महाभारत · अध्याय 13.165
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
13.165.1
पितामहेन कथिता दानधर्माश्रिताः कथाः ।
मया श्रुता ऋषीणां तु संनिधौ केशवस्य च ॥ १३.१६५.१ ॥
पितामहांनी दानधर्मावर आधारित कथा सांगितल्या; त्या मी ऋषींच्या आणि केशवाच्या सान्निध्यात ऐकल्या.
13.165.2
पुनः कौतूहलमभूत्तामेवाध्यात्मिकीं प्रति ।
कथाः कथय राजेन्द्र त्वदन्यः क उदाहरेत् ॥ १३.१६५.२ ॥
पुन्हा त्या आध्यात्मिक कथांविषयी कुतूहल निर्माण झाले. हे राजेंद्रा, कथा सांगा; तुमच्याशिवाय दुसरे कोण सांगू शकेल?
13.165.3
एष यादवदायादस्तथानुज्ञातुमर्हति ।
ज्ञाते तु यस्मिञ्ज्ञातव्यं ज्ञातं भवति भारत ॥ १३.१६५.३ ॥
हे यादव नातेवाईकही तसेच अनुमती मिळण्यास पात्र आहेत. हे भारता, ज्याला जाणल्यावर जाणण्यायोग्य सर्व काही जाणले जाते.
13.165.4
पश्चाच्छ्रोष्यामहे राज्ञां श्राव्यान्धर्मान्पितामह ।
कौतूहलमृषीणां तु च्छेतुमर्हसि साम्प्रतम् ॥ १३.१६५.४ ॥
नंतर आम्ही राजांनी ऐकण्यायोग्य धर्म ऐकू; हे पितामहा, आता ऋषींचे कुतूहल शमवणे तुम्हाला योग्य आहे.
13.165.5
अत ऊर्ध्वं महाराज साङ्ख्ययोगोभयशास्त्राधि-
गतयाथात्म्यदर्शनसम्पन्नयोराचार्ययोः संवादमनुव्याख्यास्यामः ॥ १३.१६५.५ ॥
आता, हे महाराजा, सांख्य आणि योग या दोन्ही शास्त्रांतून यथार्थ दर्शन प्राप्त झालेल्या दोन आचार्यांचा संवाद क्रमाने सांगतो.
13.165.6
ष्टमुपससर्प भगवन्तमाचार्यं भगवानाचार्यो रुद्रः ॥ १३.१६५.६ ॥
…भगवान आचार्यांजवळ गेले; भगवान आचार्य रुद्र.
13.165.7
तं प्रोवाच स्वागतं महेश्वर ब्रह्मसुत एतदास-
नमास्तां भगवान् ॥ १३.१६५.७ ॥
ते त्याला म्हणाले, "हे महेश्वरा, ब्रह्मपुत्रा, स्वागत. हे आसन आहे; भगवन्, बसावे."
13.165.8
इत्युक्ते चासीनो भगवाननन्तरूपो रुद्रस्तं ।
प्रोवाच भगवानपि ध्यानमावर्तयति। इत्युक्ते चाह
भगवान्सनत्कुमारस्तथेति ॥ १३.१६५.८ ॥
असे म्हटल्यावर, बसलेल्या अनंतरूप भगवान रुद्राने त्याला सांगितले; भगवानही ध्यान पुन्हा फिरवतात. असे म्हटल्यावर भगवान सनत्कुमार म्हणाले, "तसेच असो."
13.165.9
तथेत्युक्तश्च प्रोवाच भगवाञ्शङ्करस्तदा ।
परावरज्ञं सर्वस्य त्रैलोक्यस्य महामुनिम् ॥ १३.१६५.९ ॥
"तसेच असो" असे म्हटल्यावर भगवान शंकर तेव्हा, परावर जाणणाऱ्या, त्रैलोक्यातील सर्वांच्या महामुनींना म्हणाले.
13.165.10
किं वा ध्यानेन द्रष्टव्यं यद्भवाननुपश्यति ।
यच्च ध्यात्वा न शोचन्ति यतयस्तत्वदर्शिनः ॥ १३.१६५.१० ॥
"आपण जे पाहता ते ध्यानाने काय पाहायचे आहे? आणि ज्याचे ध्यान करून यती व तत्त्वदर्शी शोक करत नाहीत ते कोणते?"
13.165.11
कथय त्वमिमं देवं देहिनां यतिसत्तम ।
यच्च तत्पुरुषं शुद्धमित्युक्तं योगसाङ्ख्ययोः ॥ १३.१६५.११ ॥
"हे यतिश्रेष्ठा, देहधारींसाठी या देवाचे वर्णन करा; योग व सांख्यात जो शुद्ध पुरुष म्हटला आहे त्याचेही."
13.165.12
किमध्यात्माधिभूतं च तथा चाप्यधिदैवतम् ।
कालसङ्ख्या च का देव द्रष्टव्या तस्य ब्रह्मणः ॥ १३.१६५.१२ ॥
"हे देवा, त्या ब्रह्माचे अध्यात्म काय? अधिभूत आणि अधिदैवत काय? आणि कालगणना कशी पाहायची?"
13.165.13
सङ्ख्या सङ्ख्यादनस्यैव या प्रोक्ता परमर्षिभिः ।
शास्त्रदृष्टेन मार्गेण यथावद्यतिसत्तम ॥ १३.१६५.१३ ॥
परम ऋषींनी सांगितलेली संख्या आणि संख्यादन (ज्ञाता), शास्त्रदृष्ट मार्गाने जशी आहे तशी सांग, हे यतिश्रेष्ठा.
13.165.14
यच्च तत्पुरुषं शुद्धं प्रबुद्धमजरं ध्रुवम् ।
बुध्यमानाप्रबुद्धाभ्यां विद्यावेद्यं तथैव च ॥ १३.१६५.१४ ॥
तो पुरुष शुद्ध, प्रबुद्ध, अजर, ध्रुव आहे; जाणणाऱ्याने आणि न जाणणाऱ्याने, आणि ज्ञानानेच जाणण्यायोग्य आहे.
13.165.15
विमोक्षं त्रिविधं चैव ब्रूहि मोक्षविदांवर ।
परिसाङ्ख्यं च साङ्ख्यानां ध्यानं योगेषु चार्थवत् ॥ १३.१६५.१५ ॥
हे मोक्षज्ञांमध्ये श्रेष्ठा, त्रिविध विमोक्ष सांग; सांख्यांचे परिसांख्य आणि योगांमधील सार्थक ध्यानही सांग.
13.165.16
एकत्वदर्शनं चैव तथा नानात्वदर्शनम् ।
अरिष्टानि च तत्वेन तथैवोत्क्रमणानि च ॥ १३.१६५.१६ ॥
एकत्वदर्शन आणि नानात्वदर्शन; अरिष्ट यथार्थपणे, आणि उत्क्रमणेही तसेच.
13.165.17
दैवतानि च सर्वाणि निखिलेनानुपूर्वशः ।
यान्याश्रितानि देहेषु देहिनां यतिसत्तम।
सर्वमेतद्यथातत्वमाख्याहि मुनिसत्तम ॥ १३.१६५.१७ ॥
देहधारींच्या देहांत आश्रित असलेली सर्व दैवते पूर्णपणे क्रमाने सांग, हे यतिश्रेष्ठा. हे सर्व यथार्थपणे सांग, हे मुनिश्रेष्ठा.
13.165.18
श्रेष्ठो भवान्हि सर्वेषां ब्रह्मज्ञानामनिन्दितः ।
चतुर्थस्त्वं त्रयाणां तु ये गताःइ परमां गतिम्।
ज्ञानेन च प्राकृतेन निर्मुक्तो मृत्युबन्धनात् ॥ १३.१६५.१८ ॥
तूच सर्व ब्रह्मज्ञांमध्ये श्रेष्ठ आणि निर्दोष आहेस; परम गती गाठलेल्या तिघांमध्ये तू चौथा आहेस, नैसर्गिक ज्ञानाने मृत्यूच्या बंधनातून मुक्त आहेस.
13.165.19
वयं तु वैकृतं मार्गमाश्रिता वै क्षरं सदा ।
परमुत्सृज्य पन्थानममृताक्षरमेव तु ॥ १३.१६५.१९ ॥
आम्ही तर नेहमी नाशवंत आणि विकृत मार्गाचा आश्रय घेतो, परम, अमृत आणि अक्षर मार्ग सोडून.
13.165.20
न्यूने पथि निमग्नास्तु ऐश्वर्येऽष्टगुणे तथा ।
महिमानं प्रगृह्येमं विचरामो यथासुखम् ॥ १३.१६५.२० ॥
आम्ही न्यून मार्गात आणि अष्टगुण ऐश्वर्यात बुडालो आहोत; ही महिमा धरून यथासुख विहार करतो.
13.165.21
न चैतत्सुखमत्यन्तं न्यूनमेतदनन्तरम् ।
मूर्तिमत्परमेतत्स्यादिदमेवं सुसत्तम ॥ १३.१६५.२१ ॥
हे सुख अत्यंत नाही, हे नंतर न्यून आहे; हे सत्तमा, हेच मूर्तिमंत परम असू शकते.
13.165.22
पुनः पुनश्च पतनं मूर्तिमत्युपदिश्यते ।
न पुनर्मृत्युमित्यन्यं निर्मुक्तानां तु मूर्तितः ॥ १३.१६५.२२ ॥
वारंवार पतन हे मूर्तिमंत अवस्थेबद्दलच उपदेशिले जाते; पण मुक्तांना मूर्तीमुळे पुन्हा मृत्यू नाही, ही दुसरी अवस्था आहे.
13.165.23
मृत्युदोषास्त्वनन्ता वै उत्पद्यन्ते कृतात्मनाम् ।
मर्त्येषु नाकपृष्ठेषु निरयेषु महामुने ॥ १३.१६५.२३ ॥
हे महामुने, मृत्यूचे दोष अनंत आहेत; ते कृतात्म्यांमध्येही उत्पन्न होतात—मर्त्यांमध्ये, स्वर्गपृष्ठांवर आणि नरकांमध्ये.
13.165.24
तत्र मञ्जन्ति पुरुषाः सुखदुःखेन वेष्टिताः ॥ १३.१६५.२४ ॥
तेथे मनुष्य सुख-दुःखांनी वेढलेले बुडतात.
13.165.25
सुखदुःखव्यपेतं च यदाहुरमृतं पदम् ।
तदहं श्रोतुमिच्छामि यथावच्छ्रुतिदर्शनात् ॥ १३.१६५.२५ ॥
जे सुखदुःखापलीकडचे आहे आणि ज्याला अमृत पद म्हटले जाते, ते श्रुती आणि दर्शनाप्रमाणे यथावत् ऐकण्याची माझी इच्छा आहे.
13.165.26
यदुक्तं भवता वाक्यं तत्वसंज्ञेति देहिनाम् ।
चतुर्विंशतिमेवात्र केचिदाहुर्मनीषिणः ॥ १३.१६५.२६ ॥
देहधारींसाठी 'तत्त्व' नावाचे जे वाक्य आपण सांगितले, त्यात काही मनीषी चोवीस असे म्हणतात.
13.165.27
केचिदाहुस्त्रयोविंशं यथाश्रुतिनिदर्शनात् ।
वयं तु पञ्चविंशं वै तदधिष्ठानसंज्ञितम्।
तत्वं समधिमन्यामः सर्वतन्त्रप्रलापनात् ॥ १३.१६५.२७ ॥
काही श्रुतीप्रमाणे तेवीस म्हणतात; परंतु आम्ही पंचवीस, ज्याला त्याचे अधिष्ठान म्हटले जाते ते तत्त्व, सर्व शास्त्रांच्या कथनानुसार मानतो.
13.165.28
अव्ययश्चैव वै व्यक्तावुभावपि पिनाकधृक् ।
सह चैव विना चैव तावन्योन्यं प्रतिष्ठितौ ॥ १३.१६५.२८ ॥
अव्यय आणि व्यक्त दोन्ही, पिनाकधारी (शिव) ही; ते दोघे एकत्र असोत वा नसोत, एकमेकांवर प्रतिष्ठित आहेत.
13.165.29
हिरण्मयीं प्रविश्यैष मूर्तिं मूर्तिमतांवर ।
चकार पुरुषस्तात विकारपुरुषावुभौ ॥ १३.१६५.२९ ॥
हे मूर्तिमंतांत श्रेष्ठा, हा पुरुष सुवर्णमय मूर्तीत प्रवेश करून, हे तात, विकारी असे दोन पुरुष निर्माण करता झाला.
13.165.30
अव्यक्तादेक एवैष महानात्मा प्रसूयते ।
अहङ्कारेण लोकांश्च व्याप्य चाहंकृतेन वै ॥ १३.१६५.३० ॥
अव्यक्तातून हा एकच महान आत्मा उत्पन्न होतो; अहंकाराने, अहंकृत होऊन तो लोकांना व्यापतो.
13.165.31
पिना सर्वं तदव्यक्तादभफिमन्यस्व शूलधृक् ।
भूतसर्गमहङ्कारात्तृतीयं विद्धि वै क्रमात् ॥ १३.१६५.३१ ॥
हे त्रिशूलधारी, त्या अव्यक्तातून हे सर्व (उत्पन्न होते). अहंकारापासून भूतसर्ग क्रमाने तिसरा आहे असे जाण.
13.165.32
अहङ्काराच्च भूतेषु चतुर्थं विद्दि वैकृतम् ।
अहङ्काराच्च जातानि युगपद्विबुधेश्वर ॥ १३.१६५.३२ ॥
अहंकारापासून भूतांमधील चौथा वैकृत (सर्ग) जाण. हे देवेश्वरा, अहंकारापासून हे सर्व एकाच वेळी जन्मले.
13.165.33
सविशेषाणि भूतानि पञ्च प्राहुर्मनीषिणः ।
चतुर्विंशात्तु वै प्रोक्तात्पञ्चविंशोऽधितिष्ठति ॥ १३.१६५.३३ ॥
विशेषांसह पाच भूते ज्ञानी म्हणतात. सांगितलेल्या चोवीसांवर पंचविसावा अधिष्ठान करतो.
13.165.34
एते सर्गा मया प्रोक्ताश्चत्वारः प्राकृतास्त्विह ।
अहङ्काराच्च जातानि युगपद्विबुधेश्वर ॥ १३.१६५.३४ ॥
येथे मी सांगितलेले हे चार प्राकृत सर्ग. अहंकारापासून हे एकाच वेळी जन्मले, हे देवेश्वरा.
13.165.35
अङ्काराच्च भूतेषु विविधार्थं व्यजायत ।
इन्द्रियैर्युगपत्सर्वैः सो नित्यश्च समीक्षते ॥ १३.१६५.३५ ॥
अहंकारापासून भूतांमध्ये विविध प्रयोजनाचे (मन) उत्पन्न झाले. ते नित्य (मन) सर्व इंद्रियांसह एकाच वेळी पाहते.
13.165.36
मरुत्त्वं सत्वसर्गश्च तुष्टिः सिद्धिस्तथैव च ।
वैकृतानि प्रवक्ष्यामि शृणु तानि महामते ॥ १३.१६५.३६ ॥
मरुत्त्व, सत्त्वसर्ग, तुष्टी व सिद्धी, तसेच. वैकृत (सर्ग) मी सांगतो; हे महामते, ते ऐक.
13.165.37
एषा तत्वचतुर्विंशन्मया शास्त्रानुमानतः ।
वर्णिता तव देवेश पञ्चविंशत्समन्विता ॥ १३.१६५.३७ ॥
हे देवेशा, शास्त्र आणि अनुमानाच्या आधारे मी तुम्हाला हे चोवीस तत्त्वांचे वर्णन सांगितले आहे, जे पंचवीसासह आहे.
13.165.38
पञ्चमोऽनुग्रहश्चैव नवैते प्राकृतैः सह ।
ऐन्द्रेप्यहमधोप्यन्यन्ममात्मनि च भास्वरः ॥ १३.१६५.३८ ॥
पाचवा अनुग्रह; हे नऊ प्राकृत तत्त्वांसह. इंद्रात, मज्यात, खालीही आणि माझ्या आत्म्यात जे तेजस्वी आहे.
13.165.39
यच्च देहमयं किञ्चित्त्रिषु लोकेषु विद्यते ।
सर्वत्रैवाभिमन्तव्यं त्वया त्रिपुरसूदन ॥ १३.१६५.३९ ॥
तिन्ही लोकांत देहमय जे काही आहे, ते तुम्ही सर्वत्र तसेच मानले पाहिजे, हे त्रिपुरसूदना.
13.165.40
अन्यथा येऽनुपश्यन्ति ते न पश्यन्ति ब्रह्मज ।
एतदव्यक्तविषयं पञ्चविंशसमन्वितम् ॥ १३.१६५.४० ॥
जे याहून वेगळे पाहतात ते पाहत नाहीत, हे ब्रह्मजा. हे अव्यक्त विषयक असून पंचवीसांसह आहे.
13.165.41
अनेन कारणेनैव तत्वमाहुर्मनीषिणः ।
विकारमात्रमेतं तु तत्वमाचक्षते परम् ॥ १३.१६५.४१ ॥
याच कारणामुळे मनीषी याला तत्त्व म्हणतात. हा केवळ विकार आहे; तरीही याला परम तत्त्व म्हटले जाते.
13.165.42
निस्तत्वश्चैष देवेश बोद्धव्यं तु न बुद्ध्यते ।
यदि बुद्ध्येत्परं बुद्धं बुद्ध्यमानः सुरर्षभः।
प्रबुद्धो ह्यभिमन्येत योयं नाहमिति प्रभो ॥ १३.१६५.४२ ॥
हे देवेशा, हे निस्तत्त्व आहे; जाणण्यायोग्य आहे पण जाणले जात नाही. कोणी परम जाणले तर, हे सुरर्षभा, जागृत होऊन तो 'हे मी नव्हे' असे मानेल, हे प्रभो.