महाभारत · अध्याय 13.157
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
13.157.1
कथं वै स विपन्नश्च कथं वै पातितो भुवि ।
कथं देवेन्द्रतां प्राप्तस्तद्भवान्वक्तुमर्हति ॥ १३.१५७.१ ॥
तो कसा विपन्न झाला, कसा पृथ्वीवर पाडला गेला? तो देवेंद्रपदाला कसा पोहोचला? हे आपणच सांगण्यास योग्य आहात.
13.157.2
एवं तयोः संवदतोः क्रियास्तस्य महात्मनः ।
सर्वा एव प्रवर्तन्ते या दिव्या याश्च मानुषाः ॥ १३.१५७.२ ॥
अशा प्रकारे त्या दोघांचा संवाद चालू असताना, त्या महात्म्याची सर्व कर्मे चालू राहतात — जी दिव्य आहेत आणि जी मानवी आहेत.
13.157.3
तथैव दीपदानानि सर्वोपकरणानि वै ।
बलिकर्म च यच्चान्यद्वत्सकाश्च पृथग्विधाः ॥ १३.१५७.३ ॥
तसेच दीपदाने आणि सर्व उपकरणे, बलिकर्म, आणि जे दुसरे आहे ते, आणि वासरे — विविध प्रकारची.
13.157.4
सर्वास्तस्य समुत्पन्ना देवेन्द्रस्य महात्मनः ।
देवलोके नृलोके च सदाचारपुरस्कृताः ॥ १३.१५७.४ ॥
त्या सर्व त्या महात्म्या देवेंद्रापासून उत्पन्न झाल्या — देवलोकात आणि नरलोकात, सदाचाराने सन्मानित होऊन.
13.157.5
ताश्चोद्भवन्ति राजेन्द्र समृद्ध्यै गृहमेधिनः ।
धूपप्रदानैर्दीपैश्च नमस्कारैस्तथैव च ॥ १३.१५७.५ ॥
हे राजेंद्रा, गृहस्थ समृद्धीसाठी त्या (क्रिया) करतात — धूपदानांनी, दिव्यांनी आणि नमस्कारांनीही.
13.157.6
यथा सिद्धस्य चान्नस्य गृह्य चाग्रं प्रदीयते ।
बलयश्च गृहोद्देशे ततः प्रीयन्ति देवताः ॥ १३.१५७.६ ॥
जसे शिजवलेल्या अन्नाचा अग्रभाग घेऊन दिला जातो, आणि घराच्या जागी बलि दिल्या जातात, तसे त्याने देवता प्रसन्न होतात.
13.157.7
यथा च गृहिणस्तोषो भवेद्वै बलिकर्मणि ।
तथा शतगुणा प्रीतिर्देवतानां प्रजायते ॥ १३.१५७.७ ॥
बलिकर्मात गृहस्थाला जसे समाधान होते, तसेच देवतांना शतपट प्रीती उत्पन्न होते.
13.157.8
एवं धूपप्रदानं च दीपदानं च साधवः ।
प्रयच्छति नमस्कारैर्युक्तमात्मगुणावहम् ॥ १३.१५७.८ ॥
याचप्रमाणे साधू नमस्कारांसह धूपदान आणि दीपदान करतात; ते आत्मगुण वाढवणारे योग्य कर्म आहे.
13.157.9
स्नानेनाद्भिश्च यत्कर्म क्रियते वै विपश्चिता ।
नमस्कारप्रयुक्तेन तेन प्रीणन्ति देवताः ॥ १३.१५७.९ ॥
विद्वान माणूस स्नान आणि जलाने जे कर्म करतो, ते नमस्काराने केले असता त्याने देवता प्रसन्न होतात.
13.157.10
पितरश्च महाभागा ऋषयश्च तपोधनाः ।
गृह्याश्च देवताः सर्वाः प्रीयन्ते विधिनाऽर्चिताः ॥ १३.१५७.१० ॥
महाभाग पितर, तपोधन ऋषी आणि सर्व गृह्य देवता विधिपूर्वक पूजल्यावर प्रसन्न होतात.
13.157.11
इत्येतां बुद्धिमास्थाय नहुषः स नरेश्वरः ।
सुरेन्द्रत्वं महत्प्राप्य कृतवानेतदद्भुतम् ॥ १३.१५७.११ ॥
ही बुद्धी स्वीकारून त्या नरेश्वर नहुषाने महान सुरेंद्रत्व मिळवून हे अद्भुत कार्य केले.
13.157.12
कस्य चित्त्वथ कालस्य भाग्यक्षय उपस्थिते ।
सर्वमेतदवज्ञाय न चकार यथाविधि ॥ १३.१५७.१२ ॥
कालांतराने भाग्यक्षय आला तेव्हा त्याने हे सर्व अवज्ञा करून विधिपूर्वक काहीही केले नाही.
13.157.13
ततः स परिहीणोऽभूत्सुरेन्द्रो बलदर्पतः ।
धूपदीपादिकविधिं न यथावच्चकार ह।
ततोऽस्य यज्ञविषयो रक्षोभिः परिबाध्यते ॥ १३.१५७.१३ ॥
नंतर बलदर्पामुळे तो क्षीण झाला. धूप-दीपादी विधी यथोचित केले नाहीत. तेव्हा त्याच्या यज्ञक्षेत्राला राक्षसांनी त्रास दिला.
13.157.14
अथागस्त्यमृषिश्रेष्ठं वाहनायाजुहाव ह ।
द्रुतं सरस्वतीकूलात्स्मयन्निव महाबलः ॥ १३.१५७.१४ ॥
नंतर त्या महाबलाने ऋषिश्रेष्ठ अगस्त्याला वाहन होण्यासाठी बोलावले. ते सरस्वतीतीरावरून हसत हसत त्वरित आले.
13.157.15
ततो भृगुर्महातेजा मैत्रावरुणिमब्रवीत् ।
निमीलयस्व नयने जटां यावद्विशामि ते।
सुरेन्द्रपतनायेति स च नेत्र न्यमीलयत् ॥ १३.१५७.१५ ॥
नंतर महातेजस्वी भृगू मैत्रावरुणीला म्हणाला: "तुझे डोळे मिट; मी तुझ्या जटेत प्रवेश करीपर्यंत, सुरेंद्राच्या पतनासाठी." त्याने डोळे मिटले.
13.157.16
ततोऽगस्त्यस्याथ जटां दृष्ट्वा प्राविशदच्युतः ।
भृगुः स सुमहातेजाः पातनाय नृपस्य च ॥ १३.१५७.१६ ॥
नंतर अगस्त्याची जटा पाहून अच्युत भृगू तिच्यात प्रविष्ट झाला. तो अतिमहातेजस्वी भृगू राजाच्या पतनासाठी प्रविष्ट झाला.
13.157.17
ततः स देवराट् प्राप्तस्तमृषिं वाहनाय वै ।
ततोऽगस्त्यः सुरपतिं वाक्यमाह विशाम्पते।
योजयस्वेति मां क्षिप्रं कं च देशं वहामि ते ॥ १३.१५७.१७ ॥
नंतर देवराज वाहन होण्यासाठी त्या ऋषींजवळ आला. तेव्हा अगस्त्य सुरपतीला म्हणाला: "हे प्रजापते, मला लवकर जुंप; मी तुला कोणत्या स्थळी नेऊ?"
13.157.18
यत्र वक्ष्यसि तत्र त्वां नयिष्यामि सुराधिप ।
इत्युक्तो नरहुषस्तेन योजयामास तं मुनिम् ॥ १३.१५७.१८ ॥
"तू जिथे सांगशील तिथे मी तुला नेईन, हे देवाधिपते." असे सांगितल्यावर नहुषाने त्या मुनीला जुंपले.
13.157.19
भृगुस्तस्य जटान्तस्थो बभूव हृषितो भृशम् ।
न चापि दर्शनं तस्य चकार स भृगुस्तदा।
वरदानप्रभावज्ञो नहुषस्य महात्मनः ॥ १३.१५७.१९ ॥
भृगू त्याच्या जटांमध्ये राहून अत्यंत हर्षित झाले. तेव्हा त्या भृगूंनी त्याला दर्शन दिले नाही, कारण महात्मा नहुषाच्या वरदानाचा प्रभाव ते जाणत होते.
13.157.20
न चुकोप तदाऽगस्त्यो युक्तोऽपि नहुषेण वै ।
तं तु राजा पदैकेन चोदयामास भारत।
श्रुतिः स्मृतिः प्रमाणं वा नेतिवादेन देवराट् ॥ १३.१५७.२० ॥
तेव्हा अगस्त्य कोपले नाहीत, जरी ते नहुषाशी जोडलेले होते. हे भारता, राजाने एका पायाने त्यांना प्रवृत्त केले. 'श्रुती, स्मृती किंवा प्रमाण नाही' अशा वचनाने देवराजाने (त्यांना प्रवृत्त केले).
13.157.21
न चुकोप स धर्मात्मा ततः पादेन देवराट् ।
अगस्त्यस्य तदा क्रुद्धो वामेनाभ्यहनच्छिरः ॥ १३.१५७.२१ ॥
नंतर धर्मात्मा देवराज कोपले नाहीत. तेव्हा अगस्त्यावर कोपून त्यांनी डाव्या पायाने त्यांच्या मस्तकावर प्रहार केला.
13.157.22
तस्मिञ्शिरस्यभिहते स जटान्तर्गतो भृगुः ।
शशाप बलवत्क्रुद्धो नहुषं पापचेतसम् ॥ १३.१५७.२२ ॥
त्याच्या मस्तकावर प्रहार होताच जटांमध्ये असलेले भृगू अत्यंत कोपून पापबुद्धी नहुषाला शाप देते झाले.
13.157.23
यस्मात्पदाऽवधीः क्रोधाच्छिरसीमं महामुनिम् ।
तस्मादाशु महीं गच्छ सर्पो भूत्वा सुदुर्मते ॥ १३.१५७.२३ ॥
तू कोपाने पायाने या महामुनींच्या मस्तकावर प्रहार केलास, म्हणून हे दुर्बुद्धे, तू लवकर सर्प होऊन पृथ्वीवर जा.
13.157.24
शप्तोऽथ स तदा तेन सर्पो भूत्वा पपात ह ।
अदृष्टेनाथ भृगुणा भूतले भरतर्षभ ॥ १३.१५७.२४ ॥
तेव्हा त्याच्या शापाने तो सर्प होऊन पडला, हे भरतर्षभा, भृगू अदृश्य असताना, भूमीवर.
13.157.25
भृगुं हि यदि सोऽद्राक्षीन्नहुषः पृथिवीपते ।
स शक्तोनाऽभविष्यद्वै पातने तस्य तेजसा ॥ १३.१५७.२५ ॥
हे पृथ्वीपते, नहुषाने जर भृगूला पाहिले असते, तर त्याच्या तेजाने त्याला पाडणे शक्य झाले नसते.
13.157.26
स तु तैस्तैः प्रदानैश्च तपोभिर्नियमैस्तथा ।
पतितोऽपि महाराज भूतले स्मृतिमानभूत् ॥ १३.१५७.२६ ॥
परंतु, विविध दाने, तपे आणि नियमांनी, हे महाराजा, तो भूमीवर पडूनही स्मृतिमान झाला.
13.157.27
प्रसादयामास भृगुं शापान्तो मे भवेदिति ।
ततोऽगस्त्यः कृपाविष्टः प्रासादयत तं भृगुम्।
शापान्तार्थं महाराज स च प्रादात्कृपान्वितः ॥ १३.१५७.२७ ॥
"माझ्या शापाचा अंत होवो" असे म्हणून त्याने भृगूला प्रसन्न केले. तेव्हा करुणेने भरलेल्या अगस्त्याने त्या भृगूला प्रसन्न केले. हे महाराजा, कृपायुक्त होऊन त्याने शापांतासाठी (वर) दिला.
13.157.28
राजा युधिष्ठिरो नाम भविष्यति कुरूद्वहः ।
स त्वां मोक्षयिता शापादित्युक्त्वाऽन्तरधीयत ॥ १३.१५७.२८ ॥
युधिष्ठिर नावाचा राजा कुरुश्रेष्ठ होईल. तो तुला शापातून मुक्त करील — असे सांगून तो अंतर्धान पावला.
13.157.29
अगस्त्योऽपि महातेजाः कृत्वा कार्यं शतक्रतोः ।
स्वमाश्रमपदं प्रायात्पूज्यमानो द्विजातिभिः ॥ १३.१५७.२९ ॥
महातेजस्वी अगस्त्यही इंद्राचे कार्य पूर्ण करून, द्विजांनी पूजिलेला होऊन आपल्या आश्रमात गेला.
13.157.30
नहुषोऽपि त्वया राजंस्तस्माच्छापात्समुद्धृतः ।
जगाम ब्रह्मभवनं पश्यतस्ते जनाधिप ॥ १३.१५७.३० ॥
हे राजा, नहुषही तुझ्यामुळे त्या शापातून मुक्त झाला. हे जनाधिपा, तू पाहत असताना तो ब्रह्मलोकाला गेला.
13.157.31
तदा स पातयित्वा तं नहुषं भूतले भृगुः ।
जगाम ब्रह्मभवनं ब्रह्मणे च न्यवेदयत् ॥ १३.१५७.३१ ॥
तेव्हा भृगूने त्या नहुषाला भूमीवर पाडले आणि ब्रह्मलोकी जाऊन ब्रह्मदेवांना कळवले.
13.157.32
ततः शक्रं समानाय्य देवानाह पितामहः ।
वरदानान्मम सुरा नहुषो राज्यमाप्तवान्।
स चागस्त्येन क्रुद्धेन भ्रंशितो भूतलं गतः ॥ १३.१५७.३२ ॥
तेव्हा पितामहांनी इंद्राला बोलावून देवांना सांगितले, 'हे देवांनो, माझ्या वरदानामुळे नहुषाला राज्य मिळाले; पण क्रुद्ध अगस्त्यांमुळे तो पडून भूमीवर गेला.'
13.157.33
न च शक्यं विना राज्ञा सुखं वर्तयितुं क्वचित् ।
तस्मादयं पुनः शक्रो देवराज्येऽभिषिच्यताम् ॥ १३.१५७.३३ ॥
राजाशिवाय कोठेही सुखाने राहणे शक्य नाही; म्हणून या शक्रास पुन्हा देवराज्यावर अभिषेक करावा.
13.157.34
एवं सम्भाषमाणं तु देवाः पार्थ पितामहम् ।
एवमस्त्विति संहृष्टाः प्रत्यूचुस्तं नराधिप ॥ १३.१५७.३४ ॥
हे पार्था, पितामह असे बोलत असताना देव आनंदाने 'तसेच होवो' असे त्यांना उत्तरले, हे नराधिपा.
13.157.35
सोऽभिषिक्तो भगवता देवराज्ये च वासवः ।
ब्रह्मणा राजशार्दूल यथापूर्वं व्यरोचत ॥ १३.१५७.३५ ॥
हे राजशार्दूला, भगवान ब्रह्मदेवांनी देवराज्यावर अभिषिक्त झालेला तो वासव पूर्वीसारखाच तेजाने चमकला.
13.157.36
एवमेतत्पुरावृत्तं नहुषस्य व्यतिक्रमात् ।
स च तैरेव संसिद्धो नहुषः कर्मभिः पुनः ॥ १३.१५७.३६ ॥
नहुषाच्या अपराधामुळे हा पुरातन वृत्तांत असा घडला. आणि तोच नहुष त्याच कर्मांनी पुन्हा सिद्ध झाला.
13.157.37
तस्माद्दीपाः प्रदातव्याः सायं वै गृहमेधिभिः ।
दिव्यं चक्षुरवाप्नोति प्रेत्य दीपस्य दायकः।
पूर्णचन्द्रप्रतीकाशा दीपदाश्च भवन्त्युत ॥ १३.१५७.३७ ॥
म्हणून गृहस्थांनी संध्याकाळी दीप दान करावेत. दीप दान करणारा मृत्यूनंतर दिव्य नेत्र प्राप्त करतो. दीप दान करणारे पौर्णिमेच्या चंद्रासारखे तेजस्वी होतात.
13.157.38
यावदक्षिनिमेषाणि ज्वलन्ते तावतीः समाः ।
रूपवान्बलवांश्चापि नरो भवति दीपदः ॥ १३.१५७.३८ ॥
डोळ्याची पापणी लवेल तितका वेळ दीप जळतो, तितकी वर्षे दीप दान करणारा मनुष्य रूपवान आणि बलवान होतो.
13.157.39
य इदं शृणुयाद्वापि पठते यो द्विजोत्तमः ।
ब्रह्मलोकमवाप्नोति स च वै नात्र संशयः ॥ १३.१५७.३९ ॥
जो हे ऐकतो, किंवा श्रेष्ठ द्विज जो हे पठण करतो, तो ब्रह्मलोक प्राप्त करतो; यात संशय नाही.