મહાભારત · અધ્યાય 13.168
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
13.168.1
इन्द्रियेभ्यो मनः पूर्वमहङ्कारस्ततः परम् ।
अहङ्कारात्परा बुद्धिर्बुद्धेः परतरं महत् ॥ १३.१६८.१ ॥
ઇન્દ્રિયો પહેલાં મન છે, પછી અહંકાર. અહંકારથી પર બુદ્ધિ છે, અને બુદ્ધિથી પણ પર મહત્ તત્ત્વ છે.
13.168.2
महतः परमव्यक्तमव्यक्तात्पुरुषः परः ।
एतावदेतत्सांख्यानां दर्शनं देवसत्तम ॥ १३.१६८.२ ॥
મહત્થી પર અવ્યક્ત છે; અવ્યક્તથી પર પરમ પુરુષ છે. હે દેવોત્તમ, સાંખ્યોનું દર્શન આટલું જ છે.
13.168.3
अव्यक्तं बुद्ध्यहङ्कारौ महाभूतानि पञ्च च ।
मनस्तथा विशेषाश्च दश चैवेन्द्रियाणि च।
एतास्तत्वचतुर्विंशन्महापुरुषसम्मिताः ॥ १३.१६८.३ ॥
અવ્યક્ત, બુદ્ધિ, અહંકાર, પાંચ મહાભૂતો, મન, વિષયો અને દસ ઇન્દ્રિયો — આ ચોવીસ તત્ત્વો છે, જે મહાપુરુષના માપ સમાન છે.
13.168.4
बुद्ध्यामानेन देवेश चेतनेन महात्मना ।
संयोगमेतयोर्नित्यमाहुरव्यक्तपुंसयोः ॥ १३.१६८.४ ॥
હે દેવેશ, બુદ્ધિના માપથી અને ચેતન મહાત્મા દ્વારા — અવ્યક્ત અને પુરુષના આ સંયોગને નિત્ય કહેવાય છે.
13.168.5
एकत्वं च बहुत्वं च सर्गप्रलयकोटिशः ।
तमःसंज्ञितमेतद्धि प्रवदन्ति त्रिशूलधृक् ॥ १३.१६८.५ ॥
એકત્વ અને બહુત્વ, કરોડો સર્ગ અને પ્રલયો દ્વારા — આને જ તમસ નામે કહે છે, એમ તેઓ કહે છે, હે ત્રિશૂલધારી.
13.168.6
समुत्पाट्य यथाव्यक्ताज्जीवा यान्ति पुनःपुनः ।
आदिरेष महानात्मा गुणानामिति नः प्रभो ॥ १३.१६८.६ ॥
અવ્યક્તથી ઉખડેલા જીવો વારંવાર જાય છે. આ મહાન આત્મા જ ગુણોનું આદિ છે — હે પ્રભુ, અમને એમ કહેવામાં આવ્યું છે.
13.168.7
गुणस्थत्वाद्गुणं चैनमाहुरव्यक्तलक्षणम् ।
एतेनाध्युषितो व्यक्तस्त्रिगुणं चेतयत्युत ॥ १३.१६८.७ ॥
ગુણોમાં સ્થિત હોવાથી આને અવ્યક્ત લક્ષણવાળો ગુણ કહે છે. તેનાથી અધિષ્ઠિત વ્યક્ત ત્રિગુણાત્મકને પણ ચેતન કરે છે.
13.168.8
अचेतनः प्रकृत्येषु न चान्यमनुबुध्यते ।
बुध्यमानो ह्यहंकारो नित्यं मानाप्रबोधनात् ॥ १३.१६८.८ ॥
આમાં સ્વભાવથી અચેતન તે બીજાને જાણતું નથી. પણ અહંકાર હંમેશાં માનને જગાડે છે, તેથી તે જાણનાર જણાય છે.
13.168.9
विमलस्व विशुद्धस्य नीरुजस्य महात्मनः ।
विमलोदरशीलः स्याद्बुध्यमानाप्रबुद्धयोः ॥ १३.१६८.९ ॥
નિર્મળ, શુદ્ધ, રોગરહિત મહાત્માનો, જાણનાર અને ન જાણનાર બંનેની વચ્ચે અંદરથી નિર્મળ સ્વભાવ હોવો જોઈએ.
13.168.10
द्रष्टा भवत्यभोक्ता च सत्वमूर्तिश्च निर्गुणः ।
बुध्यमानाप्रबुद्धाभ्यामन्य एव तु निर्गुणः ॥ १३.१६८.१० ॥
તે દ્રષ્ટા છે, ભોક્તા નથી; સત્ત્વમૂર્તિ અને નિર્ગુણ છે. જાણનાર અને ન જાણનાર બંનેથી ભિન્ન, તે જ નિર્ગુણ છે.
13.168.11
उपेक्षकः शुचिस्ताभ्यामुभाभ्यामयुतस्तथा ।
बुध्यमानो न बुध्येत बुद्धमेवं सनातनम् ॥ १३.१६८.११ ॥
તે ઉદાસીન, શુદ્ધ, એ બંનેથી અસંબદ્ધ છે; જાણનાર જાણતો નથી. આ રીતે સનાતનને જાણવામાં આવે છે.
13.168.12
स एव बुद्धेरव्यक्तस्वभावत्वादचेतनः ।
सोहमेव न मेऽन्योस्ति य एवमभिमन्यते ॥ १३.१६८.१२ ॥
તે જ બુદ્ધિના અવ્યક્ત સ્વભાવને કારણે અચેતન છે. 'હું જ તે છું, મારાથી બીજું કોઈ નથી' એવું જે અભિમાન કરે છે.
13.168.13
न मन्यते ममान्योस्ति येन चेतोस्म्यचेतनः ।
एवमेवाभिमन्येत बुध्यमानोप्यनात्मवान् ॥ १३.१६८.१३ ॥
મારાથી બીજું કોઈ નથી એમ જે માનતો નથી, તેથી હું અચેતન છું, એ રીતે જ તે પોતાને માનશે; જાણતો હોવા છતાં તે અનાત્મવાન છે.
13.168.14
अहमेव न मेऽन्योस्ति न प्रबुद्धवशानुगः ।
अव्यक्तस्थो गुणानेष नित्यमेवाभिमन्यते ॥ १३.१६८.१४ ॥
હું જ છું, મારાથી બીજું કોઈ નથી; પ્રબુદ્ધના વશમાં ન ચાલનાર, અવ્યક્તમાં સ્થિત આ જીવ ગુણોને સદા પોતાના માને છે.
13.168.15
तेनाधिष्ठिततत्वज्ञैर्महद्भिरभिधीयते ।
अहङ्कारेण संयुक्तस्ततस्ददभिमन्यते ॥ १३.१६८.१५ ॥
તેના વડે અધિષ્ઠિત તત્ત્વજ્ઞ મહાત્માઓ તેને (મહત્) કહે છે; અહંકારથી યુક્ત થઈને તે તેને જ પોતાનું માને છે.
13.168.16
क्षेत्रं प्रविश्य दुर्बुद्धिर्बुद्ध्यमानो ह्यनात्मवान् ।
अहमेव सृजत्यन्यद्द्वितीयं लोकसारथिः ॥ १३.१६८.१६ ॥
ક્ષેત્રમાં પ્રવેશીને દુર્બુદ્ધિ, જાણતો હોવા છતાં અનાત્મવાન, 'હું જ' કહીને લોકસારથી એવા બીજાને સર્જે છે.
13.168.17
सर्वाभावैरहङ्कारैस्तृतीयं सर्गसंज्ञितम् ।
ततो भूतान्यहङ्कारमहङ्कारो मनोऽसृजत् ॥ १३.१६८.१७ ॥
બધા ભાવો અને અહંકારો સાથેનું ત્રીજું 'સર્ગ' કહેવાય છે; પછી ભૂતોએ અહંકારને, અહંકારે મનને સર્જ્યું.
13.168.18
सर्वस्नोतस्यभिमुखं सम्प्रावर्तत बुद्धिमान् ।
तथैव यज्ञे भूतेषु विषयार्थी पुनःपुनः।
इन्द्रियैः सह शूलाङ्क पञ्च पञ्चभिरेव च ॥ १३.१६८.१८ ॥
બધા સ્રોતો તરફ વળેલો બુદ્ધિમાન, તેવી જ રીતે યજ્ઞમાં, પ્રાણીઓમાં, વિષયોની કામના કરીને વારંવાર પ્રવૃત્ત થાય છે; ઇન્દ્રિયો સાથે, શૂલાંકિત પાંચ અને પાંચ સાથે પણ.
13.168.19
मनो वेद न चात्मानमङ्कारं प्रजापतिः ।
न वेद वाप्यहङ्कारो बुद्धिं बुद्धिमतांवर ॥ १३.१६८.१९ ॥
પ્રજાપતિ મનને, આત્માને અને અહંકારને જાણતા નથી. અહંકાર પણ બુદ્ધિમાનોમાં શ્રેષ્ઠ બુદ્ધિને જાણતો નથી.
13.168.20
एवमेते महाभाग नेतरे नयवादिनः ।
अहङ्कारेण संयुक्तः स्रोतस्यभिमुखः सदा ॥ १३.१६८.२० ॥
હે મહાભાગ, એ રીતે આ અને અન્ય ન્યાયવાદીઓ (જાણતા નથી). અહંકારથી યુક્ત જીવ સદા પ્રવાહની સામે રહે છે.
13.168.21
एवमेष विकारात्मा महापुरुषसञ्ज्ञकः ।
प्रतनोति जगत्कृत्स्नं पुनराददते सकृत् ॥ १३.१६८.२१ ॥
આ રીતે આ વિકારસ્વરૂપ, મહાપુરુષ નામધારી, સમસ્ત જગતનો વિસ્તાર કરે છે અને ફરી એક જ વારમાં તેને સમેટી લે છે.
13.168.22
ससंज्ञत्वाज्जगत्कृत्स्नमव्यक्तस्य हृदि स्थितम् ।
संविशद्रजनीं कृत्स्नां निशान्ते दिवसागमे ॥ १३.१६८.२२ ॥
સંજ્ઞા હોવાથી સમસ્ત જગત અવ્યક્તના હૃદયમાં સ્થિત છે. આખી રાત પ્રવેશીને, રાતના અંતે, દિવસના આગમનમાં (તે ફરી પ્રગટ થાય છે).
13.168.23
पुनरात्मा विजयते बहवो निर्गुणास्तथा ।
अज्ञानेन समायुक्तः सोव्यक्तेन तमोत्मना ॥ १३.१६८.२३ ॥
ફરી આત્મા જીતે છે; અનેક નિર્ગુણો પણ તેમ જ. અજ્ઞાનથી યુક્ત તે અવ્યક્ત સાથે, તમસ્ સ્વરૂપ સાથે જોડાયેલો છે.
13.168.24
यदि ह्येषो नु मन्येत ममास्ति परतो वरः ।
स पुनः पुनरात्मानं न कुर्यादाक्षिपेत च ॥ १३.१६८.२४ ॥
મારાથી પણ શ્રેષ્ઠ કોઈ છે એવું જો આ માને, તો તે વારંવાર પોતાને (મોટો ન બનાવે) અને નિંદા ન કરે.
13.168.25
एतमव्यक्तविषयं सूक्ष्मं मन्येत बुद्धिमान् ।
पञ्चविंशं महादेव महापुरुषवैकृतम् ॥ १३.१६८.२५ ॥
બુદ્ધિમાન માણસે આને અવ્યક્તને વિષય બનાવનાર, સૂક્ષ્મ, પચીસમું તત્ત્વ માનવું, હે મહાદેવ; આ મહાપુરુષનો વિકાર છે.
13.168.26
प्रबुद्धौ बुद्धवानेतत्सृजमानमबुद्धवान् ।
गुणान्पुनश्च तानेव सोत्मनात्मनि निक्षिपेत् ॥ १३.१६८.२६ ॥
જાગૃત થયેલો આ જાણે છે; અજ્ઞાની સર્જન કરનારને જાણતો નથી. ફરી તે ગુણોને તેણે પોતાથી પોતામાં જ લીન કરવા.
13.168.27
अव्यक्तस्य वशीभूतो योऽज्ञानस्य तमोत्मनः ।
बुध्यमानो ह्यबुद्धस्य बुद्धस्तदनुभुज्यते ॥ १३.१६८.२७ ॥
જે અવ્યક્તને વશ છે, અજ્ઞાન અને તમસ્વભાવવાળો છે, તે અજ્ઞાનીની જેમ સમજે છે; અને જે બુદ્ધ છે તે તે જ અનુભવે છે.
13.168.28
उपेक्षकः शुचिर्व्यग्रः सोलिङ्गः सोव्रणोऽमलः ।
षड्विंशो भगवानास्ते बुद्धः शुद्धो निरामयः ॥ १३.१६८.२८ ॥
ઉદાસીન, શુચિ, અવ્યગ્ર, લિંગયુક્ત, વ્રણયુક્ત, નિર્મળ — છવ્વીસમા ભગવાન રહે છે; તે બુદ્ધ, શુદ્ધ, નિરામય છે.
13.168.29
अव्यक्तादिविशेषान्तमेतद्वैद्या वदन्त्युत ।
एतैरेव विहीनं तु केचिदाहुर्मनीषिणः ॥ १३.१६८.२९ ॥
અવ્યક્તથી આરંભીને અંતિમ વિશેષ સુધી આ — એમ વિદ્વાનો કહે છે; અને કેટલાક મનીષીઓ તેમનાથી રહિત કહે છે.
13.168.30
निस्तत्वं बुध्यमानास्तु केचिदाहुर्महामते ।
केचिदाहुर्महात्मानस्तत्वसंज्ञितमेव तु ॥ १३.१६८.३० ॥
હે મહામતિ, કેટલાક આને તત્ત્વરહિત સમજીને કહે છે; અને કેટલાક મહાત્માઓ આને જ તત્ત્વ નામે ઓળખાયેલું કહે છે.
13.168.31
तत्वस्य श्रवणादेनं तत्वमेवं वदन्ति वै ।
सत्वसंश्रयणाच्चैव सत्ववन्तं महेश्वर ॥ १३.१६८.३१ ॥
તત્ત્વનું શ્રવણ કરવાથી જ એને 'તત્ત્વ' કહે છે; અને સત્ત્વનો આશ્રય લેવાથી જ, હે મહેશ્વર, એને 'સત્ત્વવાન' કહે છે.
13.168.32
एवमेष विकारात्मा बुध्यमानो महाभुज ।
अव्यक्तो भवते व्यक्तौ सत्वंसत्वं तथा गुणौ।
विद्या च भवते विद्या भवेत्तु ग्रहसंज्ञितम् ॥ १३.१६८.३२ ॥
આ રીતે વિકારસ્વરૂપ એવો આ જ્યારે જણાય છે, ત્યારે હે મહાબાહુ, એ અવ્યક્ત થાય છે; વ્યક્તમાં સત્ત્વ અને સત્ત્વ, તેમજ એ બે ગુણો પણ હોય છે. વિદ્યા પણ વિદ્યા થાય છે; તે 'ગ્રહ' નામથી કહેવાય છે.
13.168.33
य एवमनुबुद्ध्यन्ते योगसाङ्ख्याश्च तत्वतः ।
तेऽव्यक्तं शङ्करागाढं मुञ्चन्ते शास्त्रबुद्धयः ॥ १३.१६८.३३ ॥
જેઓ આ રીતે તત્ત્વતઃ સમજે છે — યોગીઓ અને સાંખ્યો — શાસ્ત્રબુદ્ધિવાળા તેઓ શંકરમાં ઊંડે સ્થિત અવ્યક્તને છોડી દે છે.
13.168.34
तेषामेतत्तु वदतां शास्त्रार्थं सूक्ष्मदर्शिनाम् ।
बुद्धिर्विस्तीर्यते सर्वं तैलबिन्दुरिवाम्भसि ॥ १३.१६८.३४ ॥
સૂક્ષ્મદર્શી એ વક્તાઓનો આ શાસ્ત્રાર્થ છે — તેમની બુદ્ધિ પાણીમાં તેલના ટીપાની જેમ સર્વત્ર ફેલાય છે.
13.168.35
विद्या तु सर्वविद्यानामवबोध इति स्मृतः ।
येन विद्यामविद्यां च विन्दन्ति यतिसत्तमाः ॥ १३.१६८.३५ ॥
વિદ્યા તો સર્વ વિદ્યાઓનો બોધ એવી સ્મરણ કરાઈ છે; જેના વડે શ્રેષ્ઠ યતિઓ વિદ્યા અને અવિદ્યા પામે છે.
13.168.36
सैषा त्रयी परा विद्या चतुर्थ्यान्वीक्षिकी स्मृता ।
यां बुद्ध्यमानो बुद्ध्येत बुद्ध्यात्मनि समं गतः ॥ १३.१६८.३६ ॥
આ જ ત્રયી નામની પરમ વિદ્યા છે; ચોથી આન્વીક્ષિકી કહેવાય છે — જેને સમજતાં, બુદ્ધ્યાત્મામાં સમભાવ પામીને મનુષ્ય જાણે છે.
13.168.37
अप्रबुद्धमथाव्यक्तमविद्यासंज्ञिकं स्मृतम् ।
विमोहितं तु शोकेन केवलेन समन्वितम्।
एतद्बुद्ध्या भवेद्बुद्धः किमन्यद्बुद्धिलक्षणम् ॥ १३.१६८.३७ ॥
અપ્રબુદ્ધ, અવ્યક્ત અને અવિદ્યા નામનું માનવામાં આવ્યું છે. કેવળ શોકથી પૂર્ણપણે મોહિત થયેલું. આ બુદ્ધિથી જ કોઈ બુદ્ધ થાય છે; બુદ્ધિનું બીજું કયું લક્ષણ છે?
13.168.38
ये त्वेतन्नावबुद्ध्यन्ते ते प्रबुद्धवशानुगाः ।
ते पुनःपुनरव्यक्ताज्जनिष्यन्त्यबुधांत्मनः ॥ १३.१६८.३८ ॥
જેઓ આ સમજતા નથી તેઓ પ્રબુદ્ધના વશમાં ચાલનારા છે; તેઓ વારંવાર અવ્યક્તમાંથી અજ્ઞાની આત્મા રૂપે જન્મશે.
13.168.39
तमेव तुलयिष्यन्ति अबुद्धिवशवर्तिनः ।
ये चाप्यन्ये तन्मनसस्तेप्येतत्फलभागिनः ॥ १३.१६८.३९ ॥
અબુદ્ધિના વશમાં ચાલનારા તેને જ તોળશે; અને જેમનું મન તેમાં છે તેઓ પણ તે ફળના ભાગીદાર થશે.
13.168.40
विदित्वैनं न शोचन्ति योगोपेतार्थदर्शिनः ।
स्वातन्त्र्यं प्रतिलप्स्यन्ते केवलत्वं च भास्वरम् ॥ १३.१६८.४० ॥
આ જાણીને યોગયુક્ત, અર્થદર્શી શોક કરતા નથી; તેઓ સ્વતંત્રતા અને તેજસ્વી કેવલત્વ પ્રાપ્ત કરશે.
13.168.41
अज्ञानबन्धनान्मुक्तास्तीर्णाः संसारबन्धनात् ।
अज्ञानसागरं घोरमगाधं तमसंज्ञकम्।
यत्र मज्जन्ति भूतानि पुनःपुनररिंदम् ॥ १३.१६८.४१ ॥
અજ્ઞાનના બંધનથી મુક્ત, સંસારના બંધનથી પાર ઊતરેલા. અજ્ઞાનનો ભયંકર, અગાધ, તમસ્ નામનો સાગર; જેમાં પ્રાણીઓ વારંવાર ડૂબે છે, હે શત્રુદમન!
13.168.42
एषा विद्या तथाऽविद्या कथिता ते मयाऽर्थतः ।
यस्मिन्देयं च नो ग्राह्यं सांख्याः सांख्यं तथैव च ॥ १३.१६८.४२ ॥
આ વિદ્યા અને એ જ રીતે અવિદ્યા તેના અર્થ સહિત મેં તને કહી છે; જેમાં આપવું અને લેવું આપણું નથી — સાંખ્યો સાંખ્યને પણ એવી જ રીતે (જાણે છે).
13.168.43
तथा चैकत्वनानात्वमक्षरं क्षरमेव च ।
निगदिष्यामि देवेश विमोक्षं त्रिविधं च ते ॥ १३.१६८.४३ ॥
તેવી જ રીતે એકત્વ અને નાનાત્વ, અક્ષર અને ક્ષર હું કહીશ, હે દેવેશ; અને ત્રિવિધ વિમોક્ષ પણ તને કહીશ.
13.168.44
बुद्ध्यमानाप्रबुद्धाभ्यामबुद्धस्य प्रपञ्चनम् ।
भूय एव निबोध त्वं देवानां देवसत्तम ॥ १३.१६८.४४ ॥
બુદ્ધ અને અબુદ્ધ દ્વારા, અબુદ્ધનો વિસ્તાર... ફરીથી તું સમજ, હે દેવોમાં શ્રેષ્ઠ.
13.168.45
यच्च किञ्च श्रुतं न स्याद्दृष्टं चैव न किञ्चन ।
तच्च ते सम्प्रवक्ष्यामि एकाग्रः शृणु तत्परः ॥ १३.१६८.४५ ॥
જે કંઈ સાંભળ્યું ન હોય અને જોયું ન હોય, તે પણ હું તને સંપૂર્ણ કહીશ; એકાગ્ર થઈને, તેમાં તત્પર બનીને સાંભળ.