ਮਹਾਂਭਾਰਤ · ਅਧਿਆਇ 13.168
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
13.168.1
इन्द्रियेभ्यो मनः पूर्वमहङ्कारस्ततः परम् ।
अहङ्कारात्परा बुद्धिर्बुद्धेः परतरं महत् ॥ १३.१६८.१ ॥
ਇੰਦਰੀਆਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮਨ ਹੈ, ਫਿਰ ਅਹੰਕਾਰ। ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਪਰੇ ਬੁੱਧੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਬੁੱਧੀ ਤੋਂ ਵੀ ਪਰੇ ਮਹਤ੍ ਹੈ।
13.168.2
महतः परमव्यक्तमव्यक्तात्पुरुषः परः ।
एतावदेतत्सांख्यानां दर्शनं देवसत्तम ॥ १३.१६८.२ ॥
ਮਹਤ੍ ਤੋਂ ਪਰੇ ਅਵਿਅਕਤ ਹੈ; ਅਵਿਅਕਤ ਤੋਂ ਪਰੇ ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਹੈ। ਹੇ ਦੇਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ, ਸਾਂਖਿਆਂ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਇਹੀ ਹੈ।
13.168.3
अव्यक्तं बुद्ध्यहङ्कारौ महाभूतानि पञ्च च ।
मनस्तथा विशेषाश्च दश चैवेन्द्रियाणि च।
एतास्तत्वचतुर्विंशन्महापुरुषसम्मिताः ॥ १३.१६८.३ ॥
ਅਵਿਅਕਤ, ਬੁੱਧੀ, ਅਹੰਕਾਰ, ਪੰਜ ਮਹਾਭੂਤ, ਮਨ, ਵਿਸ਼ੇ ਅਤੇ ਦਸ ਇੰਦਰੀਆਂ — ਇਹ ਚੌਵੀ ਤੱਤ ਹਨ, ਜੋ ਮਹਾਪੁਰਖ ਦੇ ਮਾਪ ਬਰਾਬਰ ਹਨ।
13.168.4
बुद्ध्यामानेन देवेश चेतनेन महात्मना ।
संयोगमेतयोर्नित्यमाहुरव्यक्तपुंसयोः ॥ १३.१६८.४ ॥
ਹੇ ਦੇਵੇਸ਼, ਬੁੱਧੀ ਦੇ ਮਾਪ ਨਾਲ ਅਤੇ ਚੇਤਨ ਮਹਾਤਮਾ ਰਾਹੀਂ — ਅਵਿਅਕਤ ਅਤੇ ਪੁਰਖ ਦਾ ਇਹ ਸੰਜੋਗ ਸਦੀਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
13.168.5
एकत्वं च बहुत्वं च सर्गप्रलयकोटिशः ।
तमःसंज्ञितमेतद्धि प्रवदन्ति त्रिशूलधृक् ॥ १३.१६८.५ ॥
ਇਕਤਾ ਅਤੇ ਬਹੁਤਾ, ਕਰੋੜਾਂ ਸਰਗ ਅਤੇ ਪ੍ਰਲੈ ਰਾਹੀਂ — ਇਸੇ ਨੂੰ ਤਮਸ ਨਾਂ ਨਾਲ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਇਹ ਉਹ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਹੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲਧਾਰੀ।
13.168.6
समुत्पाट्य यथाव्यक्ताज्जीवा यान्ति पुनःपुनः ।
आदिरेष महानात्मा गुणानामिति नः प्रभो ॥ १३.१६८.६ ॥
ਅਵਿਅਕਤ ਤੋਂ ਉਖੜ ਕੇ ਜੀਵ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਹੀ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਆਦਿ ਹੈ — ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਸਾਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
13.168.7
गुणस्थत्वाद्गुणं चैनमाहुरव्यक्तलक्षणम् ।
एतेनाध्युषितो व्यक्तस्त्रिगुणं चेतयत्युत ॥ १३.१६८.७ ॥
ਗੁਣਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਸਨੂੰ ਅਵਿਅਕਤ ਲੱਛਣ ਵਾਲਾ ਗੁਣ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਅਧਿਸ਼ਠਿਤ ਵਿਅਕਤ ਤ੍ਰਿਗੁਣਾਤਮਕ ਨੂੰ ਵੀ ਚੇਤਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।
13.168.8
अचेतनः प्रकृत्येषु न चान्यमनुबुध्यते ।
बुध्यमानो ह्यहंकारो नित्यं मानाप्रबोधनात् ॥ १३.१६८.८ ॥
ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਭਾਅ ਤੋਂ ਅਚੇਤਨ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਹ ਕਿਸੇ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ। ਪਰ ਅਹੰਕਾਰ ਸਦਾ ਮਾਣ ਨੂੰ ਜਗਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।
13.168.9
विमलस्व विशुद्धस्य नीरुजस्य महात्मनः ।
विमलोदरशीलः स्याद्बुध्यमानाप्रबुद्धयोः ॥ १३.१६८.९ ॥
ਨਿਰਮਲ, ਸ਼ੁੱਧ, ਰੋਗ-ਰਹਿਤ ਮਹਾਤਮਾ ਦਾ, ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਨਾ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਦੋਹਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਅੰਦਰੋਂ ਨਿਰਮਲ ਸੁਭਾਅ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
13.168.10
द्रष्टा भवत्यभोक्ता च सत्वमूर्तिश्च निर्गुणः ।
बुध्यमानाप्रबुद्धाभ्यामन्य एव तु निर्गुणः ॥ १३.१६८.१० ॥
ਉਹ ਦ੍ਰਸ਼ਟਾ ਹੈ, ਭੋਗਣ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ; ਸੱਤਵ-ਮੂਰਤੀ ਅਤੇ ਨਿਰਗੁਣ ਹੈ। ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਨਾ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਦੋਹਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ, ਉਹੀ ਨਿਰਗੁਣ ਹੈ।
13.168.11
उपेक्षकः शुचिस्ताभ्यामुभाभ्यामयुतस्तथा ।
बुध्यमानो न बुध्येत बुद्धमेवं सनातनम् ॥ १३.१६८.११ ॥
ਉਹ ਉਦਾਸੀਨ, ਸ਼ੁੱਧ, ਉਹਨਾਂ ਦੋਹਾਂ ਨਾਲ ਅਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ; ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਨਾਤਨ ਨੂੰ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
13.168.12
स एव बुद्धेरव्यक्तस्वभावत्वादचेतनः ।
सोहमेव न मेऽन्योस्ति य एवमभिमन्यते ॥ १३.१६८.१२ ॥
ਉਹੀ ਬੁੱਧੀ ਦੇ ਅਵਿਅਕਤ ਸੁਭਾਅ ਕਰਕੇ ਅਚੇਤਨ ਹੈ। 'ਮੈਂ ਹੀ ਉਹ ਹਾਂ, ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ' ਐਸਾ ਜੋ ਅਭਿਮਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।
13.168.13
न मन्यते ममान्योस्ति येन चेतोस्म्यचेतनः ।
एवमेवाभिमन्येत बुध्यमानोप्यनात्मवान् ॥ १३.१६८.१३ ॥
ਜੋ ਇਹ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦਾ ਕਿ ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਹੋਰ ਕੋਈ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਮੈਂ ਅਚੇਤਨ ਹਾਂ, ਉਹ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਮੰਨੇਗਾ; ਜਾਣਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ ਉਹ ਆਤਮ-ਸੰਜਮ ਰਹਿਤ ਹੈ।
13.168.14
अहमेव न मेऽन्योस्ति न प्रबुद्धवशानुगः ।
अव्यक्तस्थो गुणानेष नित्यमेवाभिमन्यते ॥ १३.१६८.१४ ॥
ਮੈਂ ਹੀ ਹਾਂ, ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ; ਪ੍ਰਬੁੱਧ ਦੇ ਵਸ ਨਾ ਚੱਲਣ ਵਾਲਾ, ਅਵਿਅਕਤ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਇਹ ਜੀਵ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਸਦਾ ਆਪਣਾ ਮੰਨਦਾ ਹੈ।
13.168.15
तेनाधिष्ठिततत्वज्ञैर्महद्भिरभिधीयते ।
अहङ्कारेण संयुक्तस्ततस्ददभिमन्यते ॥ १३.१६८.१५ ॥
ਉਸ ਦੁਆਰਾ ਅਧਿਸ਼ਠਿਤ ਤੱਤਵ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਮਹਾਨ ਲੋਕ ਉਸਨੂੰ (ਮਹਤ) ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਉਹ ਉਸੇ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਮੰਨਦਾ ਹੈ।
13.168.16
क्षेत्रं प्रविश्य दुर्बुद्धिर्बुद्ध्यमानो ह्यनात्मवान् ।
अहमेव सृजत्यन्यद्द्वितीयं लोकसारथिः ॥ १३.१६८.१६ ॥
ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਦੁਰਬੁੱਧੀ, ਜਾਣਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ ਆਤਮ-ਸੰਜਮ ਰਹਿਤ, 'ਮੈਂ ਹੀ' ਕਹਿ ਕੇ ਲੋਕ-ਸਾਰਥੀ ਹੋਰ ਨੂੰ ਸਿਰਜਦਾ ਹੈ।
13.168.17
सर्वाभावैरहङ्कारैस्तृतीयं सर्गसंज्ञितम् ।
ततो भूतान्यहङ्कारमहङ्कारो मनोऽसृजत् ॥ १३.१६८.१७ ॥
ਸਾਰੇ ਭਾਵਾਂ ਅਤੇ ਅਹੰਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਤੀਜਾ 'ਸਰਗ' ਕਹਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਭੂਤਾਂ ਨੇ ਅਹੰਕਾਰ ਨੂੰ, ਅਹੰਕਾਰ ਨੇ ਮਨ ਨੂੰ ਸਿਰਜਿਆ।
13.168.18
सर्वस्नोतस्यभिमुखं सम्प्रावर्तत बुद्धिमान् ।
तथैव यज्ञे भूतेषु विषयार्थी पुनःपुनः।
इन्द्रियैः सह शूलाङ्क पञ्च पञ्चभिरेव च ॥ १३.१६८.१८ ॥
ਸਾਰੇ ਸ੍ਰੋਤਾਂ ਵੱਲ ਮੁੜਿਆ ਬੁੱਧੀਮਾਨ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯੱਗ ਵਿੱਚ, ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ, ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦਾ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ; ਇੰਦਰੀਆਂ ਸਮੇਤ, ਸ਼ੂਲ-ਚਿੰਨ੍ਹਤ ਪੰਜ ਅਤੇ ਪੰਜਾਂ ਨਾਲ ਵੀ।
13.168.19
मनो वेद न चात्मानमङ्कारं प्रजापतिः ।
न वेद वाप्यहङ्कारो बुद्धिं बुद्धिमतांवर ॥ १३.१६८.१९ ॥
ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਮਨ ਨੂੰ, ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਅਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ। ਅਹੰਕਾਰ ਵੀ ਬੁੱਧੀਮਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ।
13.168.20
एवमेते महाभाग नेतरे नयवादिनः ।
अहङ्कारेण संयुक्तः स्रोतस्यभिमुखः सदा ॥ १३.१६८.२० ॥
ਹੇ ਮਹਾਭਾਗ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਅਤੇ ਹੋਰ ਨਿਆਂਵਾਦੀ (ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ)। ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਵਿਅਕਤੀ ਸਦਾ ਧਾਰਾ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
13.168.21
एवमेष विकारात्मा महापुरुषसञ्ज्ञकः ।
प्रतनोति जगत्कृत्स्नं पुनराददते सकृत् ॥ १३.१६८.२१ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਵਿਕਾਰਸਰੂਪ, ਮਹਾਪੁਰਖ ਨਾਮ ਵਾਲਾ, ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਨੂੰ ਫੈਲਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਇੱਕੋ ਵਾਰ ਵਿੱਚ ਉਸਨੂੰ ਸਮੇਟ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
13.168.22
ससंज्ञत्वाज्जगत्कृत्स्नमव्यक्तस्य हृदि स्थितम् ।
संविशद्रजनीं कृत्स्नां निशान्ते दिवसागमे ॥ १३.१६८.२२ ॥
ਸੰਜ੍ਞਾ ਵਾਲਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਅਵਿਅਕਤ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਸਾਰੀ ਰਾਤ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਕੇ, ਰਾਤ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਦਿਨ ਦੇ ਆਉਣ ਤੇ (ਉਹ ਫਿਰ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ)।
13.168.23
पुनरात्मा विजयते बहवो निर्गुणास्तथा ।
अज्ञानेन समायुक्तः सोव्यक्तेन तमोत्मना ॥ १३.१६८.२३ ॥
ਫਿਰ ਆਤਮਾ ਜਿੱਤਦਾ ਹੈ; ਅਨੇਕ ਨਿਰਗੁਣ ਵੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ। ਅਗਿਆਨ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਉਹ ਅਵਿਅਕਤ ਅਤੇ ਤਮੋਗੁਣ-ਸਰੂਪ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
13.168.24
यदि ह्येषो नु मन्येत ममास्ति परतो वरः ।
स पुनः पुनरात्मानं न कुर्यादाक्षिपेत च ॥ १३.१६८.२४ ॥
ਜੇ ਇਹ ਸਮਝੇ ਕਿ ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਵੀ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਕੋਈ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਮੁੜ-ਮੁੜ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ (ਵੱਡਾ ਨਾ ਬਣਾਵੇ) ਅਤੇ ਨਿੰਦਾ ਨਾ ਕਰੇ।
13.168.25
एतमव्यक्तविषयं सूक्ष्मं मन्येत बुद्धिमान् ।
पञ्चविंशं महादेव महापुरुषवैकृतम् ॥ १३.१६८.२५ ॥
ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਇਸਨੂੰ ਅਵਿਅਕਤ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਾ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲਾ, ਸੂਖਮ, ਪੱਚੀਵਾਂ ਤੱਤਵ ਸਮਝੇ, ਹੇ ਮਹਾਦੇਵ; ਇਹ ਮਹਾਪੁਰਖ ਦਾ ਵਿਕਾਰ ਹੈ।
13.168.26
प्रबुद्धौ बुद्धवानेतत्सृजमानमबुद्धवान् ।
गुणान्पुनश्च तानेव सोत्मनात्मनि निक्षिपेत् ॥ १३.१६८.२६ ॥
ਜਾਗਿਆ ਹੋਇਆ ਇਸਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ; ਅਗਿਆਨੀ ਸਿਰਜਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ। ਫਿਰ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੀ ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ ਸਮੇਟ ਲਵੇ।
13.168.27
अव्यक्तस्य वशीभूतो योऽज्ञानस्य तमोत्मनः ।
बुध्यमानो ह्यबुद्धस्य बुद्धस्तदनुभुज्यते ॥ १३.१६८.२७ ॥
ਜੋ ਅਵਿਅਕਤ ਦੇ ਵੱਸ ਹੈ, ਅਗਿਆਨ ਅਤੇ ਤਮੋ-ਸੁਭਾਅ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਣਜਾਣ ਵਾਂਗ ਸਮਝਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਜੋ ਬੁੱਧ ਹੈ ਉਹ ਉਸੇ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹੈ।
13.168.28
उपेक्षकः शुचिर्व्यग्रः सोलिङ्गः सोव्रणोऽमलः ।
षड्विंशो भगवानास्ते बुद्धः शुद्धो निरामयः ॥ १३.१६८.२८ ॥
ਉਦਾਸੀਨ, ਸ਼ੁੱਧ, ਅਵਿਆਗ੍ਰ, ਲਿੰਗ ਵਾਲਾ, ਜ਼ਖ਼ਮ ਵਾਲਾ, ਨਿਰਮਲ — ਛੱਬੀਵਾਂ ਭਗਵਾਨ ਵਿਰਾਜਮਾਨ ਹੈ; ਉਹ ਬੁੱਧ, ਸ਼ੁੱਧ, ਨਿਰਾਮਯ ਹੈ।
13.168.29
अव्यक्तादिविशेषान्तमेतद्वैद्या वदन्त्युत ।
एतैरेव विहीनं तु केचिदाहुर्मनीषिणः ॥ १३.१६८.२९ ॥
ਅਵਿਅਕਤ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਆਖ਼ਰੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੱਕ ਇਹ — ਵਿਦਵਾਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਕੁਝ ਮਨੀਸ਼ੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਦੱਸਦੇ ਹਨ।
13.168.30
निस्तत्वं बुध्यमानास्तु केचिदाहुर्महामते ।
केचिदाहुर्महात्मानस्तत्वसंज्ञितमेव तु ॥ १३.१६८.३० ॥
ਹੇ ਮਹਾਮਤੀ, ਕੁਝ ਇਸਨੂੰ ਤੱਤਵਹੀਣ ਸਮਝ ਕੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਕੁਝ ਮਹਾਤਮਾ ਇਸੇ ਨੂੰ ਤੱਤਵ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪੁਕਾਰਿਆ ਗਿਆ ਦੱਸਦੇ ਹਨ।
13.168.31
तत्वस्य श्रवणादेनं तत्वमेवं वदन्ति वै ।
सत्वसंश्रयणाच्चैव सत्ववन्तं महेश्वर ॥ १३.१६८.३१ ॥
ਤੱਤਵ ਦੇ ਸ੍ਰਵਣ ਕਰਨ ਨਾਲ ਹੀ ਇਸ ਨੂੰ 'ਤੱਤਵ' ਆਖਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਸੱਤਵ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈਣ ਨਾਲ ਹੀ, ਹੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰ, ਇਸ ਨੂੰ 'ਸੱਤਵਵਾਨ' ਆਖਦੇ ਹਨ।
13.168.32
एवमेष विकारात्मा बुध्यमानो महाभुज ।
अव्यक्तो भवते व्यक्तौ सत्वंसत्वं तथा गुणौ।
विद्या च भवते विद्या भवेत्तु ग्रहसंज्ञितम् ॥ १३.१६८.३२ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਕਾਰਸਰੂਪ ਇਹ ਜਦੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਮਹਾਬਾਹੂ, ਤਾਂ ਇਹ ਅਵਿਅਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਵਿਅਕਤ ਵਿੱਚ ਸੱਤਵ ਅਤੇ ਸੱਤਵ, ਅਤੇ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਗੁਣ ਵੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਨ। ਵਿੱਦਿਆ ਵੀ ਵਿੱਦਿਆ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਉਹ 'ਗ੍ਰਹ' ਨਾਂ ਨਾਲ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
13.168.33
य एवमनुबुद्ध्यन्ते योगसाङ्ख्याश्च तत्वतः ।
तेऽव्यक्तं शङ्करागाढं मुञ्चन्ते शास्त्रबुद्धयः ॥ १३.१६८.३३ ॥
ਜੋ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੱਤਵ ਤੋਂ ਸਮਝਦੇ ਹਨ — ਯੋਗੀ ਅਤੇ ਸਾਂਖ੍ਯ — ਸ਼ਾਸਤਰਬੁੱਧੀ ਵਾਲੇ ਉਹ ਸ਼ੰਕਰ ਵਿੱਚ ਡੂੰਘੇ ਸਥਿਤ ਅਵਿਅਕਤ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
13.168.34
तेषामेतत्तु वदतां शास्त्रार्थं सूक्ष्मदर्शिनाम् ।
बुद्धिर्विस्तीर्यते सर्वं तैलबिन्दुरिवाम्भसि ॥ १३.१६८.३४ ॥
ਸੂਖਮਦਰਸ਼ੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਬੋਲਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਇਹ ਸ਼ਾਸਤਰ-ਅਰਥ ਹੈ — ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਤੇਲ ਦੀ ਬੂੰਦ ਵਾਂਗ ਸਭ ਕੁਝ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
13.168.35
विद्या तु सर्वविद्यानामवबोध इति स्मृतः ।
येन विद्यामविद्यां च विन्दन्ति यतिसत्तमाः ॥ १३.१६८.३५ ॥
ਵਿੱਦਿਆ ਤਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਵਿੱਦਿਆਵਾਂ ਦਾ ਬੋਧ ਆਖੀ ਗਈ ਹੈ; ਜਿਸ ਨਾਲ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਯਤੀ ਵਿੱਦਿਆ ਅਤੇ ਅਵਿੱਦਿਆ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ।
13.168.36
सैषा त्रयी परा विद्या चतुर्थ्यान्वीक्षिकी स्मृता ।
यां बुद्ध्यमानो बुद्ध्येत बुद्ध्यात्मनि समं गतः ॥ १३.१६८.३६ ॥
ਇਹੀ ਤ੍ਰਯੀ ਨਾਮਕ ਪਰਮ ਵਿੱਦਿਆ ਹੈ; ਚੌਥੀ ਆਨਵੀਕਸ਼ਿਕੀ ਆਖੀ ਗਈ ਹੈ — ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਮਝਦਿਆਂ, ਬੁੱਧੀ-ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਸਮਭਾਵ ਪਾ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
13.168.37
अप्रबुद्धमथाव्यक्तमविद्यासंज्ञिकं स्मृतम् ।
विमोहितं तु शोकेन केवलेन समन्वितम्।
एतद्बुद्ध्या भवेद्बुद्धः किमन्यद्बुद्धिलक्षणम् ॥ १३.१६८.३७ ॥
ਅਪ੍ਰਬੁੱਧ, ਅਵਿਅਕਤ ਅਤੇ ਅਵਿਦਿਆ ਨਾਮ ਦਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਕੇਵਲ ਸ਼ੋਕ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੋਹਿਤ। ਇਸ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਹੀ ਕੋਈ ਬੁੱਧ ਬਣਦਾ ਹੈ; ਬੁੱਧੀ ਦਾ ਹੋਰ ਕੀ ਲੱਛਣ ਹੈ?
13.168.38
ये त्वेतन्नावबुद्ध्यन्ते ते प्रबुद्धवशानुगाः ।
ते पुनःपुनरव्यक्ताज्जनिष्यन्त्यबुधांत्मनः ॥ १३.१६८.३८ ॥
ਜੋ ਇਹ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦੇ, ਉਹ ਪ੍ਰਬੁੱਧ ਦੇ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਚੱਲਣ ਵਾਲੇ ਹਨ; ਉਹ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਅਵਿਅਕਤ ਤੋਂ ਅਗਿਆਨੀ ਆਤਮਾ ਵਜੋਂ ਜਨਮ ਲੈਣਗੇ।
13.168.39
तमेव तुलयिष्यन्ति अबुद्धिवशवर्तिनः ।
ये चाप्यन्ये तन्मनसस्तेप्येतत्फलभागिनः ॥ १३.१६८.३९ ॥
ਅਬੁੱਧੀ ਦੇ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਚੱਲਣ ਵਾਲੇ ਉਸੇ ਨੂੰ ਤੋਲਣਗੇ; ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਨ ਉਸ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਉਸ ਫਲ ਦੇ ਭਾਗੀਦਾਰ ਹੋਣਗੇ।
13.168.40
विदित्वैनं न शोचन्ति योगोपेतार्थदर्शिनः ।
स्वातन्त्र्यं प्रतिलप्स्यन्ते केवलत्वं च भास्वरम् ॥ १३.१६८.४० ॥
ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ ਯੋਗ-ਯੁਕਤ, ਅਰਥ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਵਾਲੇ ਸੋਗ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ; ਉਹ ਸਵਤੰਤਰਤਾ ਅਤੇ ਚਮਕਦੇ ਕੇਵਲਤਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਗੇ।
13.168.41
अज्ञानबन्धनान्मुक्तास्तीर्णाः संसारबन्धनात् ।
अज्ञानसागरं घोरमगाधं तमसंज्ञकम्।
यत्र मज्जन्ति भूतानि पुनःपुनररिंदम् ॥ १३.१६८.४१ ॥
ਅਗਿਆਨ ਦੇ ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤ, ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਪਾਰ ਹੋਏ। ਅਗਿਆਨ ਦਾ ਭਿਆਨਕ, ਅਥਾਹ, ਤਮਸ ਨਾਮਕ ਸਾਗਰ; ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਜੀਵ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਡੁੱਬਦੇ ਹਨ, ਹੇ ਸ਼ਤਰੂਦਮਨ!
13.168.42
एषा विद्या तथाऽविद्या कथिता ते मयाऽर्थतः ।
यस्मिन्देयं च नो ग्राह्यं सांख्याः सांख्यं तथैव च ॥ १३.१६८.४२ ॥
ਇਹ ਵਿਦਿਆ ਅਤੇ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਵਿਦਿਆ ਉਸਦੇ ਅਰਥ ਸਮੇਤ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ ਹੈ; ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦੇਣਾ ਅਤੇ ਲੈਣਾ ਸਾਡਾ ਨਹੀਂ — ਸਾਂਖ੍ਯ ਵਾਦੀ ਸਾਂਖ੍ਯ ਨੂੰ ਵੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ (ਜਾਣਦੇ ਹਨ)।
13.168.43
तथा चैकत्वनानात्वमक्षरं क्षरमेव च ।
निगदिष्यामि देवेश विमोक्षं त्रिविधं च ते ॥ १३.१६८.४३ ॥
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਏਕਤਾ ਤੇ ਨਾਨਾਤਾ, ਅਕਸ਼ਰ ਅਤੇ ਕਸ਼ਰ ਮੈਂ ਆਖਾਂਗਾ, ਹੇ ਦੇਵੇਸ਼; ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਮੁਕਤੀ ਵੀ ਤੈਨੂੰ ਦੱਸਾਂਗਾ।
13.168.44
बुद्ध्यमानाप्रबुद्धाभ्यामबुद्धस्य प्रपञ्चनम् ।
भूय एव निबोध त्वं देवानां देवसत्तम ॥ १३.१६८.४४ ॥
ਬੁੱਧੀਵਾਨ ਅਤੇ ਅਬੁੱਧ ਦੁਆਰਾ, ਅਬੁੱਧ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ... ਫਿਰ ਤੂੰ ਸਮਝ, ਹੇ ਦੇਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ।
13.168.45
यच्च किञ्च श्रुतं न स्याद्दृष्टं चैव न किञ्चन ।
तच्च ते सम्प्रवक्ष्यामि एकाग्रः शृणु तत्परः ॥ १३.१६८.४५ ॥
ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਸੁਣਿਆ ਨਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਵੇਖਿਆ ਵੀ ਨਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਵੀ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਖਾਂਗਾ; ਇਕਾਗਰ ਹੋ ਕੇ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਤਤਪਰ ਹੋ ਕੇ ਸੁਣ।