महाभारत · अध्याय 13.150
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
13.150.1
शुश्रूषानिरतो नित्यमरिष्टान्युपलक्षयेत् ।
त्रैवार्षिकं द्विवार्षिकं वा वार्षिकं वा समुत्थितम् ॥ १३.१५०.१ ॥
सेवेत सदैव तत्पर असणाऱ्याने प्रकट झालेली अपशकुने ओळखावीत; ती तीन वर्षे, दोन वर्षे किंवा एक वर्षात मृत्यू सूचित करतात.
13.150.2
षाण्मासिकं मासिकं वा साप्तरात्रिकमेव वा ।
सर्वांस्तदर्थान्वा विद्यात्तेषां चिह्नानि लभयेत् ॥ १३.१५०.२ ॥
सहा महिने, एक महिना किंवा सात रात्रींत होणारा मृत्यू, किंवा त्या सर्वांचा अर्थ जाणावा; त्यांची चिन्हे प्राप्त करावीत.
13.150.3
पुरुषं हिरण्मयं यस्तु तिष्ठन्तं दक्षिणामुखम् ।
लक्षयेदुत्तरेणैव मृत्युस्त्रैवार्षिको भवेत् ॥ १३.१५०.३ ॥
दक्षिण मुखाने उभा असलेला सोनेरी पुरुष जो उत्तरेकडून पाहतो, त्याचा मृत्यू तीन वर्षांत होईल.
13.150.4
शुद्धमण्डलमादित्यमरश्मिं सम्प्रपश्यतः ।
संवत्सरद्वयेनैव तस्य मत्युं समादिशेत् ॥ १३.१५०.४ ॥
शुद्ध मंडल असलेला, किरणहीन सूर्य जो स्पष्ट पाहतो, त्याचा मृत्यू दोन वर्षांत होईल असे सांगावे.
13.150.5
ज्योत्स्नायामात्मनश्छायां सच्छिद्रां यः प्रपश्यति ।
मृत्युं संवत्सरेणैव जानीयात्सुविचक्षणः ॥ १३.१५०.५ ॥
चांदण्यात स्वतःची छाया छिद्रासह जो पाहतो, त्याचा मृत्यू एका वर्षात होईल असे सुज्ञाने जाणावे.
13.150.6
विशिरस्कां यदा छायां पश्येत्पुरुष आत्मनः ।
जानीयादात्मनो मृत्युं षाण्मासेनेह बुद्धिमान् ॥ १३.१५०.६ ॥
माणूस जेव्हा आपली छाया शिरविरहित पाहतो, तेव्हा बुद्धिमान माणसाने आपला मृत्यू सहा महिन्यांत होईल असे जाणावे.
13.150.7
कर्णौ पिधाय हस्ताभ्यां शब्दं न शृणुते यदि ।
जानीयादात्मनो मृत्युं मासेनैव विचक्षणः ॥ १३.१५०.७ ॥
हातांनी दोन्ही कान झाकूनही जर शब्द ऐकू येत नसेल, तर विचक्षण पुरुषाने जाणावे की त्याचा मृत्यू एका महिन्यात होईल.
13.150.8
शवगन्धमुपाघ्राति अन्यद्वा सुरभिं नरः ।
देवतायतनस्थो वै सप्तरात्रेण मृत्युभाक् ॥ १३.१५०.८ ॥
माणूस प्रेताचा वास घेतो किंवा इतर सुगंध घेऊ शकत नाही, आणि देवालयात उभा असतानाही असे घडले, तर तो सात रात्रींत मृत्यूला सामोरा जाईल.
13.150.9
कर्णनासापनयनं दन्यदृष्टिविरागता ।
लुप्तसंज्ञं हि करणं सद्यो मृत्युं समादिशेत् ॥ १३.१५०.९ ॥
कान व नाक यांची जाणीव नाहीशी होणे, डोळे दुसरीकडे वळून विरक्त होणे, इंद्रियांची जाणीव लुप्त होणे — ही तात्काळ मृत्यूची सूचना होत.
13.150.10
एवमेषामरिष्टानां पश्येदन्यतमं यदि ।
न तं कालं परीक्षेत यथाऽरिष्टं प्रकल्पितम् ॥ १३.१५०.१० ॥
या मृत्यूच्या चिन्हांपैकी कोणतेही एक दिसले, तर त्या काळाची परीक्षा करू नये; चिन्ह जसे निश्चित केले आहे तसेच ते मानावे.
13.150.11
अभ्यासेन तु कालस्य गच्छेत पुलिनं शुचि ।
तत्र प्राणान्प्रमुञ्चेत तमीशानमनुस्मरन् ॥ १३.१५०.११ ॥
अभ्यासाने, काळ आल्यावर माणसाने शुद्ध वाळूच्या तीरावर जावे; तेथे ईशानाचे स्मरण करत प्राणत्याग करावा.
13.150.12
ततोऽन्यदेहमासाद्य गान्धर्वं स्थानमाप्नुयात् ।
तत्रस्थो वसते विंशत्पद्मानि सुहहाद्युतिः ॥ १३.१५०.१२ ॥
नंतर दुसरे शरीर प्राप्त करून तो गंधर्वांच्या स्थानी जातो; तेथे राहून, मित्रांसारख्या तेजाने युक्त होऊन वीस पद्म काळ वास करतो.
13.150.13
गन्धर्वैश्चित्रसेनाद्यैः सहितः सत्कृतस्तथा ।
नीलवैडूर्यवर्णेन विमानेनावभासयन् ॥ १३.१५०.१३ ॥
चित्रसेन इत्यादी गंधर्वांसह, तसाच सन्मानित होऊन, नीलवैडूर्य वर्णाच्या विमानाने (आकाश) उजळवत.
13.150.14
नभस्थलमदीनात्मा सार्धमप्सरसां गणैः ।
छन्दकामानुसारी च तत्रतत्र महीयते ॥ १३.१५०.१४ ॥
आकाशमंडलात, अदीन मनाचा तो अप्सरांच्या समूहांसह, इच्छेनुसार संचार करत, इथेतिथे सन्मानित होतो.
13.150.15
मोदतेऽमरतुल्यात्मा सदाऽमरगणैः सह ।
पतितश्च क्षये काले क्षणेन विमलद्युतिः ॥ १३.१५०.१५ ॥
देवतांसमान आत्मा असलेला तो सदा देवगणांसह आनंद घेतो; काळ आल्यावर (पुण्य) क्षीण झाले की, क्षणात निर्मल तेजाचा तो खाली पडतो.
13.150.16
वैश्यस्य बहुवित्तस्य कुलेऽग्र्ये बहुगोधने ।
अवाप्य तत्र वै जन्म स पूतो देवकर्मणा ॥ १३.१५०.१६ ॥
बहुधनी वैश्याच्या श्रेष्ठ कुलात, विपुल गोधन असलेल्या घराण्यात तिथे जन्म घेऊन, तो दैवी कर्माने पवित्र होतो.
13.150.17
छन्दसा जागतेनैव प्राप्तोपनयनं ततः ।
क्षौमवस्त्रोपकरणं द्विजत्वं समवाप्य तु ॥ १३.१५०.१७ ॥
जागत छंदासह उपनयन प्राप्त करून, नंतर रेशमी वस्त्रे व उपकरणे घेऊन, द्विजत्व पूर्णपणे मिळवून.
13.150.18
अधीयमानो वेदार्थान्गुरुशुश्रूषणे रतः ।
ब्रह्मचारी जितक्रोधस्तपस्वी जायते ततः ॥ १३.१५०.१८ ॥
वेदार्थांचे अध्ययन करीत, गुरुसेवेत रत, ब्रह्मचारी, क्रोध जिंकलेला, मग तो तपस्वी होतो.
13.150.19
अधीत्य दक्षिणां दत्त्वा गुरवे विधिपूर्वकम् ।
कृतदारः समुपैति गृहस्थव्रतमुत्तमम् ॥ १३.१५०.१९ ॥
वेदाध्ययन करून, गुरूला विधिपूर्वक दक्षिणा देऊन, पत्नी स्वीकारून माणूस गृहस्थधर्माच्या उत्तम व्रतात प्रवेश करतो.
13.150.20
ददाति यजते चैव चज्ञैर्विपुलदक्षिणैः ।
अग्निहोत्रमुपासन्वै जुह्वच्चैव यथाविधिः ॥ १३.१५०.२० ॥
तो दान देतो आणि विपुल दक्षिणेसह यज्ञ करतो; विधिपूर्वक अग्निहोत्राची उपासना करत आहुतीही देतो.
13.150.21
धर्मं सञ्चिनुते नित्यं मृदुगामी जितेन्द्रियः ।
स कालपरिणामात्तु मृत्युना सम्प्रयुज्यते ॥ १३.१५०.२१ ॥
मृदू चालीने चालणारा, इंद्रियजयी माणूस सदैव धर्म संचित करतो; परंतु कालाच्या परिणामाने तो मृत्यूशी जोडला जातो.
13.150.22
संस्कृतश्चाग्निहोत्रेण कृतपात्रोपधानवान् ।
संस्कृतो देहमुत्सृज्य मरुद्भिरुपपद्यते ॥ १३.१५०.२२ ॥
अग्निहोत्राने संस्कारित, पात्र व उशी सिद्ध ठेवणारा तो संस्कारांसह देह सोडून मरुतांमध्ये जन्म घेतो.
13.150.23
मरुद्भिः सहितश्चापि तुल्यतेजा महाद्युतिः ।
बालार्कसमवर्णेन विमानेन विराजता ॥ १३.१५०.२३ ॥
मरुतांसह असलेला, त्यांच्या समान तेजस्वी व महातेजस्वी, उगवत्या सूर्यासारख्या वर्णाच्या तेजस्वी विमानाने शोभतो.
13.150.24
सुखं चरति तत्रस्तो गन्थर्वाप्सरसां गणैः ।
विरजोम्बरसंवीतस्तप्तकाञ्चनभूषणः ॥ १३.१५०.२४ ॥
तेथे राहून गंधर्व व अप्सरांच्या समूहांसह तो सुखाने विहार करतो; निर्मळ वस्त्रे परिधान करून, तापवलेल्या सोन्याच्या अलंकारांनी सजलेला.
13.150.25
छन्दकामानुसारी च द्विगुणं कालमावसेत् ।
सन्निवर्तेत कालेन स्थानादस्मात्परिच्युतः ॥ १३.१५०.२५ ॥
स्वेच्छेनुसार वागणारा तो दुप्पट काळ तेथे राहावा; नंतर या स्थानातून च्युत होऊन यथाकाळी परत यावा.
13.150.26
अवितृप्तविहारार्थो दिव्यभोगान्विहाय तु ।
सञ्जायते नृपकुले गजाश्वरथसंकुले ॥ १३.१५०.२६ ॥
अतृप्त विहारासाठी दिव्य भोगांचा त्याग करून, हत्ती-घोडे-रथांनी भरलेल्या राजकुलात तो जन्म घेतो.
13.150.27
पार्थिवीं श्रियमापन्नः श्रीमान्धर्मपतिर्यथा ।
जन्मप्रभृति संस्कारं चौलोपनयनानि च ॥ १३.१५०.२७ ॥
पार्थिव वैभव प्राप्त करून, धर्मपतीसारखा तेजस्वी तो जन्मापासून संस्कार, चौल आणि उपनयन करवून घेतो.
13.150.28
प्राप्य राजकुले तत्र यथावद्विधिपूर्वकम् ।
छ्दसा त्रैष्टुभेनेह द्विजत्वमुपनीयते ॥ १३.१५०.२८ ॥
तेथे राजकुलात यथाविधी, येथे त्रैष्टुभ छंदाने द्विजत्व प्रदान केले जाते.
13.150.29
अधीत्य वेदमखिलं धनुर्वेदं च मुख्यशः ।
समावृत्तस्ततः पित्रा यौवराज्येऽभिषिच्यते ॥ १३.१५०.२९ ॥
संपूर्ण वेद आणि मुख्यत्वे धनुर्वेद अभ्यासून, गुरुकुलातून परत आल्यावर, पित्याकडून युवराजपदी अभिषेक केला जातो.
13.150.30
कृतदारक्रियः श्रीमान्राज्यं सम्प्राप्य धर्मतः ।
प्रजाः पालयते सम्यक् षड्भागकृतसंविधिः ॥ १३.१५०.३० ॥
विवाहविधी पूर्ण केलेला तो तेजस्वी धर्माने राज्य प्राप्त करून, षड्भाग कर-व्यवस्था लावून, प्रजांचे सम्यक् पालन करतो.
13.150.31
यज्ञैर्बहुभिरीजानः सम्यगाप्तार्थदक्षिणैः ।
प्रशासति महीं श्रीमान्राज्यमिन्द्रसमुद्युतिः ॥ १३.१५०.३१ ॥
अनेक यज्ञ करणारा, यथाविधी पूर्ण दक्षिणा देणारा, इंद्रासारख्या तेजस्वी त्या श्रीमंत राजाने पृथ्वी व राज्य शासन करावे.
13.150.32
स्वधर्मनिरतो नित्यं पुत्रपौत्रसहायवान् ।
कालस्य वशमापन्नः प्राणांस्त्यजति संयुगे ॥ १३.१५०.३२ ॥
आपल्या धर्मात सदैव निरत, पुत्रपौत्रांच्या साहाय्याने युक्त असा तो कालाच्या वशात येऊन युद्धात प्राण सोडतो.
13.150.33
देवराजस्य भवनमिन्द्रलोकमवाप्नुते ।
सम्पूज्यमानस्त्रिदिवैर्विचचार यथासुखम् ॥ १३.१५०.३३ ॥
तो देवराजाच्या भवनात, इंद्रलोकात पोहोचतो; तेथे स्वर्गवासींनी सन्मानित होऊन सुखाने विहरतो.
13.150.34
राजर्षिभिः पुण्यकृद्भिर्यथा देवपतिस्तथा ।
तैः स्तूयते बन्दिभिस्तु नानावाद्यैः प्रबोध्यते ॥ १३.१५०.३४ ॥
देवपती इंद्राप्रमाणेच, पुण्यकर्मी राजर्षींकडून तो स्तुत होतो; बंदीजन त्याची स्तुती करतात, नाना वाद्यांनी त्याला जागवले जाते.
13.150.35
दिव्यजाम्बूनदमयं भ्राजमानं समन्ततः ।
वराप्सरोभिः सम्पूर्णं देवगन्धर्वसेवितम् ॥ १३.१५०.३५ ॥
दिव्य जांबूनद सुवर्णाने बनलेले, सर्वत्र झळाळणारे, श्रेष्ठ अप्सरांनी भरलेले, देव व गंधर्वांनी सेवित.
13.150.36
यानमारुह्य विचरेद्यथा शक्रः शचीपतिः ।
स तत्र वसते षष्टिं पद्मानीह मुदान्वितः ॥ १३.१५०.३६ ॥
शचीपती शक्र वाहनावर आरूढ होऊन विहरतो तसाच तो तेथे वाहनावर आरूढ होऊन विहरतो; आनंदाने युक्त होऊन तो तेथे साठ पद्म काळ वास करतो.
13.150.37
सर्वाँल्लोकाननुचरन्महर्द्धिरवभासयन् ।
अथ पुण्यक्षयात्तस्मात्स्थाप्यते भुवि भारत।
जायते च द्विजकुले वेदवेदाङ्गपारगे ॥ १३.१५०.३७ ॥
सर्व लोकांतून संचार करीत, महान तेजाने त्यांना प्रकाशित करीत. मग, हे भारता, पुण्य क्षय पावल्यावर तो पृथ्वीवर स्थापित केला जातो आणि वेद-वेदांगांत पारंगत द्विजकुलात जन्म घेतो.