മഹാഭാരതം · അധ്യായം 13.168
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
13.168.1
इन्द्रियेभ्यो मनः पूर्वमहङ्कारस्ततः परम् ।
अहङ्कारात्परा बुद्धिर्बुद्धेः परतरं महत् ॥ १३.१६८.१ ॥
ഇന്ദ്രിയങ്ങൾക്കു മുമ്പ് മനസ്സുണ്ട്; പിന്നെ അഹങ്കാരം. അഹങ്കാരത്തിനപ്പുറം ബുദ്ധി; ബുദ്ധിക്കപ്പുറം മഹത്ത്.
13.168.2
महतः परमव्यक्तमव्यक्तात्पुरुषः परः ।
एतावदेतत्सांख्यानां दर्शनं देवसत्तम ॥ १३.१६८.२ ॥
മഹത്തിനപ്പുറം അവ്യക്തം; അവ്യക്തത്തിനപ്പുറം പരമപുരുഷൻ. ദേവശ്രേഷ്ഠാ, സാംഖ്യരുടെ ദർശനം ഇത്രമാത്രമാണ്.
13.168.3
अव्यक्तं बुद्ध्यहङ्कारौ महाभूतानि पञ्च च ।
मनस्तथा विशेषाश्च दश चैवेन्द्रियाणि च।
एतास्तत्वचतुर्विंशन्महापुरुषसम्मिताः ॥ १३.१६८.३ ॥
അവ്യക്തം, ബുദ്ധി, അഹങ്കാരം, അഞ്ച് മഹാഭൂതങ്ങൾ, മനസ്സ്, വിഷയങ്ങൾ, പത്ത് ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ — ഇവയാണ് ഇരുപത്തിനാല് തത്ത്വങ്ങൾ; അവ മഹാപുരുഷന്റെ അളവിനൊത്തവ.
13.168.4
बुद्ध्यामानेन देवेश चेतनेन महात्मना ।
संयोगमेतयोर्नित्यमाहुरव्यक्तपुंसयोः ॥ १३.१६८.४ ॥
ദേവേശാ, ബുദ്ധിയുടെ അളവിനാലും ചേതനയുള്ള മഹാത്മാവിനാലും — അവ്യക്തവും പുരുഷനും തമ്മിലുള്ള സംയോഗം നിത്യമെന്ന് പറയുന്നു.
13.168.5
एकत्वं च बहुत्वं च सर्गप्रलयकोटिशः ।
तमःसंज्ञितमेतद्धि प्रवदन्ति त्रिशूलधृक् ॥ १३.१६८.५ ॥
ഏകത്വവും ബഹുത്വവും, കോടിക്കണക്കിന് സൃഷ്ടികളും പ്രളയങ്ങളും വഴി — ഇതിനെത്തന്നെ തമസ്സ് എന്ന് വിളിക്കുന്നു എന്ന് അവർ പറയുന്നു, ത്രിശൂലധാരിയേ.
13.168.6
समुत्पाट्य यथाव्यक्ताज्जीवा यान्ति पुनःपुनः ।
आदिरेष महानात्मा गुणानामिति नः प्रभो ॥ १३.१६८.६ ॥
അവ്യക്തത്തിൽനിന്ന് പിഴുതെടുക്കപ്പെട്ട ജീവികൾ വീണ്ടും വീണ്ടും പോകുന്നു. ഈ മഹാത്മാവ് തന്നെയാണ് ഗുണങ്ങളുടെ ആദി — പ്രഭോ, ഞങ്ങളോട് ഇങ്ങനെയാണ് പറയപ്പെട്ടത്.
13.168.7
गुणस्थत्वाद्गुणं चैनमाहुरव्यक्तलक्षणम् ।
एतेनाध्युषितो व्यक्तस्त्रिगुणं चेतयत्युत ॥ १३.१६८.७ ॥
ഗുണങ്ങളിൽ സ്ഥിതനായതിനാൽ ഇതിനെ അവ്യക്തലക്ഷണമുള്ള ഗുണമെന്നു പറയുന്നു. ഇതിനാൽ അധിഷ്ഠിതമായ വ്യക്തം ത്രിഗുണാത്മകത്തെയും ചേതനമാക്കുന്നു.
13.168.8
अचेतनः प्रकृत्येषु न चान्यमनुबुध्यते ।
बुध्यमानो ह्यहंकारो नित्यं मानाप्रबोधनात् ॥ १३.१६८.८ ॥
ഇവയിൽ പ്രകൃത്യാ അചേതനമായത് മറ്റൊന്നിനെ അറിയുന്നില്ല. എന്നാൽ അഹങ്കാരം എപ്പോഴും മാനത്തെ ഉണർത്തുന്നതിനാൽ അറിയുന്നതായി തോന്നുന്നു.
13.168.9
विमलस्व विशुद्धस्य नीरुजस्य महात्मनः ।
विमलोदरशीलः स्याद्बुध्यमानाप्रबुद्धयोः ॥ १३.१६८.९ ॥
നിർമലനും വിശുദ്ധനും രോഗരഹിതനുമായ മഹാത്മാവിന് അറിയുന്നവനും അറിയാത്തവനും തമ്മിൽ ഉള്ളിൽ നിർമലമായ സ്വഭാവമുണ്ടാകണം.
13.168.10
द्रष्टा भवत्यभोक्ता च सत्वमूर्तिश्च निर्गुणः ।
बुध्यमानाप्रबुद्धाभ्यामन्य एव तु निर्गुणः ॥ १३.१६८.१० ॥
അവൻ ദ്രഷ്ടാവാണ്, ഭോക്താവല്ല; സത്ത്വമൂർത്തിയും നിർഗുണനുമാണ്. അറിയുന്നവനും അറിയാത്തവനും വേറെയായ അവനാണ് നിർഗുണൻ.
13.168.11
उपेक्षकः शुचिस्ताभ्यामुभाभ्यामयुतस्तथा ।
बुध्यमानो न बुध्येत बुद्धमेवं सनातनम् ॥ १३.१६८.११ ॥
അവൻ ഉപേക്ഷകനും ശുചിയും അവ രണ്ടിനോടും ബന്ധമില്ലാത്തവനുമാണ്; അറിയുന്നവൻ അറിയുന്നില്ല. ഇങ്ങനെ സനാതനൻ അറിയപ്പെട്ടു.
13.168.12
स एव बुद्धेरव्यक्तस्वभावत्वादचेतनः ।
सोहमेव न मेऽन्योस्ति य एवमभिमन्यते ॥ १३.१६८.१२ ॥
അതുതന്നെ ബുദ്ധിയുടെ അവ്യക്തസ്വഭാവത്താൽ അചേതനം. 'ഞാൻ തന്നെയാണവൻ; എനിക്ക് വേറൊരാളില്ല' എന്ന് ഇങ്ങനെ അഭിമാനിക്കുന്നവൻ.
13.168.13
न मन्यते ममान्योस्ति येन चेतोस्म्यचेतनः ।
एवमेवाभिमन्येत बुध्यमानोप्यनात्मवान् ॥ १३.१६८.१३ ॥
എനിക്ക് വേറൊന്നില്ല എന്ന് കരുതാത്തവൻ, അതിനാൽ ഞാൻ ബോധമില്ലാത്തവനാണ് എന്ന് അങ്ങനെ തന്നെ സ്വയം കരുതും; അറിഞ്ഞിരുന്നാലും അവൻ ആത്മസംയമമില്ലാത്തവനാണ്.
13.168.14
अहमेव न मेऽन्योस्ति न प्रबुद्धवशानुगः ।
अव्यक्तस्थो गुणानेष नित्यमेवाभिमन्यते ॥ १३.१६८.१४ ॥
ഞാൻ തന്നെയാണ്, എനിക്ക് വേറെ ആരുമില്ല; പ്രബുദ്ധന്റെ വശത്തിൽ നടക്കാത്തവനായി, അവ്യക്തത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്ന ഇവൻ ഗുണങ്ങളെ എപ്പോഴും തന്റേതെന്നു കരുതുന്നു.
13.168.15
तेनाधिष्ठिततत्वज्ञैर्महद्भिरभिधीयते ।
अहङ्कारेण संयुक्तस्ततस्ददभिमन्यते ॥ १३.१६८.१५ ॥
അതിനാൽ അധിഷ്ഠിതരായ തത്വജ്ഞരായ മഹാന്മാർ അതിനെ (മഹത്) എന്ന് വിളിക്കുന്നു; അഹങ്കാരത്തോടു ചേർന്നവനായി അവൻ അതിനെത്തന്നെ തന്റേതെന്നു കരുതുന്നു.
13.168.16
क्षेत्रं प्रविश्य दुर्बुद्धिर्बुद्ध्यमानो ह्यनात्मवान् ।
अहमेव सृजत्यन्यद्द्वितीयं लोकसारथिः ॥ १३.१६८.१६ ॥
ക്ഷേത്രത്തിൽ പ്രവേശിച്ച ദുർബുദ്ധി, അറിഞ്ഞിരുന്നാലും ആത്മസംയമമില്ലാത്തവൻ, 'ഞാൻ തന്നെ' എന്ന് ലോകസാരഥിയായ മറ്റൊന്നിനെ സൃഷ്ടിക്കുന്നു.
13.168.17
सर्वाभावैरहङ्कारैस्तृतीयं सर्गसंज्ञितम् ।
ततो भूतान्यहङ्कारमहङ्कारो मनोऽसृजत् ॥ १३.१६८.१७ ॥
എല്ലാ ഭാവങ്ങളോടും അഹങ്കാരങ്ങളോടും കൂടിയ മൂന്നാമത്തേതിനെ 'സർഗം' എന്ന് വിളിക്കുന്നു; പിന്നെ ഭൂതങ്ങൾ അഹങ്കാരത്തെയും, അഹങ്കാരം മനസ്സിനെയും സൃഷ്ടിച്ചു.
13.168.18
सर्वस्नोतस्यभिमुखं सम्प्रावर्तत बुद्धिमान् ।
तथैव यज्ञे भूतेषु विषयार्थी पुनःपुनः।
इन्द्रियैः सह शूलाङ्क पञ्च पञ्चभिरेव च ॥ १३.१६८.१८ ॥
എല്ലാ സ്രോതസ്സുകളിലേക്കും തിരിഞ്ഞ ബുദ്ധിമാൻ, അതുപോലെ യജ്ഞത്തിലും, ജീവികളിലും, വിഷയങ്ങളെ ആഗ്രഹിച്ച് വീണ്ടും വീണ്ടും ഏർപ്പെടുന്നു; ഇന്ദ്രിയങ്ങളോടൊപ്പം, ശൂലാങ്കിതമായ അഞ്ചും, അഞ്ചിനോടൊപ്പവും.
13.168.19
मनो वेद न चात्मानमङ्कारं प्रजापतिः ।
न वेद वाप्यहङ्कारो बुद्धिं बुद्धिमतांवर ॥ १३.१६८.१९ ॥
പ്രജാപതി മനസ്സിനെയും ആത്മാവിനെയും അഹങ്കാരത്തെയും അറിയുന്നില്ല. അഹങ്കാരവും ബുദ്ധിമാന്മാരിലെ ശ്രേഷ്ഠമായ ബുദ്ധിയെ അറിയുന്നില്ല.
13.168.20
एवमेते महाभाग नेतरे नयवादिनः ।
अहङ्कारेण संयुक्तः स्रोतस्यभिमुखः सदा ॥ १३.१६८.२० ॥
ഹേ മഹാഭാഗ, ഇങ്ങനെ ഇവരും മറ്റു ന്യായവാദികളും (അറിയുന്നില്ല). അഹങ്കാരത്തോടു കൂടിയവൻ എപ്പോഴും പ്രവാഹത്തിന് അഭിമുഖമായി നിൽക്കുന്നു.
13.168.21
एवमेष विकारात्मा महापुरुषसञ्ज्ञकः ।
प्रतनोति जगत्कृत्स्नं पुनराददते सकृत् ॥ १३.१६८.२१ ॥
ഇങ്ങനെ ഈ വികാരസ്വരൂപനും മഹാപുരുഷൻ എന്ന പേരുള്ളവനും സമസ്ത ജഗത്തിനെയും വിസ്തരിക്കുന്നു; വീണ്ടും ഒരേ സമയം അതിനെ പിൻവലിക്കുന്നു.
13.168.22
ससंज्ञत्वाज्जगत्कृत्स्नमव्यक्तस्य हृदि स्थितम् ।
संविशद्रजनीं कृत्स्नां निशान्ते दिवसागमे ॥ १३.१६८.२२ ॥
സംജ്ഞയുള്ളതിനാൽ സമസ്ത ജഗത്തും അവ്യക്തന്റെ ഹൃദയത്തിൽ സ്ഥിതിചെയ്യുന്നു. രാത്രി മുഴുവൻ പ്രവേശിച്ച്, രാത്രിയുടെ അവസാനം പകൽ വരുമ്പോൾ (അത് വീണ്ടും പ്രകടമാകുന്നു).
13.168.23
पुनरात्मा विजयते बहवो निर्गुणास्तथा ।
अज्ञानेन समायुक्तः सोव्यक्तेन तमोत्मना ॥ १३.१६८.२३ ॥
വീണ്ടും ആത്മാവ് ജയിക്കുന്നു; അനേകം നിർഗുണരും അങ്ങനെതന്നെ. അജ്ഞാനത്താൽ യുക്തനായവൻ അവ്യക്തത്തോടും തമസ്സ് സ്വരൂപമായവനോടും ചേരുന്നു.
13.168.24
यदि ह्येषो नु मन्येत ममास्ति परतो वरः ।
स पुनः पुनरात्मानं न कुर्यादाक्षिपेत च ॥ १३.१६८.२४ ॥
തന്നെക്കാൾ ശ്രേഷ്ഠനായ മറ്റൊരാളുണ്ടെന്ന് ഇയാൾ കരുതിയാൽ, വീണ്ടും വീണ്ടും തന്നെത്താൻ (ഉയർത്താതെയും) ആക്ഷേപിക്കാതെയും ഇരിക്കണം.
13.168.25
एतमव्यक्तविषयं सूक्ष्मं मन्येत बुद्धिमान् ।
पञ्चविंशं महादेव महापुरुषवैकृतम् ॥ १३.१६८.२५ ॥
ബുദ്ധിമാൻ ഇതിനെ അവ്യക്തത്തെ വിഷയമാക്കിയ, സൂക്ഷ്മമായ, ഇരുപത്തിയഞ്ചാമത്തെ തത്ത്വമായി കരുതണം, ഓ മഹാദേവാ; ഇത് മഹാപുരുഷന്റെ വികാരമാണ്.
13.168.26
प्रबुद्धौ बुद्धवानेतत्सृजमानमबुद्धवान् ।
गुणान्पुनश्च तानेव सोत्मनात्मनि निक्षिपेत् ॥ १३.१६८.२६ ॥
ഉണർന്നവൻ ഇതറിയുന്നു; അറിവില്ലാത്തവൻ സൃഷ്ടിക്കുന്നതിനെ അറിയുന്നില്ല. വീണ്ടും ആ ഗുണങ്ങളെത്തന്നെ അവൻ തന്നാൽ തന്നിൽ ഒടുക്കട്ടെ.
13.168.27
अव्यक्तस्य वशीभूतो योऽज्ञानस्य तमोत्मनः ।
बुध्यमानो ह्यबुद्धस्य बुद्धस्तदनुभुज्यते ॥ १३.१६८.२७ ॥
അവ്യക്തത്തിന് വശപ്പെട്ടവൻ, അജ്ഞാനവും തമോസ്വഭാവവുമുള്ളവൻ, അറിവില്ലാത്തവനെപ്പോലെ ഗ്രഹിക്കുന്നു; ഉണർന്നവൻ അതിനെത്തന്നെ അനുഭവിക്കുന്നു.
13.168.28
उपेक्षकः शुचिर्व्यग्रः सोलिङ्गः सोव्रणोऽमलः ।
षड्विंशो भगवानास्ते बुद्धः शुद्धो निरामयः ॥ १३.१६८.२८ ॥
നിസ്സംഗൻ, ശുചി, അവ്യഗ്രൻ, ലിംഗയുക്തൻ, വ്രണയുക്തൻ, നിർമ്മലൻ — ഇരുപത്താറാമത്തെ ഭഗവാൻ നിലകൊള്ളുന്നു; അവൻ ബുദ്ധനും ശുദ്ധനും നിരാമയനുമാണ്.
13.168.29
अव्यक्तादिविशेषान्तमेतद्वैद्या वदन्त्युत ।
एतैरेव विहीनं तु केचिदाहुर्मनीषिणः ॥ १३.१६८.२९ ॥
അവ്യക്തം മുതൽ അവസാന വിശേഷം വരെ ഇതെന്ന് വൈദ്യന്മാർ (ജ്ഞാനികൾ) പറയുന്നു; ചിലർ ഇവയില്ലാത്തതെന്ന് മനീഷികൾ പറയുന്നു.
13.168.30
निस्तत्वं बुध्यमानास्तु केचिदाहुर्महामते ।
केचिदाहुर्महात्मानस्तत्वसंज्ञितमेव तु ॥ १३.१६८.३० ॥
ഹേ മഹാമതേ, ചിലർ ഇതിനെ തത്ത്വരഹിതമെന്ന് അറിഞ്ഞ് പറയുന്നു; ചില മഹാത്മാക്കൾ ഇതിനെത്തന്നെ തത്ത്വമെന്ന പേരിൽ വിളിക്കപ്പെട്ടതെന്ന് പറയുന്നു.
13.168.31
तत्वस्य श्रवणादेनं तत्वमेवं वदन्ति वै ।
सत्वसंश्रयणाच्चैव सत्ववन्तं महेश्वर ॥ १३.१६८.३१ ॥
തത്ത്വം കേൾക്കുന്നതിനാലാണ് ഇതിനെ തത്ത്വമെന്ന് വിളിക്കുന്നത്; സത്ത്വത്തെ ആശ്രയിക്കുന്നതിനാലാണ്, മഹേശ്വരാ, ഇതിനെ സത്ത്വവാൻ എന്ന് വിളിക്കുന്നത്.
13.168.32
एवमेष विकारात्मा बुध्यमानो महाभुज ।
अव्यक्तो भवते व्यक्तौ सत्वंसत्वं तथा गुणौ।
विद्या च भवते विद्या भवेत्तु ग्रहसंज्ञितम् ॥ १३.१६८.३२ ॥
ഇങ്ങനെ വികാരസ്വരൂപനായ ഇവൻ അറിയപ്പെടുമ്പോൾ, മഹാബാഹോ, അവ്യക്തനാകുന്നു; വ്യക്തത്തിൽ സത്ത്വവും സത്ത്വവും, അതുപോലെ ആ രണ്ടു ഗുണങ്ങളും ഉണ്ടാകുന്നു. വിദ്യയും വിദ്യയാകുന്നു; അത് 'ഗ്രഹം' എന്ന പേരിൽ വിളിക്കപ്പെടുന്നു.
13.168.33
य एवमनुबुद्ध्यन्ते योगसाङ्ख्याश्च तत्वतः ।
तेऽव्यक्तं शङ्करागाढं मुञ्चन्ते शास्त्रबुद्धयः ॥ १३.१६८.३३ ॥
ഇങ്ങനെ തത്ത്വത്തിൽ മനസ്സിലാക്കുന്ന യോഗികളും സാംഖ്യരും — ശാസ്ത്രബുദ്ധിയുള്ളവർ — ശങ്കരനിൽ ആഴത്തിൽ സ്ഥിതമായ അവ്യക്തത്തെ ഉപേക്ഷിക്കുന്നു.
13.168.34
तेषामेतत्तु वदतां शास्त्रार्थं सूक्ष्मदर्शिनाम् ।
बुद्धिर्विस्तीर्यते सर्वं तैलबिन्दुरिवाम्भसि ॥ १३.१६८.३४ ॥
സൂക്ഷ്മദർശികളായ ആ വക്താക്കളുടെ ശാസ്ത്രാർത്ഥം ഇതാണ് — അവരുടെ ബുദ്ധി വെള്ളത്തിൽ എണ്ണത്തുള്ളി പോലെ എല്ലാം വ്യാപിക്കുന്നു.
13.168.35
विद्या तु सर्वविद्यानामवबोध इति स्मृतः ।
येन विद्यामविद्यां च विन्दन्ति यतिसत्तमाः ॥ १३.१६८.३५ ॥
വിദ്യ എന്നത് എല്ലാ വിദ്യകളുടെയും അവബോധമാണെന്ന് സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു; അതിലൂടെയാണ് ശ്രേഷ്ഠരായ യതികൾ വിദ്യയെയും അവിദ്യയെയും നേടുന്നത്.
13.168.36
सैषा त्रयी परा विद्या चतुर्थ्यान्वीक्षिकी स्मृता ।
यां बुद्ध्यमानो बुद्ध्येत बुद्ध्यात्मनि समं गतः ॥ १३.१६८.३६ ॥
ഇതുതന്നെ ത്രയി എന്ന പരമവിദ്യ; നാലാമത്തേത് ആന്വീക്ഷികി എന്ന് സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു — അതിനെ ഗ്രഹിച്ച്, ബുദ്ധ്യാത്മാവിൽ സമഭാവം പ്രാപിച്ച് മനുഷ്യൻ അറിയുന്നു.
13.168.37
अप्रबुद्धमथाव्यक्तमविद्यासंज्ञिकं स्मृतम् ।
विमोहितं तु शोकेन केवलेन समन्वितम्।
एतद्बुद्ध्या भवेद्बुद्धः किमन्यद्बुद्धिलक्षणम् ॥ १३.१६८.३७ ॥
ഉണരാത്തത്, അവ്യക്തം, അവിദ്യ എന്ന പേരുള്ളത് എന്ന് സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു. ദുഃഖത്താൽ പൂർണമായി മോഹിതനായവൻ. ഈ ബുദ്ധികൊണ്ടുതന്നെ ഒരാൾ ബുദ്ധനാകുന്നു; ബുദ്ധിയുടെ മറ്റെന്ത് ലക്ഷണം?
13.168.38
ये त्वेतन्नावबुद्ध्यन्ते ते प्रबुद्धवशानुगाः ।
ते पुनःपुनरव्यक्ताज्जनिष्यन्त्यबुधांत्मनः ॥ १३.१६८.३८ ॥
ഇത് അറിയാത്തവർ ഉണർന്നവന്റെ വശത്തെ പിന്തുടരുന്നവരാണ്; അവർ വീണ്ടും വീണ്ടും അവ്യക്തത്തിൽനിന്ന് അജ്ഞാനിയായ ആത്മാവായി ജനിക്കും.
13.168.39
तमेव तुलयिष्यन्ति अबुद्धिवशवर्तिनः ।
ये चाप्यन्ये तन्मनसस्तेप्येतत्फलभागिनः ॥ १३.१६८.३९ ॥
അബുദ്ധിയുടെ വശത്ത് നടക്കുന്നവർ അതിനെത്തന്നെ തൂക്കിനോക്കും; അതിൽ മനസ്സുറപ്പിച്ചവരും ആ ഫലത്തിന്റെ ഭാഗികളാകും.
13.168.40
विदित्वैनं न शोचन्ति योगोपेतार्थदर्शिनः ।
स्वातन्त्र्यं प्रतिलप्स्यन्ते केवलत्वं च भास्वरम् ॥ १३.१६८.४० ॥
ഇത് അറിഞ്ഞ്, യോഗയുക്തരായി അർഥം കാണുന്നവർ ദുഃഖിക്കുന്നില്ല; അവർ സ്വാതന്ത്ര്യവും പ്രകാശമുള്ള കേവലത്വവും നേടും.
13.168.41
अज्ञानबन्धनान्मुक्तास्तीर्णाः संसारबन्धनात् ।
अज्ञानसागरं घोरमगाधं तमसंज्ञकम्।
यत्र मज्जन्ति भूतानि पुनःपुनररिंदम् ॥ १३.१६८.४१ ॥
അജ്ഞാനബന്ധനത്തിൽനിന്ന് മുക്തരായവർ, സംസാരബന്ധനം കടന്നവർ. അജ്ഞാനമെന്ന ഭയങ്കരവും അഗാധവുമായ, തമസ് എന്ന സമുദ്രം; അതിൽ ജീവികൾ വീണ്ടും വീണ്ടും മുങ്ങുന്നു, ശത്രുദമനാ!
13.168.42
एषा विद्या तथाऽविद्या कथिता ते मयाऽर्थतः ।
यस्मिन्देयं च नो ग्राह्यं सांख्याः सांख्यं तथैव च ॥ १३.१६८.४२ ॥
ഈ വിദ്യയും അതുപോലെ അവിദ്യയും അതിന്റെ അർഥസഹിതം ഞാൻ നിന്നോട് പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു; ഇതിൽ കൊടുക്കലും വാങ്ങലും നമുക്കില്ല — സാംഖ്യർ സാംഖ്യത്തെയും അങ്ങനെതന്നെ (അറിയുന്നു).
13.168.43
तथा चैकत्वनानात्वमक्षरं क्षरमेव च ।
निगदिष्यामि देवेश विमोक्षं त्रिविधं च ते ॥ १३.१६८.४३ ॥
അതുപോലെ ഏകത്വവും നാനാത്വവും, അക്ഷരവും ക്ഷരവും ഞാൻ പറയാം, ദേവേശാ; മൂന്നുവിധമായ വിമോക്ഷവും നിനക്ക് ഞാൻ പറയാം.
13.168.44
बुद्ध्यमानाप्रबुद्धाभ्यामबुद्धस्य प्रपञ्चनम् ।
भूय एव निबोध त्वं देवानां देवसत्तम ॥ १३.१६८.४४ ॥
അറിവുള്ളവനാലും അറിവില്ലാത്തവനാലും, അറിവില്ലാത്തവന്റെ വിസ്താരം... വീണ്ടും നീ അറിഞ്ഞുകൊള്ളുക, ദേവന്മാരിൽ ശ്രേഷ്ഠനേ.
13.168.45
यच्च किञ्च श्रुतं न स्याद्दृष्टं चैव न किञ्चन ।
तच्च ते सम्प्रवक्ष्यामि एकाग्रः शृणु तत्परः ॥ १३.१६८.४५ ॥
കേൾക്കപ്പെടാത്തതും കാണപ്പെടാത്തതുമായ എന്തെങ്കിലും ഉണ്ടെങ്കിൽ, അതും ഞാൻ നിനക്ക് പൂർണ്ണമായി പറയാം; ഏകാഗ്രനായി, അതിൽ താല്പര്യത്തോടെ കേൾക്കുക.