लोभ उत्पन्न होत नाही, हिंसाही उत्पन्न होत नाही किंवा तिचे स्वरूपही नाही; हे विश्वयोनीने (ब्रह्मदेवाने) विहित केलेले शास्त्रदर्शन आहे.
13.149.12
यद्येतदेवं मन्येत शूद्रो ह्यपि च बुद्धिमान् ।
कृतं कृतवतां गच्छेत्किं पुनर्यो निषेवते ॥ १३.१४९.१२ ॥
असे मानून बुद्धिमान शूद्रानेही हे तसे समजले, तर तोही कृतकर्म्यांची गती प्राप्त करेल; मग जो याचे सेवन करतो त्याचे काय सांगावे?
13.149.13
न शूद्रः पतते कश्चिन्न च संस्कारमर्हति ।
नास्याधिकारो धर्मेऽस्ति न धर्मात्प्रतिषेधनम् ॥ १३.१४९.१३ ॥
शूद्र कोणीही पतित होत नाही, आणि तो संस्कारास पात्रही नसतो. धर्मात त्याला अधिकार नाही, आणि धर्मापासून त्याला प्रतिषेधही नाही.
13.149.14
अनुग्रहार्तं मनुना सर्ववर्णेषु वर्णितम्। ॥ १३.१४९.१४ ॥
अनुग्रहासाठी मनूने हे सर्व वर्णांबद्दल सांगितले आहे.
13.149.15
यदापवादस्तु भवेत्स्त्रीकृतः परिचारके ।
अभ्रावकाशशयनं तस्य संवत्सरं स्मृतम्।
तेन तस्य भवेच्छान्तिस्ततो भूयोप्युपाव्रजेत् ॥ १३.१४९.१५ ॥
एखाद्या परिचारिकेमुळे अपवाद घडला, तर त्यासाठी एक वर्ष उघड्या आकाशाखाली निजण्याचे विधान सांगितले आहे. त्याने त्याला शांती मिळते; नंतर तो पुन्हा जवळ जाऊ शकतो.
13.149.16
सवर्णाया भवेदेतद्धीनायास्त्वर्धमर्हति ।
वर्षत्रयं तु वैश्यायाः क्षत्रियायास्तु षट् समाः।
ब्राह्मण्या तु समेतस्य समा द्वादश कीर्तिताः। ॥ १३.१४९.१६ ॥
हे सवर्ण स्त्रीबाबत आहे; हीन स्त्रीबाबत त्याचा अर्धाच योग्य आहे. वैश्य स्त्रीसाठी तीन वर्षे, क्षत्रिय स्त्रीसाठी सहा वर्षे; परंतु ब्राह्मणी स्त्रीशी समागम करणाऱ्यासाठी बारा वर्षे सांगितली आहेत.
13.149.17
कटाग्निना वा दग्धव्यस्तस्मिन्नेव क्षणे भवेत् ।
शिश्नावपातनाद्वाऽपि विशुद्धिं समवाप्नुयात् ॥ १३.१४९.१७ ॥
किंवा त्याच क्षणी त्याला कटाग्नीने (वाळलेल्या गवताच्या अग्नीने) जाळावे; किंवा लिंग छेदनानेही तो शुद्धी प्राप्त करू शकतो.
13.149.18
अनस्थिबन्धमेकं तु यदि प्राणैर्वियोजयेत् ।
उपोष्यैकाहमादद्यात्प्राणायामांस्तु द्वादश ॥ १३.१४९.१८ ॥
हाडे नसलेल्या एका प्राण्याला (बंधनाला) प्राणापासून वेगळे केले, तर त्याने एक दिवस उपवास करून बारा प्राणायाम करावेत.
13.149.19
त्रिः स्नानमुदके कृत्वा तस्मात्पापात्प्रमुच्यते ।
अस्थिबन्धेषु द्विगुणं प्रायश्चित्तं विधीयते ॥ १३.१४९.१९ ॥
पाण्यात तीन वेळा स्नान करून तो त्या पापातून मुक्त होतो. अस्थिबंधांच्या बाबतीत प्रायश्चित्त दुप्पट सांगितले आहे.
13.149.20
अनेन विधिना वाऽपि स्थावरेषु न संशयः ।
कायेन पद्भ्यां हस्ताभ्यामपराधात्तु मुच्यते ॥ १३.१४९.२० ॥
या विधीने, किंवा स्थावर जीवांबाबत, यात शंका नाही. शरीर, पाय आणि हातांनी केलेल्या अपराधातून तो मुक्त होतो.
13.149.21
अदुष्टं क्षपयेद्यस्तु सर्ववर्णेषु यश्चरेत् ।
तस्याप्यष्टगुणं विद्यात्प्रायश्चित्तं तदेव तु ॥ १३.१४९.२१ ॥
जो निर्दोषाचा नाश करतो, किंवा सर्व वर्णांमध्ये जो आचरण करतो - त्यासाठीही प्रायश्चित्त आठपट जाणावे; तेच.
13.149.22
चतुर्गुणं कर्मकृते द्विगुणं वाक्प्रदूषिते ।
कृत्वा तु मानसं पापं तथैवैकगुणं स्मृतम् ॥ १३.१४९.२२ ॥
कर्म करणाऱ्याला चौपट, वाणीने दूषित करणाऱ्याला दुप्पट. पण मनाने पाप केल्यास तसेच एकपट असे स्मरण केले आहे.
13.149.23
तस्मादेतानि सर्वाणि विदित्वा न समाचरेत् ।
सर्वभूतहितार्थं हि कुशलानि समाचरेत् ॥ १३.१४९.२३ ॥
म्हणून हे सर्व जाणून त्यांचे आचरण करू नये. सर्व प्राण्यांच्या हितासाठीच कल्याणकारी कर्मे करावीत.
13.149.24
एवं समाहितमनाः सेवते यदि यत्तमान् ।
तद्गतिस्तत्समाचारस्तन्मनास्तत्परायणः ॥ १३.१४९.२४ ॥
अशा प्रकारे एकाग्र मनाने संयमी पुरुष सेवा करील, तर त्याची गती तीच, त्याचे आचरण तेच, त्याचे मन तेच आणि तेच त्याचे परम आश्रयस्थान.
13.149.25
नाभिनन्देत मरणं नाभिनन्देत जीवितम् ।
कालमेव प्रतीक्षेत निर्वेशं भृतको यथा ॥ १३.१४९.२५ ॥
मजुरीवर काम करणारा सेवक जसा आपल्या नेमलेल्या कालाची वाट पाहतो, तसे मृत्यूचे स्वागत करू नये आणि जीवनाचेही स्वागत करू नये; केवळ काळाची प्रतीक्षा करावी.
13.149.26
एवं प्रवर्तमानस्तु विनीतः प्रयतात्मवान् ।
निर्णयं पुण्यपापाभ्यामचिरेणोपगच्छति ॥ १३.१४९.२६ ॥
असे वागणारा, विनयशील आणि आत्मसंयमी पुरुष लवकरच पुण्य आणि पाप यांच्यामुळे येणारा निर्णय प्राप्त करतो.