महाभारत · अध्याय 13.160
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
13.160.1
दानं बहुविधाकारं शान्तिः सत्यमहिंसितम् ।
स्वदारतुष्टिश्चोक्ता ते फलं दानस्य वाऽपि यत् ॥ १३.१६०.१ ॥
दान अनेक प्रकार का, शान्ति, सत्य, अहिंसा, अपनी पत्नी से सन्तोष — और दान का फल भी — जो आपने कहा, वह सब।
13.160.2
पितामहस्य विदितं किमन्यत्तपसो बलात् ।
तपसो यत्परं तेऽद्य तन्नो व्याख्यातुमर्हसि ॥ १३.१६०.२ ॥
हे पितामह, तप के बल से परे और क्या है जो आपको ज्ञात नहीं? तप से जो परम है, आज वह हमें समझाने योग्य हैं आप।
13.160.3
तपसः प्रक्षयो यावत्ताल्लोको युधिष्ठिर ।
मतं ममात्र कौन्तेय तपो नानशनात्परम् ॥ १३.१६०.३ ॥
हे युधिष्ठिर, तप का क्षय जहाँ तक होता है, वहाँ तक ही लोक है। हे कौन्तेय, मेरा मत यहाँ यह है कि उपवास से परे कोई तप नहीं।
13.160.4
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
भगीरथस्य संवादं ब्रह्मणश्च महात्मनः ॥ १३.१६०.४ ॥
यहाँ भी लोग इस प्राचीन इतिहास का उदाहरण देते हैं — महात्मा भगीरथ और ब्रह्मा के संवाद का।
13.160.5
अतीत्य सुरलोकं च गवां लोकं च भारत ।
ऋषिलोकं च सोऽगच्छद्भगीरथ इति श्रुतम् ॥ १३.१६०.५ ॥
हे भारत, देवलोक और गोलोक को पार करके वह भगीरथ ऋषिलोक तक गए — ऐसा सुना गया है।
13.160.6
तं तु दृष्ट्वा वचः प्राह ब्रह्मा राजन्भगीरथम् ।
कथं भगीरथाऽऽगास्त्वमिमं लोकं दुरासदम् ॥ १३.१६०.६ ॥
उसे देखकर ब्रह्मा ने राजा भगीरथ से यह वचन कहा — हे भगीरथ, तुम इस दुर्गम लोक में कैसे आ गए?
13.160.7
न हि देवा न गन्धर्वा न मनुष्या भगीरथ ।
आयान्त्यतप्ततपसः कथं वै त्वमिहागतः ॥ १३.१६०.७ ॥
हे भगीरथ, जिन्होंने तप नहीं किया, ऐसे न देवता, न गन्धर्व, न मनुष्य यहाँ आते हैं। तो तुम यहाँ कैसे आए?
13.160.8
निश्शङ्कमन्नमददां ब्राह्मणोभ्यः ।
शतं सहस्राणि सदैवतानाम्।
ब्राह्मं व्रतं नित्यमास्थाय विद्व-
न्न त्वेवाहं तस्य फलादिहागाम् ॥ १३.१६०.८ ॥
मैंने निःशंक होकर ब्राह्मणों को अन्न दिया, सदैवों सहित सौ हज़ार (लोगों को)। नित्य ब्रह्मव्रत का पालन करके, हे विद्वान, मैं उसके फल से यहाँ नहीं आया।
13.160.9
दशैकरात्रान्दशपञ्चरात्रा-
नेकादशैकादशकान्क्रतूंश्च।
ज्योतिष्टोमानां च शतं यदिष्टं ।
फलेन तेनापि च नागतोऽहम् ॥ १३.१६०.९ ॥
दस एकरात्र, दस-पाँच रात्र, ग्यारह-ग्यारह के यज्ञ, और सौ ज्योतिष्टोम जो मैंने किए—उनके फल से भी मैं यहाँ नहीं आया।
13.160.10
यच्चावसं जाह्नवीतीरनित्यः ।
शतं समास्तप्यमानस्तपोऽहम्।
अदां च तत्राश्वतरीसहस्रं ।
नारीपुरं न च तेनाहमागाम् ॥ १३.१६०.१० ॥
और मैं गंगा तट पर नित्य रहकर सौ वर्ष तक तप करता रहा, और वहाँ मैंने एक हज़ार खच्चरियाँ दान कीं और नारियों का नगर (दान किया), परन्तु उससे भी मैं यहाँ नहीं आया।
13.160.11
दशायुतानि चाश्वानां गोऽयुतानि च विंशतिम् ।
पुष्करेषु द्विजातिभ्यः प्रादां शतसहस्रशः ॥ १३.१६०.११ ॥
पुष्कर तीर्थ में मैंने द्विजों को दस अयुत घोड़े और बीस अयुत गायें दान कीं, सैकड़ों हज़ार-हज़ार करके।
13.160.12
सुवर्णचन्द्रोत्तमधारिणीनां ।
कन्योत्तमानामददं सहस्रम्।
षष्टिं सहस्राणि विभूषितानां ।
जाम्बूनदैराभरणैर्न तेन ॥ १३.१६०.१२ ॥
स्वर्ण और चन्द्राकार उत्तम आभूषण धारण करने वाली उत्तम कन्याओं में से मैंने एक हज़ार दिए, और साठ हज़ार जाम्बूनद सोने के आभूषणों से सजी (नारियाँ दीं)—उससे भी (मैं यहाँ नहीं आया)।
13.160.13
दशार्बुदान्यददं गोसवेज्या-
स्वेकैकशो दश गा ओकनाथ।
समानवत्साः पयसा समन्विताः ।
सुवर्णकांस्योपदुहा न तेन ॥ १३.१६०.१३ ॥
गोसव और इष्टि-यज्ञों में मैंने दस अर्बुद, और प्रत्येक में दस-दस गायें दीं, ओकनाथ। समान बछड़ों वाली, दूध से भरी हुई, सोने-कांसे के दोहन-पात्रों सहित; उसके फल से मैं यहाँ नहीं आया।
13.160.14
आप्तोर्यामेषु नियतमेकैकस्मिन्दशाददम् ।
गृष्टीनां क्षीरदोग्ध्रीणां रोहिणीनां शतानि च ॥ १३.१६०.१४ ॥
आप्तोर्याम यज्ञों में नियमपूर्वक, प्रत्येक में मैंने दस दिए; दूध देने वाली गृष्टि गायों और रोहिणी गायों के सैकड़ों भी।
13.160.15
दोग्ध्रीणां वै गवां चापि प्रयुतानि दशैव ह ।
प्रादां दशगुणं ब्रह्मन्न तेनाहमिहागतः ॥ १३.१६०.१५ ॥
दूध देने वाली गायों के दस प्रयुत भी मैंने दिए, हे ब्रह्मन्; दसगुना दिया। उसके फल से मैं यहाँ नहीं आया।
13.160.16
वाजिनां बाह्लिजातानामयुतान्यददं दश ।
कर्काणां हेममालानां न च तेनाहमागतः ॥ १३.१६०.१६ ॥
बाह्लिक देश में जन्मे घोड़ों के दस अयुत मैंने दिए; कर्क रंग के, सोने की मालाओं वाले घोड़े भी। उसके फल से मैं यहाँ नहीं आया।
13.160.17
कोटीश्च काञ्चनस्याष्टौ प्रादां ब्रह्मन्दशान्वहम् ।
एकैकस्मिन्क्रतौ तेन फलेनाहं न चागतः ॥ १३.१६०.१७ ॥
सोने की आठ करोड़ मुद्राएँ भी मैंने दीं, हे ब्रह्मन्; प्रतिदिन दस, प्रत्येक यज्ञ में। उसके फल से मैं यहाँ नहीं आया।
13.160.18
वाजिनां श्यामकर्णानां हरितानां पितामह ।
प्रादां हेमस्रजां ब्रह्मन्कोटीर्दश च सप्त च ॥ १३.१६०.१८ ॥
हे पितामह, श्यामकर्ण और हरित रंग के घोड़े, सोने की मालाओं वाले, मैंने दस और सात करोड़ दिए, हे ब्रह्मन्।
13.160.19
ईषादन्तान्महाकायान्काञ्चतस्रग्विभूषितान् ।
पद्मिनो वै सहस्राणि प्रादां दश च सप्त च ॥ १३.१६०.१९ ॥
पद्मिनो वै सहस्राणि प्रादां दश च सप्त च
13.160.20
अलङ्कृतानां देवेश दिव्यैः कनकभूषणैः ।
रथानां काञ्चनाङ्गानां सहस्राण्यददं दश ॥ १३.१६०.२० ॥
अलङ्कृतानां देवेश दिव्यैः कनकभूषणैः । रथानां काञ्चनाङ्गानां सहस्राण्यददं दश
13.160.21
सप्त चान्यानि युक्तानि वाजिभिः समलङ्कृतैः ।
दक्षिणावयवाः केचिद्वेदैर्ये सम्प्रकीर्तिताः ॥ १३.१६०.२१ ॥
सप्त चान्यानि युक्तानि वाजिभिः समलङ्कृतैः । दक्षिणावयवाः केचिद्वेदैर्ये सम्प्रकीर्तिताः
13.160.22
वाजपेयेषु दशसु प्रादां तेष्वपि चाप्यहम् ।
शक्रतुल्यप्रभावाणामिज्यया विक्रमेण ह ॥ १३.१६०.२२ ॥
वाजपेयेषु दशसु प्रादां तेष्वपि चाप्यहम् । शक्रतुल्यप्रभावाणामिज्यया विक्रमेण ह
13.160.23
सहस्रं निष्ककण्ठानामददं दक्षिणामहम् ।
विजित्य भूपतीन्सर्वानर्थैरिष्ट्वा पितामह।
अष्टभ्यो राजसूयेभ्यो न च तेनाहमागतः ॥ १३.१६०.२३ ॥
सहस्रं निष्ककण्ठानामददं दक्षिणामहम् । विजित्य भूपतीन्सर्वानर्थैरिष्ट्वा पितामह। अष्टभ्यो राजसूयेभ्यो न च तेनाहमागतः
13.160.24
स्रोतश्च यावद्गङ्गायाश्छन्नमासीज्जगत्पते ।
दक्षिणाभिः प्रवृत्ताभिर्मम नागां च तत्कृते ॥ १३.१६०.२४ ॥
स्रोतश्च यावद्गङ्गायाश्छन्नमासीज्जगत्पते । दक्षिणाभिः प्रवृत्ताभिर्मम नागां च तत्कृते
13.160.25
वाजिनां च सहस्रे द्वे सुवर्णशतभूषिते ।
वरं ग्रामशतं चाहमेकैकस्यां तिथावदाम् ॥ १३.१६०.२५ ॥
मैंने प्रत्येक तिथि पर सोने के सैकड़ों आभूषणों से सजे दो हज़ार घोड़े और सौ गाँव वर-दान में दिए।
13.160.26
तपस्वी नियताहारः शममास्थाय वाग्यतः ।
दीर्घकालं हिमवति गङ्गार्थमचरं तपः ॥ १३.१६०.२६ ॥
तपस्वी बनकर, संयमित आहार लेते हुए, शांति धारण कर और मौन रहकर, मैंने गंगा के लिए हिमालय पर दीर्घकाल तक तपस्या की।
13.160.27
मूर्ध्ना हरं महादेवं प्रणम्याभ्यर्चयन्नृपः ।
न तेनाप्यहमागच्छं फलेनेह पितामह ॥ १३.१६०.२७ ॥
राजा ने सिर झुकाकर महादेव हर को प्रणाम किया और उनकी पूजा की, किन्तु हे पितामह, उस फल से भी मैं यहाँ नहीं आ सका।
13.160.28
शम्याक्षेपैरयजं यच्च देवा-
ञ्शतैः क्रतूनामयुतैश्चापि यच्च।
त्रयोदशद्वादशाहैश्च देव ।
सपौण्डरीकैर्न च तेषां फलेन ॥ १३.१६०.२८ ॥
शम्या-आक्षेप के अनुष्ठानों से मैंने देवताओं का यजन किया, सैकड़ों और दस हज़ारों यज्ञों से, तेरह और बारह दिनों के अनुष्ठानों से, और हे देव, पौण्डरीक यज्ञ सहित भी; किन्तु उनके फल से भी नहीं।
13.160.29
अष्टौ सहस्राणि ककुद्मिनामहं ।
शुक्लर्षभाणामददं द्विजेभ्यः।
एकैकं वै काञ्चनं शृङ्गमेभ्यः ।
पत्नीश्चैषामददं निष्ककण्ठीः ॥ १३.१६०.२९ ॥
मैंने द्विजों को आठ हज़ार कुबड़दार सफ़ेद वृषभ दिए, उनमें से प्रत्येक के सींग सोने के थे; और इनकी स्त्रियाँ भी दीं, जो स्वर्ण-हार पहने थीं।
13.160.30
हिरण्यरत्ननिचयानददं रत्नपर्वतान् ।
धनधान्यैः समृद्धांश्च ग्रामाञ्शतसहस्रशः ॥ १३.१६०.३० ॥
मैंने सोने और रत्नों के ढेर दिए, रत्नों के पर्वत दिए, और धन-धान्य से समृद्ध लाखों गाँव दिए।
13.160.31
शतं शतानां गृष्टीनामददं चाप्यतन्द्रितः ।
इष्ट्वाऽनेकैर्महायज्ञैर्ब्राह्मणेभ्यो न तेन च ॥ १३.१६०.३१ ॥
मैंने अनेक महायज्ञ करके, अथक रहकर, ब्राह्मणों को सैकड़ों-सैकड़ों गृष्टि गायें दान कीं; और उससे…
13.160.32
एकादशाहैरयजं सदक्षिणै-
र्द्विर्द्वादशाहैरश्वमेधैश्च देव।
गवां धनैः षोडशभिश्च ब्रह्मं-
स्तेषां फलेनेह न चागतोऽस्मि ॥ १३.१६०.३२ ॥
मैंने एकादशाह यज्ञ दक्षिणा सहित किए, दो बार द्वादशाह और अश्वमेध यज्ञ किए, हे देव; गायों और धन के सोलह यज्ञ भी, हे ब्रह्मन्; किंतु उनके फल से मैं यहाँ नहीं आया हूँ।
13.160.33
निष्कैककण्ठमददं योजनायतं ।
तद्विस्तीर्णं काञ्चनपादपानाम्।
वनं चूतानां रत्नविभूषितानां ।
नचैव तेषामागतोऽहं फलेन ॥ १३.१६०.३३ ॥
मैंने प्रत्येक कंठ को एक निष्क देकर दिया; योजन लंबा और उतना ही चौड़ा, रत्नों से सजे आम्र वृक्षों और स्वर्णवृक्षों का वन भी दिया; किंतु उनके फल से मैं यहाँ नहीं आया हूँ।
13.160.34
तुरायणं हि व्रतमप्यधृष्य-
मक्रोधनोऽकरवं त्रिंशदब्दान्।
शतं गवामष्टशतानि चैव ।
दिनेदिने ह्यददं ब्राह्मणेभ्यः ॥ १३.१६०.३४ ॥
मैंने तुरायण व्रत भी, जो अजेय है, क्रोधरहित होकर तीस वर्षों तक किया; और सौ गायें तथा आठ सौ गायें प्रतिदिन ब्राह्मणों को दीं।
13.160.35
पयस्विनीनामथ रोहिणीनां ।
तथैवान्याननडुहो लोकनाथ।
प्रादां नित्यं ब्राह्मणेभ्यः सुरेश ।
नेहागतस्तेन फलेन चाहम् ॥ १३.१६०.३५ ॥
हे लोकनाथ, मैंने नित्य ब्राह्मणों को दुधारू गायें, लाल गायें, और उसी प्रकार अन्य बैल भी दिए; हे सुरेश, उसके फल से भी मैं यहाँ नहीं आया हूँ।
13.160.36
शम्याक्षेपेण पृथिवीं त्रिधा पर्यचरं यजन् ।
त्रिंशदग्नीनहं ब्रह्मन्नयजं यच्च नित्यदा।
अष्टाभिः सर्वमेधैश्च नरमेधैश्च सप्तभिः ॥ १३.१६०.३६ ॥
शम्या के प्रक्षेप से मैंने तीन भागों में बँटी पृथ्वी पर घूम-घूमकर यज्ञ किए। हे ब्राह्मण, मैंने तीस अग्नियों में नित्य यज्ञ किया, आठ सर्वमेधों और सात नरमेधों से भी।
13.160.37
दशभिर्विश्वजिद्भिश्च शतैरष्टादशोत्तरैः ।
न चैव तेषां देवेश फलेनाहमिहागमम् ॥ १३.१६०.३७ ॥
दस विश्वजित यज्ञों से और अठारह अधिक सौ यज्ञों से भी। हे देवेश, उनके फल से मैं यहाँ नहीं आया।
13.160.38
सरय्वां बाहुदायां च गङ्गायामथ नैमिषे ।
गवां शतानामयुतमददं न च तेन वै ॥ १३.१६०.३८ ॥
सरयू पर, बाहुदा पर, गंगा पर और फिर नैमिष में मैंने सौ-सौ गायों के दस हजार दान किए। उनसे भी मैं यहाँ नहीं आया।
13.160.39
इन्द्रेण गुह्यं निहितं वै गुहायां ।
यद्भार्गवस्तपसेहाभ्यविन्दत्।
जाज्वल्यमानमुशनस्तेजसेह ।
तत्साधयामासमहं वरेण्य ॥ १३.१६०.३९ ॥
इन्द्र ने गुफा में जो गुप्त वस्तु रखी थी, जिसे भार्गव (उशनस) ने तप से यहाँ प्राप्त किया, वह दीप्तिमान तेज से जलती हुई थी। हे वरेण्य, उसे मैंने सिद्ध किया।
13.160.40
ब्राह्मणार्थाय कर्माणि रणं चैव करोमि यत् ।
ततो मे ब्राह्मणास्तुष्टास्तस्मिन्कर्मणि साधिते।
पूजितैर्ब्राह्मणैर्नित्यं न च तेनाहमागतः ॥ १३.१६०.४० ॥
ब्राह्मणों के लिए जो कर्म और युद्ध मैं करता हूँ, तब उस कर्म के सिद्ध होने पर ब्राह्मण संतुष्ट हुए। ब्राह्मणों द्वारा निरंतर पूजित होने से भी मैं उससे नहीं आया।
13.160.41
सहस्रमृषयश्चासन्ये वै तत्र समागताः ।
उक्तस्तैरस्मि गच्छ त्वं ब्रह्मलोकमिति प्रभो ॥ १३.१६०.४१ ॥
वहाँ एकत्र हुए जो हजार ऋषि थे, उन्होंने मुझसे कहा — हे प्रभो, तुम ब्रह्मलोक को जाओ।
13.160.42
प्रीतेनोक्तः सहस्रेण ब्राह्मणानामहं प्रभो ।
इमं लोकमनुप्राप्तो मा भूत्तेऽत्र विचारणा ॥ १३.१६०.४२ ॥
प्रसन्न होकर सहस्र ब्राह्मणों ने मुझसे कहा, हे प्रभो, मैं इस लोक में आ पहुँचा हूँ; इसमें आपको कोई संदेह न हो।
13.160.43
कामं यथावद्विहितं विधात्रा ।
पृष्टेन वाच्यं तु मया यथावत्।
तपो हि नान्यच्चानशनान्मतं मे ।
नमोस्तु ते देववर प्रसीद ॥ १३.१६०.४३ ॥
जैसा विधाता ने विहित किया है, वैसा ही मैं यथावत कहूँगा, जब पूछा गया है। मेरे मत में तप ही है, उपवास से भिन्न कुछ नहीं। हे देववर, आपको नमस्कार है; प्रसन्न होइए।
13.160.44
इत्युक्तवन्तं ब्रह्मि तु राजानं स भगीरथम् ।
पूजयामास पूजार्हं विधिदृष्टेन कर्मणा ॥ १३.१६०.४४ ॥
इस प्रकार कहने वाले राजा भगीरथ को, ब्रह्मा के समान पूजनीय उस मुनि ने, विधि-दृष्ट कर्म द्वारा सम्मानित किया।
13.160.45
तस्मादनशनैर्युक्तो विप्रान्पूज्य नित्यदा ।
विप्राणां वचनात्सर्वं परत्रेहं च सिध्यति ॥ १३.१६०.४५ ॥
इसलिए उपवास में लगा हुआ व्यक्ति सदा ब्राह्मणों की पूजा करे; ब्राह्मणों के वचन से सब कुछ इस लोक में और परलोक में सिद्ध होता है।
13.160.46
वासोभिरन्नैर्गोभिस्च शुभैर्नैवेशिकैरपि ।
शुभैः सुरक्षणैश्चापि स्तोष्या एव द्विजास्तथा।
एतदेव परं गुह्यमलोभेन समाचर ॥ १३.१६०.४६ ॥
वस्त्र, अन्न, गायों, शुभ निवास-दान और उत्तम रक्षा से भी द्विजों की स्तुति और सेवा करनी चाहिए। यही परम गुह्य है; लोभ रहित होकर इसका आचरण करो।