મહાભારત · અધ્યાય 13.165
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
13.165.1
पितामहेन कथिता दानधर्माश्रिताः कथाः ।
मया श्रुता ऋषीणां तु संनिधौ केशवस्य च ॥ १३.१६५.१ ॥
પિતામહે દાનધર્મ આધારિત કથાઓ કહી હતી; તે મેં ઋષિઓની અને કેશવની સંનિધિમાં સાંભળી છે.
13.165.2
पुनः कौतूहलमभूत्तामेवाध्यात्मिकीं प्रति ।
कथाः कथय राजेन्द्र त्वदन्यः क उदाहरेत् ॥ १३.१६५.२ ॥
ફરીથી તે આધ્યાત્મિક કથાઓ પ્રત્યે મને કુતૂહલ થયું. હે રાજેન્દ્ર, કથાઓ કહો; તમારા સિવાય બીજું કોણ કહી શકે?
13.165.3
एष यादवदायादस्तथानुज्ञातुमर्हति ।
ज्ञाते तु यस्मिञ्ज्ञातव्यं ज्ञातं भवति भारत ॥ १३.१६५.३ ॥
આ યાદવ સગો પણ એવી રીતે અનુમતિ મેળવવા યોગ્ય છે. હે ભારત, જેને જાણતાં જાણવા યોગ્ય સર્વ જાણી લેવાય છે.
13.165.4
पश्चाच्छ्रोष्यामहे राज्ञां श्राव्यान्धर्मान्पितामह ।
कौतूहलमृषीणां तु च्छेतुमर्हसि साम्प्रतम् ॥ १३.१६५.४ ॥
પછી અમે રાજાઓને સાંભળવા યોગ્ય ધર્મો સાંભળીશું; હે પિતામહ, હવે ઋષિઓનું કુતૂહલ શમાવવું તમને યોગ્ય છે.
13.165.5
अत ऊर्ध्वं महाराज साङ्ख्ययोगोभयशास्त्राधि-
गतयाथात्म्यदर्शनसम्पन्नयोराचार्ययोः संवादमनुव्याख्यास्यामः ॥ १३.१६५.५ ॥
હવે, હે મહારાજ, સાંખ્ય અને યોગ બંને શાસ્ત્રોમાંથી યથાર્થ દર્શન પામેલા બે આચાર્યોનો સંવાદ ક્રમશઃ કહીશ.
13.165.6
ष्टमुपससर्प भगवन्तमाचार्यं भगवानाचार्यो रुद्रः ॥ १३.१६५.६ ॥
…ભગવાન આચાર્યની સમીપે ગયા; ભગવાન આચાર્ય રુદ્ર.
13.165.7
तं प्रोवाच स्वागतं महेश्वर ब्रह्मसुत एतदास-
नमास्तां भगवान् ॥ १३.१६५.७ ॥
તેમણે તેમને કહ્યું, "હે મહેશ્વર, બ્રહ્માના પુત્ર, સ્વાગત. આ આસન છે; ભગવાન, બિરાજો."
13.165.8
इत्युक्ते चासीनो भगवाननन्तरूपो रुद्रस्तं ।
प्रोवाच भगवानपि ध्यानमावर्तयति। इत्युक्ते चाह
भगवान्सनत्कुमारस्तथेति ॥ १३.१६५.८ ॥
એમ કહેવાતા, બેઠેલા અનંતરૂપ ભગવાન રુદ્રે તેમને કહ્યું; ભગવાન પણ ધ્યાન ફરી કરે છે. એમ કહેવાતા ભગવાન સનત્કુમારે કહ્યું, "તથાસ્તુ."
13.165.9
तथेत्युक्तश्च प्रोवाच भगवाञ्शङ्करस्तदा ।
परावरज्ञं सर्वस्य त्रैलोक्यस्य महामुनिम् ॥ १३.१६५.९ ॥
"તથાસ્તુ" એમ કહેવાતા ભગવાન શંકરે ત્યારે, પર અને અવર જાણનારા, ત્રણે લોકના સર્વના મહામુનિને કહ્યું.
13.165.10
किं वा ध्यानेन द्रष्टव्यं यद्भवाननुपश्यति ।
यच्च ध्यात्वा न शोचन्ति यतयस्तत्वदर्शिनः ॥ १३.१६५.१० ॥
"તમે જે જુઓ છો તે ધ્યાનથી શું જોવાનું છે? અને જેનું ધ્યાન કરીને યતિઓ અને તત્ત્વદર્શીઓ શોક કરતા નથી તે શું?"
13.165.11
कथय त्वमिमं देवं देहिनां यतिसत्तम ।
यच्च तत्पुरुषं शुद्धमित्युक्तं योगसाङ्ख्ययोः ॥ १३.१६५.११ ॥
"હે યતિઓમાં શ્રેષ્ઠ, દેહધારીઓ માટે આ દેવનું વર્ણન કરો; યોગ અને સાંખ્યમાં જે શુદ્ધ પુરુષ કહેવાયો છે તેનું પણ."
13.165.12
किमध्यात्माधिभूतं च तथा चाप्यधिदैवतम् ।
कालसङ्ख्या च का देव द्रष्टव्या तस्य ब्रह्मणः ॥ १३.१६५.१२ ॥
"હે દેવ, તે બ્રહ્મનું અધ્યાત્મ શું છે? અધિભૂત અને અધિદૈવત પણ શું છે? અને કાળની ગણના કેવી રીતે જોવી?"
13.165.13
सङ्ख्या सङ्ख्यादनस्यैव या प्रोक्ता परमर्षिभिः ।
शास्त्रदृष्टेन मार्गेण यथावद्यतिसत्तम ॥ १३.१६५.१३ ॥
પરમ ઋષિઓએ કહેલી સંખ્યા અને સંખ્યાદન (જ્ઞાતા), શાસ્ત્રદૃષ્ટ માર્ગે યથાવત્ કહો, હે યતિશ્રેષ્ઠ.
13.165.14
यच्च तत्पुरुषं शुद्धं प्रबुद्धमजरं ध्रुवम् ।
बुध्यमानाप्रबुद्धाभ्यां विद्यावेद्यं तथैव च ॥ १३.१६५.१४ ॥
તે પુરુષ શુદ્ધ, પ્રબુદ્ધ, અજર, ધ્રુવ છે; જાણનાર અને ન જાણનાર બંનેથી, અને જ્ઞાનથી જ જાણવા યોગ્ય છે.
13.165.15
विमोक्षं त्रिविधं चैव ब्रूहि मोक्षविदांवर ।
परिसाङ्ख्यं च साङ्ख्यानां ध्यानं योगेषु चार्थवत् ॥ १३.१६५.१५ ॥
હે મોક્ષ જાણનારાઓમાં શ્રેષ્ઠ, ત્રિવિધ વિમોક્ષ પણ કહો; સાંખ્યોનું પરિસાંખ્ય અને યોગોમાં સાર્થક ધ્યાન પણ કહો.
13.165.16
एकत्वदर्शनं चैव तथा नानात्वदर्शनम् ।
अरिष्टानि च तत्वेन तथैवोत्क्रमणानि च ॥ १३.१६५.१६ ॥
એકત્વદર્શન અને નાનાત્વદર્શન; અરિષ્ટો યથાર્થ રીતે, અને ઉત્ક્રમણો પણ તેમ જ.
13.165.17
दैवतानि च सर्वाणि निखिलेनानुपूर्वशः ।
यान्याश्रितानि देहेषु देहिनां यतिसत्तम।
सर्वमेतद्यथातत्वमाख्याहि मुनिसत्तम ॥ १३.१६५.१७ ॥
દેહધારીઓના દેહમાં આશ્રિત સર્વ દેવતાઓને સંપૂર્ણ રીતે ક્રમશઃ કહો, હે યતિશ્રેષ્ઠ. આ સર્વ યથાર્થ રીતે કહો, હે મુનિશ્રેષ્ઠ.
13.165.18
श्रेष्ठो भवान्हि सर्वेषां ब्रह्मज्ञानामनिन्दितः ।
चतुर्थस्त्वं त्रयाणां तु ये गताःइ परमां गतिम्।
ज्ञानेन च प्राकृतेन निर्मुक्तो मृत्युबन्धनात् ॥ १३.१६५.१८ ॥
તમે જ સર્વ બ્રહ્મજ્ઞાનીઓમાં શ્રેષ્ઠ અને નિર્દોષ છો; પરમ ગતિ પામેલા ત્રણમાં તમે ચોથા છો, સહજ જ્ઞાનથી મૃત્યુબંધનથી મુક્ત છો.
13.165.19
वयं तु वैकृतं मार्गमाश्रिता वै क्षरं सदा ।
परमुत्सृज्य पन्थानममृताक्षरमेव तु ॥ १३.१६५.१९ ॥
અમે તો સદા નશ્વર અને વિકૃત માર્ગનો આશ્રય લઈએ છીએ, પરમ, અમૃત અને અક્ષર માર્ગને છોડીને.
13.165.20
न्यूने पथि निमग्नास्तु ऐश्वर्येऽष्टगुणे तथा ।
महिमानं प्रगृह्येमं विचरामो यथासुखम् ॥ १३.१६५.२० ॥
અમે ન્યૂન માર્ગમાં અને અષ્ટગુણ ઐશ્વર્યમાં ડૂબેલા છીએ; આ મહિમા ધારણ કરીને યથાસુખ વિચરીએ છીએ.
13.165.21
न चैतत्सुखमत्यन्तं न्यूनमेतदनन्तरम् ।
मूर्तिमत्परमेतत्स्यादिदमेवं सुसत्तम ॥ १३.१६५.२१ ॥
આ સુખ અત્યંત નથી, આ પછીથી ન્યૂન છે; હે સત્તમ, આ જ મૂર્તિમાન પરમ હોઈ શકે.
13.165.22
पुनः पुनश्च पतनं मूर्तिमत्युपदिश्यते ।
न पुनर्मृत्युमित्यन्यं निर्मुक्तानां तु मूर्तितः ॥ १३.१६५.२२ ॥
વારંવાર પતન મૂર્તિમાન અવસ્થા વિશે જ ઉપદેશાય છે; પણ મુક્તોને મૂર્તિથી ફરી મૃત્યુ નથી, આ બીજી અવસ્થા છે.
13.165.23
मृत्युदोषास्त्वनन्ता वै उत्पद्यन्ते कृतात्मनाम् ।
मर्त्येषु नाकपृष्ठेषु निरयेषु महामुने ॥ १३.१६५.२३ ॥
હે મહામુનિ, મૃત્યુના દોષો અનંત છે; તે કૃતાત્માઓમાં પણ ઉત્પન્ન થાય છે—મર્ત્યોમાં, સ્વર્ગપૃષ્ઠોમાં અને નરકોમાં.
13.165.24
तत्र मञ्जन्ति पुरुषाः सुखदुःखेन वेष्टिताः ॥ १३.१६५.२४ ॥
ત્યાં માણસો સુખ-દુઃખથી ઘેરાઈને ડૂબી જાય છે.
13.165.25
सुखदुःखव्यपेतं च यदाहुरमृतं पदम् ।
तदहं श्रोतुमिच्छामि यथावच्छ्रुतिदर्शनात् ॥ १३.१६५.२५ ॥
જે સુખ-દુઃખથી પર છે અને જેને અમૃત પદ કહેવામાં આવે છે, તે શ્રુતિ અને દર્શન અનુસાર યથાવત્ સાંભળવાની મારી ઇચ્છા છે.
13.165.26
यदुक्तं भवता वाक्यं तत्वसंज्ञेति देहिनाम् ।
चतुर्विंशतिमेवात्र केचिदाहुर्मनीषिणः ॥ १३.१६५.२६ ॥
દેહધારીઓ માટે તત્ત્વ નામનું જે વાક્ય તમે કહ્યું, તેમાં કેટલાક મનીષીઓ ચોવીસ કહે છે.
13.165.27
केचिदाहुस्त्रयोविंशं यथाश्रुतिनिदर्शनात् ।
वयं तु पञ्चविंशं वै तदधिष्ठानसंज्ञितम्।
तत्वं समधिमन्यामः सर्वतन्त्रप्रलापनात् ॥ १३.१६५.२७ ॥
કેટલાક શ્રુતિ અનુસાર ત્રેવીસ કહે છે; પરંતુ અમે પચીસને, જેને તેનું અધિષ્ઠાન કહેવામાં આવે છે તે તત્ત્વ તરીકે, સર્વ શાસ્ત્રોના કથન અનુસાર માનીએ છીએ.
13.165.28
अव्ययश्चैव वै व्यक्तावुभावपि पिनाकधृक् ।
सह चैव विना चैव तावन्योन्यं प्रतिष्ठितौ ॥ १३.१६५.२८ ॥
અવ્યય અને વ્યક્ત બંને, પિનાકધારી પણ; તે બંને સાથે હોય કે ન હોય, એકબીજા પર પ્રતિષ્ઠિત છે.
13.165.29
हिरण्मयीं प्रविश्यैष मूर्तिं मूर्तिमतांवर ।
चकार पुरुषस्तात विकारपुरुषावुभौ ॥ १३.१६५.२९ ॥
હે મૂર્તિમંતોમાં શ્રેષ્ઠ, આ પુરુષ સુવર્ણમય મૂર્તિમાં પ્રવેશીને, હે તાત, વિકારી બે પુરુષો બનાવ્યા.
13.165.30
अव्यक्तादेक एवैष महानात्मा प्रसूयते ।
अहङ्कारेण लोकांश्च व्याप्य चाहंकृतेन वै ॥ १३.१६५.३० ॥
અવ્યક્તમાંથી આ એક મહાન આત્મા ઉત્પન્ન થાય છે; અહંકારથી, અહંકૃત થઈને તે લોકોને વ્યાપે છે.
13.165.31
पिना सर्वं तदव्यक्तादभफिमन्यस्व शूलधृक् ।
भूतसर्गमहङ्कारात्तृतीयं विद्धि वै क्रमात् ॥ १३.१६५.३१ ॥
હે ત્રિશૂલધારી, તે અવ્યક્તમાંથી આ બધું (ઉત્પન્ન થાય છે). અહંકારથી ભૂતસર્ગને ક્રમમાં ત્રીજો જાણ.
13.165.32
अहङ्काराच्च भूतेषु चतुर्थं विद्दि वैकृतम् ।
अहङ्काराच्च जातानि युगपद्विबुधेश्वर ॥ १३.१६५.३२ ॥
અહંકારથી ભૂતોમાં ચોથો વૈકૃત (સર્ગ) જાણ. હે દેવેશ્વર, અહંકારથી આ બધું એકસાથે ઉત્પન્ન થયું.
13.165.33
सविशेषाणि भूतानि पञ्च प्राहुर्मनीषिणः ।
चतुर्विंशात्तु वै प्रोक्तात्पञ्चविंशोऽधितिष्ठति ॥ १३.१६५.३३ ॥
વિશેષો સહિત પાંચ ભૂતોને જ્ઞાનીઓ કહે છે. કહેલા ચોવીસ ઉપર પચ્ચીસમો અધિષ્ઠાન કરે છે.
13.165.34
एते सर्गा मया प्रोक्ताश्चत्वारः प्राकृतास्त्विह ।
अहङ्काराच्च जातानि युगपद्विबुधेश्वर ॥ १३.१६५.३४ ॥
અહીં મેં કહેલા આ ચાર પ્રાકૃત સર્ગ. અહંકારથી આ એકસાથે ઉત્પન્ન થયા, હે દેવેશ્વર.
13.165.35
अङ्काराच्च भूतेषु विविधार्थं व्यजायत ।
इन्द्रियैर्युगपत्सर्वैः सो नित्यश्च समीक्षते ॥ १३.१६५.३५ ॥
અહંકારથી ભૂતોમાં વિવિધ પ્રયોજનવાળું (મન) ઉત્પન્ન થયું. તે નિત્ય (મન) બધી ઇન્દ્રિયો સાથે એકસાથે જુએ છે.
13.165.36
मरुत्त्वं सत्वसर्गश्च तुष्टिः सिद्धिस्तथैव च ।
वैकृतानि प्रवक्ष्यामि शृणु तानि महामते ॥ १३.१६५.३६ ॥
મરુત્ત્વ, સત્ત્વસર્ગ, તુષ્ટિ અને સિદ્ધિ, તેમ જ. વૈકૃત (સર્ગો) હું કહીશ; હે મહામતિ, તે સાંભળ.
13.165.37
एषा तत्वचतुर्विंशन्मया शास्त्रानुमानतः ।
वर्णिता तव देवेश पञ्चविंशत्समन्विता ॥ १३.१६५.३७ ॥
હે દેવેશ, શાસ્ત્ર અને અનુમાનના આધારે મેં તમને આ ચોવીસ તત્ત્વોનું વર્ણન કર્યું છે, જે પચ્ચીસ સાથે છે.
13.165.38
पञ्चमोऽनुग्रहश्चैव नवैते प्राकृतैः सह ।
ऐन्द्रेप्यहमधोप्यन्यन्ममात्मनि च भास्वरः ॥ १३.१६५.३८ ॥
પાંચમો અનુગ્રહ; આ નવ પ્રાકૃત તત્ત્વો સાથે. ઇન્દ્રમાં, મારામાં, નીચે પણ અને મારા આત્મામાં જે પ્રકાશિત છે.
13.165.39
यच्च देहमयं किञ्चित्त्रिषु लोकेषु विद्यते ।
सर्वत्रैवाभिमन्तव्यं त्वया त्रिपुरसूदन ॥ १३.१६५.३९ ॥
ત્રણ લોકમાં દેહમય જે કંઈ છે, તેને તમારે સર્વત્ર એ રીતે જ માનવું જોઈએ, હે ત્રિપુરસૂદન.
13.165.40
अन्यथा येऽनुपश्यन्ति ते न पश्यन्ति ब्रह्मज ।
एतदव्यक्तविषयं पञ्चविंशसमन्वितम् ॥ १३.१६५.४० ॥
જેઓ આનાથી ભિન્ન રીતે જુએ છે, તેઓ જોતા નથી, બ્રહ્મજ. આ અવ્યક્તને વિષય બનાવે છે, પચ્ચીસ સાથે.
13.165.41
अनेन कारणेनैव तत्वमाहुर्मनीषिणः ।
विकारमात्रमेतं तु तत्वमाचक्षते परम् ॥ १३.१६५.४१ ॥
આ જ કારણથી મનીષીઓ તેને તત્ત્વ કહે છે. આ માત્ર વિકાર છે; છતાં તેને જ પરમ તત્ત્વ કહેવાય છે.
13.165.42
निस्तत्वश्चैष देवेश बोद्धव्यं तु न बुद्ध्यते ।
यदि बुद्ध्येत्परं बुद्धं बुद्ध्यमानः सुरर्षभः।
प्रबुद्धो ह्यभिमन्येत योयं नाहमिति प्रभो ॥ १३.१६५.४२ ॥
હે દેવેશ, આ નિસ્તત્ત્વ છે; જાણવા યોગ્ય છે પણ જાણાતું નથી. જો કોઈ પરમને જાણે, તો હે સુરર્ષભ, જાગ્રત થઈને તે 'આ હું નથી' એમ માનશે, હે પ્રભો.