महाभारत · अध्याय 13.168
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
13.168.1
इन्द्रियेभ्यो मनः पूर्वमहङ्कारस्ततः परम् ।
अहङ्कारात्परा बुद्धिर्बुद्धेः परतरं महत् ॥ १३.१६८.१ ॥
इंद्रियांच्या आधी मन; नंतर अहंकार. अहंकाराच्या पलीकडे बुद्धी; बुद्धीच्याही पलीकडे महत् तत्त्व.
13.168.2
महतः परमव्यक्तमव्यक्तात्पुरुषः परः ।
एतावदेतत्सांख्यानां दर्शनं देवसत्तम ॥ १३.१६८.२ ॥
महताच्या पलीकडे अव्यक्त; अव्यक्ताच्या पलीकडे परम पुरुष. हे देवश्रेष्ठा, सांख्यांचे दर्शन एवढेच आहे.
13.168.3
अव्यक्तं बुद्ध्यहङ्कारौ महाभूतानि पञ्च च ।
मनस्तथा विशेषाश्च दश चैवेन्द्रियाणि च।
एतास्तत्वचतुर्विंशन्महापुरुषसम्मिताः ॥ १३.१६८.३ ॥
अव्यक्त, बुद्धी, अहंकार, पंच महाभूते, मन, विषय आणि दहा इंद्रिये — ही चोवीस तत्त्वे आहेत, जी महापुरुषाच्या परिमाणाइतकी आहेत.
13.168.4
बुद्ध्यामानेन देवेश चेतनेन महात्मना ।
संयोगमेतयोर्नित्यमाहुरव्यक्तपुंसयोः ॥ १३.१६८.४ ॥
हे देवेशा, बुद्धीच्या मापाने आणि चेतन महात्म्याद्वारे — अव्यक्त आणि पुरुष यांचा संयोग नित्य आहे असे म्हटले जाते.
13.168.5
एकत्वं च बहुत्वं च सर्गप्रलयकोटिशः ।
तमःसंज्ञितमेतद्धि प्रवदन्ति त्रिशूलधृक् ॥ १३.१६८.५ ॥
एकत्व आणि बहुत्व, कोट्यवधी सर्ग व प्रलयांद्वारे — यालाच तमस् असे म्हणतात, असे ते सांगतात, हे त्रिशूलधारी.
13.168.6
समुत्पाट्य यथाव्यक्ताज्जीवा यान्ति पुनःपुनः ।
आदिरेष महानात्मा गुणानामिति नः प्रभो ॥ १३.१६८.६ ॥
अव्यक्तातून उपटले गेलेले जीव पुन्हा पुन्हा जातात. हा महान आत्मा हाच गुणांचा आदी आहे — हे प्रभो, आम्हाला असे सांगितले आहे.
13.168.7
गुणस्थत्वाद्गुणं चैनमाहुरव्यक्तलक्षणम् ।
एतेनाध्युषितो व्यक्तस्त्रिगुणं चेतयत्युत ॥ १३.१६८.७ ॥
गुणांमध्ये स्थित असल्यामुळे याला अव्यक्त लक्षणाचा गुण म्हणतात. याने अधिष्ठित झालेला व्यक्त त्रिगुणात्मकालाही चेतवतो.
13.168.8
अचेतनः प्रकृत्येषु न चान्यमनुबुध्यते ।
बुध्यमानो ह्यहंकारो नित्यं मानाप्रबोधनात् ॥ १३.१६८.८ ॥
यांच्यामध्ये स्वभावतः अचेतन असलेले दुसऱ्याला जाणत नाही. पण अहंकार नेहमी मानाला जागवतो म्हणून तो जाणणारा वाटतो.
13.168.9
विमलस्व विशुद्धस्य नीरुजस्य महात्मनः ।
विमलोदरशीलः स्याद्बुध्यमानाप्रबुद्धयोः ॥ १३.१६८.९ ॥
निर्मल, शुद्ध, निरोगी अशा महात्म्याचा जाणणारा आणि न जाणणारा यांच्यामध्ये आतून निर्मल स्वभाव असावा.
13.168.10
द्रष्टा भवत्यभोक्ता च सत्वमूर्तिश्च निर्गुणः ।
बुध्यमानाप्रबुद्धाभ्यामन्य एव तु निर्गुणः ॥ १३.१६८.१० ॥
तो द्रष्टा आहे, भोक्ता नाही; सत्त्वमूर्ती व निर्गुण आहे. जाणणारा आणि न जाणणारा यांपेक्षा वेगळा, तोच निर्गुण आहे.
13.168.11
उपेक्षकः शुचिस्ताभ्यामुभाभ्यामयुतस्तथा ।
बुध्यमानो न बुध्येत बुद्धमेवं सनातनम् ॥ १३.१६८.११ ॥
तो उदासीन, शुद्ध, त्या दोघांशीही असंबद्ध आहे; जाणणारा जाणत नाही. अशा प्रकारे सनातनाला जाणले जाते.
13.168.12
स एव बुद्धेरव्यक्तस्वभावत्वादचेतनः ।
सोहमेव न मेऽन्योस्ति य एवमभिमन्यते ॥ १३.१६८.१२ ॥
तोच बुद्धीच्या अव्यक्त स्वभावामुळे अचेतन आहे. 'मीच तो, माझ्याहून दुसरा कोणी नाही' असा जो अभिमान करतो.
13.168.13
न मन्यते ममान्योस्ति येन चेतोस्म्यचेतनः ।
एवमेवाभिमन्येत बुध्यमानोप्यनात्मवान् ॥ १३.१६८.१३ ॥
माझ्याहून दुसरा कोणी नाही असे जो मानत नाही, त्यामुळे मी चेतनाहीन आहे, असेच तो स्वतःला मानेल; जाणत असूनही तो आत्मसंयमहीन आहे.
13.168.14
अहमेव न मेऽन्योस्ति न प्रबुद्धवशानुगः ।
अव्यक्तस्थो गुणानेष नित्यमेवाभिमन्यते ॥ १३.१६८.१४ ॥
मीच आहे, माझ्याहून दुसरा कोणी नाही; प्रबुद्धाच्या वशात न चालणारा, अव्यक्तात स्थित हा जीव गुणांना सदैव आपलेच मानतो.
13.168.15
तेनाधिष्ठिततत्वज्ञैर्महद्भिरभिधीयते ।
अहङ्कारेण संयुक्तस्ततस्ददभिमन्यते ॥ १३.१६८.१५ ॥
त्याने अधिष्ठित तत्त्वज्ञ महात्मे त्याला (महत्) म्हणतात; अहंकाराने युक्त होऊन तो त्यालाच आपले मानतो.
13.168.16
क्षेत्रं प्रविश्य दुर्बुद्धिर्बुद्ध्यमानो ह्यनात्मवान् ।
अहमेव सृजत्यन्यद्द्वितीयं लोकसारथिः ॥ १३.१६८.१६ ॥
क्षेत्रात प्रवेश करून दुर्बुद्धी, जाणत असूनही आत्मसंयमहीन, 'मीच' असे म्हणून जगाचा सारथी असलेले दुसरे तत्त्व निर्माण करतो.
13.168.17
सर्वाभावैरहङ्कारैस्तृतीयं सर्गसंज्ञितम् ।
ततो भूतान्यहङ्कारमहङ्कारो मनोऽसृजत् ॥ १३.१६८.१७ ॥
सर्व भाव व अहंकारांसह तिसऱ्याला 'सर्ग' असे म्हणतात; मग भूते अहंकाराला, अहंकाराने मनाला निर्माण केले.
13.168.18
सर्वस्नोतस्यभिमुखं सम्प्रावर्तत बुद्धिमान् ।
तथैव यज्ञे भूतेषु विषयार्थी पुनःपुनः।
इन्द्रियैः सह शूलाङ्क पञ्च पञ्चभिरेव च ॥ १३.१६८.१८ ॥
सर्व स्रोतांकडे वळलेला बुद्धिमान, तसाच यज्ञात, प्राण्यांत, विषयांची इच्छा करीत वारंवार गुंततो; इंद्रियांसह, शूलांकित पाच आणि पाचांसह.
13.168.19
मनो वेद न चात्मानमङ्कारं प्रजापतिः ।
न वेद वाप्यहङ्कारो बुद्धिं बुद्धिमतांवर ॥ १३.१६८.१९ ॥
प्रजापती मनाला, आत्म्याला आणि अहंकाराला जाणत नाहीत. अहंकारही बुद्धिमानांमधील श्रेष्ठ बुद्धीला जाणत नाही.
13.168.20
एवमेते महाभाग नेतरे नयवादिनः ।
अहङ्कारेण संयुक्तः स्रोतस्यभिमुखः सदा ॥ १३.१६८.२० ॥
हे महाभागा, असे हे आणि इतर नयवादी (जाणत नाहीत). अहंकाराने युक्त असलेला सदैव प्रवाहाच्या सन्मुख असतो.
13.168.21
एवमेष विकारात्मा महापुरुषसञ्ज्ञकः ।
प्रतनोति जगत्कृत्स्नं पुनराददते सकृत् ॥ १३.१६८.२१ ॥
असा हा विकारस्वरूप, महापुरुष नावाचा, संपूर्ण जगताचा विस्तार करतो आणि पुन्हा एकदाच त्याचा संहार करतो.
13.168.22
ससंज्ञत्वाज्जगत्कृत्स्नमव्यक्तस्य हृदि स्थितम् ।
संविशद्रजनीं कृत्स्नां निशान्ते दिवसागमे ॥ १३.१६८.२२ ॥
संज्ञा असल्यामुळे संपूर्ण जगत अव्यक्ताच्या हृदयात स्थित आहे. संपूर्ण रात्री प्रवेश करून, रात्रीच्या शेवटी, दिवस उगवताना (ते पुन्हा प्रकट होते).
13.168.23
पुनरात्मा विजयते बहवो निर्गुणास्तथा ।
अज्ञानेन समायुक्तः सोव्यक्तेन तमोत्मना ॥ १३.१६८.२३ ॥
पुन्हा आत्मा जिंकतो; अनेक निर्गुणही तसेच. अज्ञानाने युक्त तो अव्यक्ताशी, तमोरूप आत्म्याशी जोडलेला असतो.
13.168.24
यदि ह्येषो नु मन्येत ममास्ति परतो वरः ।
स पुनः पुनरात्मानं न कुर्यादाक्षिपेत च ॥ १३.१६८.२४ ॥
माझ्यापेक्षाही श्रेष्ठ कोणी आहे असे याने मानले तर त्याने पुन्हा पुन्हा स्वतःला (मोठे न करता) आणि निंदा न करता राहावे.
13.168.25
एतमव्यक्तविषयं सूक्ष्मं मन्येत बुद्धिमान् ।
पञ्चविंशं महादेव महापुरुषवैकृतम् ॥ १३.१६८.२५ ॥
बुद्धिमान माणसाने याला अव्यक्ताला विषय करणारे, सूक्ष्म, पंचविसावे तत्त्व मानावे, हे महादेव; हे महापुरुषाचे विकार आहे.
13.168.26
प्रबुद्धौ बुद्धवानेतत्सृजमानमबुद्धवान् ।
गुणान्पुनश्च तानेव सोत्मनात्मनि निक्षिपेत् ॥ १३.१६८.२६ ॥
जागृत झालेला हे जाणतो; अज्ञानी सृजन करणाऱ्याला जाणत नाही. पुन्हा ते गुण स्वतःने स्वतःमध्येच विलीन करावेत.
13.168.27
अव्यक्तस्य वशीभूतो योऽज्ञानस्य तमोत्मनः ।
बुध्यमानो ह्यबुद्धस्य बुद्धस्तदनुभुज्यते ॥ १३.१६८.२७ ॥
जो अव्यक्ताच्या वशात आहे, अज्ञान आणि तमस्वभाव आहे, तो अबुद्धाप्रमाणे समजतो; आणि जो बुद्ध आहे तो तेच अनुभवतो.
13.168.28
उपेक्षकः शुचिर्व्यग्रः सोलिङ्गः सोव्रणोऽमलः ।
षड्विंशो भगवानास्ते बुद्धः शुद्धो निरामयः ॥ १३.१६८.२८ ॥
उदासीन, शुचि, अव्यग्र, लिंगयुक्त, व्रणयुक्त, निर्मल — सव्विसावे भगवान स्थित आहेत; ते बुद्ध, शुद्ध, निरामय आहेत.
13.168.29
अव्यक्तादिविशेषान्तमेतद्वैद्या वदन्त्युत ।
एतैरेव विहीनं तु केचिदाहुर्मनीषिणः ॥ १३.१६८.२९ ॥
अव्यक्तापासून शेवटच्या विशेषापर्यंत हे — असे विद्वान म्हणतात; आणि काही मनीषी यांच्याशिवाय असे सांगतात.
13.168.30
निस्तत्वं बुध्यमानास्तु केचिदाहुर्महामते ।
केचिदाहुर्महात्मानस्तत्वसंज्ञितमेव तु ॥ १३.१६८.३० ॥
हे महामते, काही लोक याला तत्त्वरहित समजून सांगतात; आणि काही महात्मे हेच तत्त्व या नावाने ओळखले जाते असे सांगतात.
13.168.31
तत्वस्य श्रवणादेनं तत्वमेवं वदन्ति वै ।
सत्वसंश्रयणाच्चैव सत्ववन्तं महेश्वर ॥ १३.१६८.३१ ॥
तत्त्वाचे श्रवण केल्यामुळेच याला 'तत्त्व' म्हणतात; आणि सत्त्वाचा आश्रय घेतल्यामुळेच, हे महेश्वरा, याला 'सत्त्ववान' म्हणतात.
13.168.32
एवमेष विकारात्मा बुध्यमानो महाभुज ।
अव्यक्तो भवते व्यक्तौ सत्वंसत्वं तथा गुणौ।
विद्या च भवते विद्या भवेत्तु ग्रहसंज्ञितम् ॥ १३.१६८.३२ ॥
अशाप्रकारे विकारस्वरूप हा जाणला जात असताना, हे महाबाहो, तो अव्यक्त होतो; व्यक्तात सत्त्व आणि सत्त्व, तसेच ते दोन गुणही असतात. विद्याही विद्या होते; ती 'ग्रह' या नावाने ओळखली जाते.
13.168.33
य एवमनुबुद्ध्यन्ते योगसाङ्ख्याश्च तत्वतः ।
तेऽव्यक्तं शङ्करागाढं मुञ्चन्ते शास्त्रबुद्धयः ॥ १३.१६८.३३ ॥
जे असे तत्त्वतः जाणतात — योगी आणि सांख्य — शास्त्रबुद्धी असलेले ते शंकरात खोलवर स्थित अव्यक्ताला सोडून देतात.
13.168.34
तेषामेतत्तु वदतां शास्त्रार्थं सूक्ष्मदर्शिनाम् ।
बुद्धिर्विस्तीर्यते सर्वं तैलबिन्दुरिवाम्भसि ॥ १३.१६८.३४ ॥
सूक्ष्मदर्शी त्या वक्त्यांचा हा शास्त्रार्थ आहे — त्यांची बुद्धी पाण्यात तेलाच्या थेंबासारखी सर्वत्र पसरते.
13.168.35
विद्या तु सर्वविद्यानामवबोध इति स्मृतः ।
येन विद्यामविद्यां च विन्दन्ति यतिसत्तमाः ॥ १३.१६८.३५ ॥
विद्या ही सर्व विद्यांचे अवबोधन असे स्मरली जाते; ज्याद्वारे श्रेष्ठ यती विद्या आणि अविद्या प्राप्त करतात.
13.168.36
सैषा त्रयी परा विद्या चतुर्थ्यान्वीक्षिकी स्मृता ।
यां बुद्ध्यमानो बुद्ध्येत बुद्ध्यात्मनि समं गतः ॥ १३.१६८.३६ ॥
हीच त्रयी ही परम विद्या आहे; चौथी आन्वीक्षिकी म्हणून स्मरली जाते — जिला जाणून, बुद्ध्यात्म्यात समभाव प्राप्त करून माणूस जाणतो.
13.168.37
अप्रबुद्धमथाव्यक्तमविद्यासंज्ञिकं स्मृतम् ।
विमोहितं तु शोकेन केवलेन समन्वितम्।
एतद्बुद्ध्या भवेद्बुद्धः किमन्यद्बुद्धिलक्षणम् ॥ १३.१६८.३७ ॥
अप्रबुद्ध, अव्यक्त आणि अविद्या नावाचे मानले गेले आहे. केवळ शोकाने पूर्णपणे मोहित झालेले. या बुद्धीनेच कोणी बुद्ध होतो; बुद्धीचे आणखी कोणते लक्षण आहे?
13.168.38
ये त्वेतन्नावबुद्ध्यन्ते ते प्रबुद्धवशानुगाः ।
ते पुनःपुनरव्यक्ताज्जनिष्यन्त्यबुधांत्मनः ॥ १३.१६८.३८ ॥
जे हे जाणत नाहीत ते प्रबुद्धाच्या वशात चालणारे आहेत; ते पुन्हा पुन्हा अव्यक्तापासून अज्ञानी आत्म्याच्या रूपाने जन्म घेतील.
13.168.39
तमेव तुलयिष्यन्ति अबुद्धिवशवर्तिनः ।
ये चाप्यन्ये तन्मनसस्तेप्येतत्फलभागिनः ॥ १३.१६८.३९ ॥
अबुद्धीच्या वशात चालणारे त्यालाच तोलतील; आणि ज्यांचे मन त्यात आहे तेही त्या फलाचे भागीदार होतील.
13.168.40
विदित्वैनं न शोचन्ति योगोपेतार्थदर्शिनः ।
स्वातन्त्र्यं प्रतिलप्स्यन्ते केवलत्वं च भास्वरम् ॥ १३.१६८.४० ॥
हे जाणून योगयुक्त, अर्थदर्शी शोक करत नाहीत; ते स्वातंत्र्य आणि तेजस्वी केवलत्व प्राप्त करतील.
13.168.41
अज्ञानबन्धनान्मुक्तास्तीर्णाः संसारबन्धनात् ।
अज्ञानसागरं घोरमगाधं तमसंज्ञकम्।
यत्र मज्जन्ति भूतानि पुनःपुनररिंदम् ॥ १३.१६८.४१ ॥
अज्ञानाच्या बंधनातून मुक्त, संसाराचे बंधन पार केलेले. अज्ञानाचा भयंकर, अथांग, तमस् नावाचा सागर; ज्यात प्राणी पुन्हा पुन्हा बुडतात, हे शत्रुदमना!
13.168.42
एषा विद्या तथाऽविद्या कथिता ते मयाऽर्थतः ।
यस्मिन्देयं च नो ग्राह्यं सांख्याः सांख्यं तथैव च ॥ १३.१६८.४२ ॥
ही विद्या आणि तशीच अविद्या तिच्या अर्थासह मी तुला सांगितली आहे; ज्यात देणे आणि घेणे आपले नाही — सांख्य सांख्याला तसेच (जाणतात).
13.168.43
तथा चैकत्वनानात्वमक्षरं क्षरमेव च ।
निगदिष्यामि देवेश विमोक्षं त्रिविधं च ते ॥ १३.१६८.४३ ॥
तसेच एकत्व आणि नानात्व, अक्षर आणि क्षर मी सांगेन, हे देवेशा; आणि त्रिविध विमोक्षही मी तुला सांगेन.
13.168.44
बुद्ध्यमानाप्रबुद्धाभ्यामबुद्धस्य प्रपञ्चनम् ।
भूय एव निबोध त्वं देवानां देवसत्तम ॥ १३.१६८.४४ ॥
बुद्ध आणि अबुद्ध यांच्याद्वारे, अबुद्धाचा विस्तार... पुन्हा तू समजून घे, हे देवश्रेष्ठा.
13.168.45
यच्च किञ्च श्रुतं न स्याद्दृष्टं चैव न किञ्चन ।
तच्च ते सम्प्रवक्ष्यामि एकाग्रः शृणु तत्परः ॥ १३.१६८.४५ ॥
जे काही ऐकले गेले नाही आणि पाहिलेही गेले नाही, तेही मी तुला पूर्णपणे सांगेन; एकाग्र होऊन, त्यात तत्पर होऊन ऐक.