ಮಹಾಭಾರತ · ಅಧ್ಯಾಯ 13.168
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
13.168.1
इन्द्रियेभ्यो मनः पूर्वमहङ्कारस्ततः परम् ।
अहङ्कारात्परा बुद्धिर्बुद्धेः परतरं महत् ॥ १३.१६८.१ ॥
ಇಂದ್ರಿಯಗಳಿಗಿಂತ ಮೊದಲು ಮನಸ್ಸು; ನಂತರ ಅಹಂಕಾರ. ಅಹಂಕಾರಕ್ಕಿಂತ ಮೇಲಿನದು ಬುದ್ಧಿ; ಬುದ್ಧಿಗಿಂತಲೂ ಮೇಲಿನದು ಮಹತ್.
13.168.2
महतः परमव्यक्तमव्यक्तात्पुरुषः परः ।
एतावदेतत्सांख्यानां दर्शनं देवसत्तम ॥ १३.१६८.२ ॥
ಮಹತ್ತಿಗಿಂತ ಮೇಲಿನದು ಅವ್ಯಕ್ತ; ಅವ್ಯಕ್ತಕ್ಕಿಂತ ಮೇಲಿನವನು ಪರಮ ಪುರುಷ. ದೇವೋತ್ತಮನೇ, ಸಾಂಖ್ಯರ ದರ್ಶನ ಇಷ್ಟೇ.
13.168.3
अव्यक्तं बुद्ध्यहङ्कारौ महाभूतानि पञ्च च ।
मनस्तथा विशेषाश्च दश चैवेन्द्रियाणि च।
एतास्तत्वचतुर्विंशन्महापुरुषसम्मिताः ॥ १३.१६८.३ ॥
ಅವ್ಯಕ್ತ, ಬುದ್ಧಿ, ಅಹಂಕಾರ, ಐದು ಮಹಾಭೂತಗಳು, ಮನಸ್ಸು, ವಿಷಯಗಳು ಮತ್ತು ಹತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳು — ಇವು ಇಪ್ಪತ್ತನಾಲ್ಕು ತತ್ತ್ವಗಳು; ಮಹಾಪುರುಷನಿಗೆ ಸಮವಾದವು.
13.168.4
बुद्ध्यामानेन देवेश चेतनेन महात्मना ।
संयोगमेतयोर्नित्यमाहुरव्यक्तपुंसयोः ॥ १३.१६८.४ ॥
ದೇವೇಶನೇ, ಬುದ್ಧಿಯ ಅಳತೆಯಿಂದಲೂ ಚೈತನ್ಯವುಳ್ಳ ಮಹಾತ್ಮನಿಂದಲೂ — ಅವ್ಯಕ್ತ ಮತ್ತು ಪುರುಷರ ಸಂಯೋಗ ನಿತ್ಯವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.
13.168.5
एकत्वं च बहुत्वं च सर्गप्रलयकोटिशः ।
तमःसंज्ञितमेतद्धि प्रवदन्ति त्रिशूलधृक् ॥ १३.१६८.५ ॥
ಏಕತ್ವ, ಬಹುತ್ವ, ಕೋಟ್ಯಂತರ ಸೃಷ್ಟಿ ಮತ್ತು ಪ್ರಳಯಗಳಿಂದ — ಇದನ್ನೇ ತಮಸ್ಸು ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ, ತ್ರಿಶೂಲಧಾರಿಯೇ.
13.168.6
समुत्पाट्य यथाव्यक्ताज्जीवा यान्ति पुनःपुनः ।
आदिरेष महानात्मा गुणानामिति नः प्रभो ॥ १३.१६८.६ ॥
ಅವ್ಯಕ್ತದಿಂದ ಕಿತ್ತುಹಾಕಲ್ಪಟ್ಟ ಜೀವಿಗಳು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಹೋಗುತ್ತವೆ. ಈ ಮಹಾತ್ಮನೇ ಗುಣಗಳ ಆದಿ — ಪ್ರಭುವೇ, ನಮಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
13.168.7
गुणस्थत्वाद्गुणं चैनमाहुरव्यक्तलक्षणम् ।
एतेनाध्युषितो व्यक्तस्त्रिगुणं चेतयत्युत ॥ १३.१६८.७ ॥
ಗುಣಗಳಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿರುವುದರಿಂದ ಇದನ್ನು ಅವ್ಯಕ್ತ ಲಕ್ಷಣದ ಗುಣವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಇದರಿಂದ ಆವೃತವಾದ ವ್ಯಕ್ತವು ತ್ರಿಗುಣಾತ್ಮಕವನ್ನೂ ಚೈತನ್ಯಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ.
13.168.8
अचेतनः प्रकृत्येषु न चान्यमनुबुध्यते ।
बुध्यमानो ह्यहंकारो नित्यं मानाप्रबोधनात् ॥ १३.१६८.८ ॥
ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ವಭಾವತಃ ಅಚೇತನವಾದುದು ಇನ್ನೊಂದನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಅಹಂಕಾರವು ಯಾವಾಗಲೂ ಅಭಿಮಾನವನ್ನು ಎಚ್ಚರಿಸುವುದರಿಂದ ತಿಳಿಯುವಂತೆ ತೋರುತ್ತದೆ.
13.168.9
विमलस्व विशुद्धस्य नीरुजस्य महात्मनः ।
विमलोदरशीलः स्याद्बुध्यमानाप्रबुद्धयोः ॥ १३.१६८.९ ॥
ನಿರ್ಮಲ, ಶುದ್ಧ, ನಿರ್ರೋಗ ಮಹಾತ್ಮನಿಗೆ, ತಿಳಿಯುವವನು ಮತ್ತು ತಿಳಿಯದವನು ಇವರಿಬ್ಬರ ನಡುವೆ ಒಳಗೆ ನಿರ್ಮಲ ಸ್ವಭಾವ ಇರಬೇಕು.
13.168.10
द्रष्टा भवत्यभोक्ता च सत्वमूर्तिश्च निर्गुणः ।
बुध्यमानाप्रबुद्धाभ्यामन्य एव तु निर्गुणः ॥ १३.१६८.१० ॥
ಅವನು ದ್ರಷ್ಟಾ, ಭೋಕ್ತಾ ಅಲ್ಲ; ಸತ್ತ್ವಮೂರ್ತಿ, ನಿರ್ಗುಣ. ತಿಳಿಯುವವನು ಮತ್ತು ತಿಳಿಯದವನು ಇಬ್ಬರಿಗಿಂತ ಬೇರೆಯಾದವನು ನಿರ್ಗುಣನು.
13.168.11
उपेक्षकः शुचिस्ताभ्यामुभाभ्यामयुतस्तथा ।
बुध्यमानो न बुध्येत बुद्धमेवं सनातनम् ॥ १३.१६८.११ ॥
ಅವನು ಉಪೇಕ್ಷಕ, ಶುಚಿ, ಆ ಇಬ್ಬರಿಗೂ ಸಂಬಂಧವಿಲ್ಲದವನು; ತಿಳಿಯುವವನು ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಹೀಗೆ ಸನಾತನನು ತಿಳಿಯಲ್ಪಟ್ಟನು.
13.168.12
स एव बुद्धेरव्यक्तस्वभावत्वादचेतनः ।
सोहमेव न मेऽन्योस्ति य एवमभिमन्यते ॥ १३.१६८.१२ ॥
ಅದೇ ಬುದ್ಧಿಯ ಅವ್ಯಕ್ತ ಸ್ವಭಾವದಿಂದ ಅಚೇತನ. 'ನಾನೇ ಅವನು, ನನಗಿಂತ ಬೇರೆ ಯಾರೂ ಇಲ್ಲ' ಎಂದು ಹೀಗೆ ಅಭಿಮಾನಿಸುವವನು.
13.168.13
न मन्यते ममान्योस्ति येन चेतोस्म्यचेतनः ।
एवमेवाभिमन्येत बुध्यमानोप्यनात्मवान् ॥ १३.१६८.१३ ॥
ನನಗೆ ಬೇರೆ ಯಾವುದೂ ಇಲ್ಲ ಎಂದು ಯಾರು ಭಾವಿಸುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಅದರಿಂದ ನಾನು ಚೈತನ್ಯರಹಿತನು ಎಂದು, ಹಾಗೆಯೇ ತನ್ನನ್ನು ಭಾವಿಸುವನು; ತಿಳಿದಿದ್ದರೂ ಅವನು ಆತ್ಮನಿಗ್ರಹವಿಲ್ಲದವನು.
13.168.14
अहमेव न मेऽन्योस्ति न प्रबुद्धवशानुगः ।
अव्यक्तस्थो गुणानेष नित्यमेवाभिमन्यते ॥ १३.१६८.१४ ॥
ನಾನೇ ಇದ್ದೇನೆ, ನನಗೆ ಬೇರೆ ಯಾರೂ ಇಲ್ಲ; ಪ್ರಬುದ್ಧನ ವಶಕ್ಕೆ ಒಳಗಾಗದವನಾಗಿ, ಅವ್ಯಕ್ತದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿರುವ ಇವನು ಗುಣಗಳನ್ನು ಸದಾ ತನ್ನವೆಂದೇ ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ.
13.168.15
तेनाधिष्ठिततत्वज्ञैर्महद्भिरभिधीयते ।
अहङ्कारेण संयुक्तस्ततस्ददभिमन्यते ॥ १३.१६८.१५ ॥
ಅದರಿಂದ ಅಧಿಷ್ಠಿತರಾದ ತತ್ತ್ವಜ್ಞ ಮಹಾತ್ಮರು ಅದನ್ನು (ಮಹತ್) ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ; ಅಹಂಕಾರದಿಂದ ಕೂಡಿದವನಾಗಿ ಅವನು ಅದನ್ನೇ ತನ್ನದೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ.
13.168.16
क्षेत्रं प्रविश्य दुर्बुद्धिर्बुद्ध्यमानो ह्यनात्मवान् ।
अहमेव सृजत्यन्यद्द्वितीयं लोकसारथिः ॥ १३.१६८.१६ ॥
ಕ್ಷೇತ್ರವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದ ದುರ್ಬುದ್ಧಿ, ತಿಳಿದಿದ್ದರೂ ಆತ್ಮನಿಗ್ರಹವಿಲ್ಲದವನು, 'ನಾನೇ' ಎಂದು ಲೋಕಸಾರಥಿಯಾದ ಇನ್ನೊಂದನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸುತ್ತಾನೆ.
13.168.17
सर्वाभावैरहङ्कारैस्तृतीयं सर्गसंज्ञितम् ।
ततो भूतान्यहङ्कारमहङ्कारो मनोऽसृजत् ॥ १३.१६८.१७ ॥
ಎಲ್ಲ ಭಾವಗಳೊಂದಿಗೆ ಮತ್ತು ಅಹಂಕಾರಗಳೊಂದಿಗೆ ಕೂಡಿದ ಮೂರನೆಯದನ್ನು 'ಸರ್ಗ' ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ; ನಂತರ ಭೂತಗಳು ಅಹಂಕಾರವನ್ನು, ಅಹಂಕಾರವು ಮನಸ್ಸನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿದವು.
13.168.18
सर्वस्नोतस्यभिमुखं सम्प्रावर्तत बुद्धिमान् ।
तथैव यज्ञे भूतेषु विषयार्थी पुनःपुनः।
इन्द्रियैः सह शूलाङ्क पञ्च पञ्चभिरेव च ॥ १३.१६८.१८ ॥
ಎಲ್ಲ ಸ್ರೋತಸ್ಸುಗಳ ಕಡೆಗೆ ತಿರುಗಿದ ಬುದ್ಧಿವಂತ, ಹಾಗೆಯೇ ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ, ಪ್ರಾಣಿಗಳಲ್ಲಿ, ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಬಯಸಿ ಪದೇ ಪದೇ ತೊಡಗುತ್ತಾನೆ; ಇಂದ್ರಿಯಗಳೊಂದಿಗೆ, ಶೂಲಾಂಕಿತ ಐದು, ಐದರೊಂದಿಗೂ.
13.168.19
मनो वेद न चात्मानमङ्कारं प्रजापतिः ।
न वेद वाप्यहङ्कारो बुद्धिं बुद्धिमतांवर ॥ १३.१६८.१९ ॥
ಪ್ರಜಾಪತಿ ಮನಸ್ಸನ್ನು, ಆತ್ಮವನ್ನು, ಅಹಂಕಾರವನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಅಹಂಕಾರವೂ ಬುದ್ಧಿವಂತರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ.
13.168.20
एवमेते महाभाग नेतरे नयवादिनः ।
अहङ्कारेण संयुक्तः स्रोतस्यभिमुखः सदा ॥ १३.१६८.२० ॥
ಓ ಮಹಾಭಾಗನೇ, ಹೀಗೆ ಇವರೂ ಇತರ ನ್ಯಾಯವಾದಿಗಳೂ (ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ). ಅಹಂಕಾರದಿಂದ ಕೂಡಿದವನು ಸದಾ ಪ್ರವಾಹಕ್ಕೆ ಅಭಿಮುಖನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ.
13.168.21
एवमेष विकारात्मा महापुरुषसञ्ज्ञकः ।
प्रतनोति जगत्कृत्स्नं पुनराददते सकृत् ॥ १३.१६८.२१ ॥
ಹೀಗೆ ಈ ವಿಕಾರಸ್ವರೂಪನೂ, ಮಹಾಪುರುಷ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನವನೂ ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸಿ, ಮತ್ತೆ ಒಮ್ಮೆಗೇ ಅದನ್ನು ಹಿಂದೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ.
13.168.22
ससंज्ञत्वाज्जगत्कृत्स्नमव्यक्तस्य हृदि स्थितम् ।
संविशद्रजनीं कृत्स्नां निशान्ते दिवसागमे ॥ १३.१६८.२२ ॥
ಸಂಜ್ಞಾ ಇರುವುದರಿಂದ, ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತು ಅವ್ಯಕ್ತನ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದೆ. ಇಡೀ ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸಿ, ರಾತ್ರಿಯ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ, ಹಗಲಿನ ಆಗಮನದಲ್ಲಿ (ಅದು ಮತ್ತೆ ವ್ಯಕ್ತವಾಗುತ್ತದೆ).
13.168.23
पुनरात्मा विजयते बहवो निर्गुणास्तथा ।
अज्ञानेन समायुक्तः सोव्यक्तेन तमोत्मना ॥ १३.१६८.२३ ॥
ಮತ್ತೆ ಆತ್ಮವು ಜಯಿಸುತ್ತದೆ; ಅನೇಕ ನಿರ್ಗುಣರೂ ಹಾಗೆಯೇ. ಅಜ್ಞಾನದಿಂದ ಕೂಡಿದವನು, ಅವ್ಯಕ್ತದೊಂದಿಗೆ, ತಮೋಗುಣ ಸ್ವರೂಪದೊಂದಿಗೆ ಸಂಯುಕ್ತನಾಗಿದ್ದಾನೆ.
13.168.24
यदि ह्येषो नु मन्येत ममास्ति परतो वरः ।
स पुनः पुनरात्मानं न कुर्यादाक्षिपेत च ॥ १३.१६८.२४ ॥
ತನಗಿಂತಲೂ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಬೇರೊಬ್ಬನಿದ್ದಾನೆ ಎಂದು ಇವನು ಭಾವಿಸಿದರೆ, ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ತನ್ನನ್ನು (ಹೆಚ್ಚಿಸದೆ) ಮತ್ತು ನಿಂದಿಸದೆ ಇರಬೇಕು.
13.168.25
एतमव्यक्तविषयं सूक्ष्मं मन्येत बुद्धिमान् ।
पञ्चविंशं महादेव महापुरुषवैकृतम् ॥ १३.१६८.२५ ॥
ಬುದ್ಧಿವಂತನು ಇದನ್ನು ಅವ್ಯಕ್ತವನ್ನು ವಿಷಯವಾಗಿ ಹೊಂದಿರುವ, ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾದ, ಇಪ್ಪತ್ತೈದನೆಯ ತತ್ತ್ವವೆಂದು ಭಾವಿಸಬೇಕು, ಓ ಮಹಾದೇವ; ಇದು ಮಹಾಪುರುಷನ ವಿಕಾರ.
13.168.26
प्रबुद्धौ बुद्धवानेतत्सृजमानमबुद्धवान् ।
गुणान्पुनश्च तानेव सोत्मनात्मनि निक्षिपेत् ॥ १३.१६८.२६ ॥
ಎಚ್ಚೆತ್ತವನು ಇದನ್ನು ಅರಿಯುತ್ತಾನೆ; ಅರಿಯದವನು ಸೃಷ್ಟಿಸುವುದನ್ನು ಅರಿಯನು. ಮತ್ತೆ ಆ ಗುಣಗಳನ್ನೇ ಅವನು ತನ್ನಿಂದ ತನ್ನಲ್ಲಿ ಹಿಂತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಲಿ.
13.168.27
अव्यक्तस्य वशीभूतो योऽज्ञानस्य तमोत्मनः ।
बुध्यमानो ह्यबुद्धस्य बुद्धस्तदनुभुज्यते ॥ १३.१६८.२७ ॥
ಅವ್ಯಕ್ತಕ್ಕೆ ವಶನಾದವನು, ಅಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ತಮೋಸ್ವಭಾವದವನು, ಅರಿಯದವನಂತೆ ಗ್ರಹಿಸುತ್ತಾನೆ; ಎಚ್ಚೆತ್ತವನು ಅದನ್ನೇ ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾನೆ.
13.168.28
उपेक्षकः शुचिर्व्यग्रः सोलिङ्गः सोव्रणोऽमलः ।
षड्विंशो भगवानास्ते बुद्धः शुद्धो निरामयः ॥ १३.१६८.२८ ॥
ಉದಾಸೀನ, ಶುಚಿ, ಅವ್ಯಗ್ರ, ಲಿಂಗಯುಕ್ತ, ವ್ರಣಯುಕ್ತ, ನಿರ್ಮಲ — ಇಪ್ಪತ್ತಾರನೆಯ ಭಗವಂತ ನೆಲೆಸಿದ್ದಾನೆ; ಅವನು ಬುದ್ಧ, ಶುದ್ಧ, ನಿರಾಮಯ.
13.168.29
अव्यक्तादिविशेषान्तमेतद्वैद्या वदन्त्युत ।
एतैरेव विहीनं तु केचिदाहुर्मनीषिणः ॥ १३.१६८.२९ ॥
ಅವ್ಯಕ್ತದಿಂದ ಆರಂಭಿಸಿ ಅಂತಿಮ ವಿಶೇಷದವರೆಗೆ ಇದು — ಎಂದು ವೈದ್ಯರು (ಜ್ಞಾನಿಗಳು) ಹೇಳುತ್ತಾರೆ; ಕೆಲವು ಮನೀಷಿಗಳು ಇವುಗಳಿಂದ ರಹಿತವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.
13.168.30
निस्तत्वं बुध्यमानास्तु केचिदाहुर्महामते ।
केचिदाहुर्महात्मानस्तत्वसंज्ञितमेव तु ॥ १३.१६८.३० ॥
ಓ ಮಹಾಮತಿ, ಕೆಲವರು ಇದನ್ನು ತತ್ತ್ವರಹಿತವೆಂದು ಅರಿತು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ; ಕೆಲವು ಮಹಾತ್ಮರು ಇದನ್ನೇ ತತ್ತ್ವವೆಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಕರೆಯಲ್ಪಟ್ಟದ್ದು ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ.
13.168.31
तत्वस्य श्रवणादेनं तत्वमेवं वदन्ति वै ।
सत्वसंश्रयणाच्चैव सत्ववन्तं महेश्वर ॥ १३.१६८.३१ ॥
ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಕೇಳುವುದರಿಂದಲೇ ಇದನ್ನು 'ತತ್ತ್ವ' ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ; ಸತ್ತ್ವವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸುವುದರಿಂದಲೇ, ಓ ಮಹೇಶ್ವರ, ಇದನ್ನು 'ಸತ್ತ್ವವಂತ' ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ.
13.168.32
एवमेष विकारात्मा बुध्यमानो महाभुज ।
अव्यक्तो भवते व्यक्तौ सत्वंसत्वं तथा गुणौ।
विद्या च भवते विद्या भवेत्तु ग्रहसंज्ञितम् ॥ १३.१६८.३२ ॥
ಹೀಗೆ ವಿಕಾರಸ್ವರೂಪನಾದ ಇವನು ತಿಳಿಯಲ್ಪಡುವಾಗ, ಓ ಮಹಾಭುಜ, ಅವ್ಯಕ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ; ವ್ಯಕ್ತದಲ್ಲಿ ಸತ್ತ್ವವೂ ಸತ್ತ್ವವೂ, ಹಾಗೆಯೇ ಆ ಎರಡು ಗುಣಗಳೂ ಆಗುತ್ತವೆ. ವಿದ್ಯೆಯೂ ವಿದ್ಯೆಯಾಗುತ್ತದೆ; ಅದು 'ಗ್ರಹ' ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತದೆ.
13.168.33
य एवमनुबुद्ध्यन्ते योगसाङ्ख्याश्च तत्वतः ।
तेऽव्यक्तं शङ्करागाढं मुञ्चन्ते शास्त्रबुद्धयः ॥ १३.१६८.३३ ॥
ಹೀಗೆ ತತ್ತ್ವತಃ ಅರಿಯುವ ಯೋಗಿಗಳು ಮತ್ತು ಸಾಂಖ್ಯರು — ಶಾಸ್ತ್ರಬುದ್ಧಿಯುಳ್ಳವರು — ಶಂಕರನಲ್ಲಿ ಆಳವಾಗಿ ನೆಲೆಸಿರುವ ಅವ್ಯಕ್ತವನ್ನು ಬಿಡುತ್ತಾರೆ.
13.168.34
तेषामेतत्तु वदतां शास्त्रार्थं सूक्ष्मदर्शिनाम् ।
बुद्धिर्विस्तीर्यते सर्वं तैलबिन्दुरिवाम्भसि ॥ १३.१६८.३४ ॥
ಸೂಕ್ಷ್ಮದರ್ಶಿಗಳಾದ ಆ ಮಾತನಾಡುವವರ ಶಾಸ್ತ್ರಾರ್ಥ ಇದು — ಅವರ ಬುದ್ಧಿ ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಎಣ್ಣೆಯ ಹನಿಯಂತೆ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ವ್ಯಾಪಿಸುತ್ತದೆ.
13.168.35
विद्या तु सर्वविद्यानामवबोध इति स्मृतः ।
येन विद्यामविद्यां च विन्दन्ति यतिसत्तमाः ॥ १३.१६८.३५ ॥
ವಿದ್ಯೆ ಎಂದರೆ ಎಲ್ಲ ವಿದ್ಯೆಗಳ ಅರಿವು ಎಂದು ಸ್ಮರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ; ಅದರ ಮೂಲಕ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಯತಿಗಳು ವಿದ್ಯೆಯನ್ನೂ ಅವಿದ್ಯೆಯನ್ನೂ ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ.
13.168.36
सैषा त्रयी परा विद्या चतुर्थ्यान्वीक्षिकी स्मृता ।
यां बुद्ध्यमानो बुद्ध्येत बुद्ध्यात्मनि समं गतः ॥ १३.१६८.३६ ॥
ಇದೇ ತ್ರಯೀ ಎಂಬ ಪರಮ ವಿದ್ಯೆ; ನಾಲ್ಕನೆಯದು ಆನ್ವೀಕ್ಷಿಕೀ ಎಂದು ಸ್ಮರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ — ಅದನ್ನು ಅರಿಯುತ್ತಾ, ಬುದ್ಧ್ಯಾತ್ಮದಲ್ಲಿ ಸಮಭಾವ ಪಡೆದು ಮನುಷ್ಯ ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ.
13.168.37
अप्रबुद्धमथाव्यक्तमविद्यासंज्ञिकं स्मृतम् ।
विमोहितं तु शोकेन केवलेन समन्वितम्।
एतद्बुद्ध्या भवेद्बुद्धः किमन्यद्बुद्धिलक्षणम् ॥ १३.१६८.३७ ॥
ಎಚ್ಚರವಿಲ್ಲದ, ಅವ್ಯಕ್ತ, ಅವಿದ್ಯಾ ಎಂದು ಹೆಸರಾದದ್ದು ಎಂದು ಸ್ಮರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಕೇವಲ ಶೋಕದಿಂದ ಮೋಹಿತನಾದವನು. ಈ ಬುದ್ಧಿಯಿಂದಲೇ ಒಬ್ಬನು ಬುದ್ಧನಾಗುತ್ತಾನೆ; ಬುದ್ಧಿಯ ಇನ್ನೇನು ಲಕ್ಷಣ?
13.168.38
ये त्वेतन्नावबुद्ध्यन्ते ते प्रबुद्धवशानुगाः ।
ते पुनःपुनरव्यक्ताज्जनिष्यन्त्यबुधांत्मनः ॥ १३.१६८.३८ ॥
ಇದನ್ನು ಅರಿಯದವರು ಎಚ್ಚರಗೊಂಡವರ ವಶದಲ್ಲಿ ನಡೆಯುವವರು; ಅವರು ಪದೇಪದೇ ಅವ್ಯಕ್ತದಿಂದ ಅಜ್ಞಾನಿ ಆತ್ಮವಾಗಿ ಜನಿಸುವರು.
13.168.39
तमेव तुलयिष्यन्ति अबुद्धिवशवर्तिनः ।
ये चाप्यन्ये तन्मनसस्तेप्येतत्फलभागिनः ॥ १३.१६८.३९ ॥
ಅಬುದ್ಧಿಯ ವಶದಲ್ಲಿ ನಡೆಯುವವರು ಅದನ್ನೇ ತೂಗುವರು; ಮತ್ತು ಮನಸ್ಸು ಅದರಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದವರೂ ಆ ಫಲದ ಭಾಗಿಗಳಾಗುವರು.
13.168.40
विदित्वैनं न शोचन्ति योगोपेतार्थदर्शिनः ।
स्वातन्त्र्यं प्रतिलप्स्यन्ते केवलत्वं च भास्वरम् ॥ १३.१६८.४० ॥
ಇದನ್ನು ತಿಳಿದು, ಯೋಗಯುಕ್ತರಾಗಿ ಅರ್ಥವನ್ನು ಕಾಣುವವರು ಶೋಕಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಅವರು ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯವನ್ನೂ ಪ್ರಕಾಶಮಾನವಾದ ಕೇವಲತ್ವವನ್ನೂ ಪಡೆಯುವರು.
13.168.41
अज्ञानबन्धनान्मुक्तास्तीर्णाः संसारबन्धनात् ।
अज्ञानसागरं घोरमगाधं तमसंज्ञकम्।
यत्र मज्जन्ति भूतानि पुनःपुनररिंदम् ॥ १३.१६८.४१ ॥
ಅಜ್ಞಾನ ಬಂಧನದಿಂದ ಮುಕ್ತರಾದವರು, ಸಂಸಾರ ಬಂಧನವನ್ನು ದಾಟಿದವರು. ಅಜ್ಞಾನವೆಂಬ ಭಯಂಕರ, ಅಗಾಧ, ತಮಸ್ ಎಂದು ಹೆಸರಾದ ಸಾಗರ; ಅದರಲ್ಲಿ ಜೀವಿಗಳು ಪದೇಪದೇ ಮುಳುಗುತ್ತವೆ, ಓ ಶತ್ರುದಮನನೇ!
13.168.42
एषा विद्या तथाऽविद्या कथिता ते मयाऽर्थतः ।
यस्मिन्देयं च नो ग्राह्यं सांख्याः सांख्यं तथैव च ॥ १३.१६८.४२ ॥
ಈ ವಿದ್ಯೆಯನ್ನೂ ಹಾಗೆಯೇ ಅವಿದ್ಯೆಯನ್ನೂ ಅದರ ಅರ್ಥಸಹಿತವಾಗಿ ನಾನು ನಿನಗೆ ಹೇಳಿದ್ದೇನೆ; ಇದರಲ್ಲಿ ಕೊಡುವುದೂ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವುದೂ ನಮಗಿಲ್ಲ — ಸಾಂಖ್ಯರು ಸಾಂಖ್ಯವನ್ನೂ ಹಾಗೆಯೇ (ಅರಿಯುತ್ತಾರೆ).
13.168.43
तथा चैकत्वनानात्वमक्षरं क्षरमेव च ।
निगदिष्यामि देवेश विमोक्षं त्रिविधं च ते ॥ १३.१६८.४३ ॥
ಹಾಗೆಯೇ ಏಕತ್ವ ನಾನಾತ್ವ, ಅಕ್ಷರ ಮತ್ತು ಕ್ಷರವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ, ದೇವೇಶನೇ; ಮೂರು ವಿಧದ ವಿಮೋಕ್ಷವನ್ನೂ ನಿನಗೆ ಹೇಳುತ್ತೇನೆ.
13.168.44
बुद्ध्यमानाप्रबुद्धाभ्यामबुद्धस्य प्रपञ्चनम् ।
भूय एव निबोध त्वं देवानां देवसत्तम ॥ १३.१६८.४४ ॥
ತಿಳಿದವನಿಂದ ಮತ್ತು ತಿಳಿಯದವನಿಂದ, ತಿಳಿಯದವನ ವಿಸ್ತಾರವನ್ನು... ಮತ್ತೆ ನೀನು ತಿಳಿ, ದೇವತೆಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನೇ.
13.168.45
यच्च किञ्च श्रुतं न स्याद्दृष्टं चैव न किञ्चन ।
तच्च ते सम्प्रवक्ष्यामि एकाग्रः शृणु तत्परः ॥ १३.१६८.४५ ॥
ಕೇಳಲ್ಪಡದ ಮತ್ತು ಕಾಣಲ್ಪಡದ ಯಾವುದಿದ್ದರೂ, ಅದನ್ನೂ ನಿನಗೆ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತೇನೆ; ಏಕಾಗ್ರನಾಗಿ, ಅದರಲ್ಲಿ ನಿಷ್ಠನಾಗಿ ಕೇಳು.