మహాభారతం · అధ్యాయం 13.168
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
13.168.1
इन्द्रियेभ्यो मनः पूर्वमहङ्कारस्ततः परम् ।
अहङ्कारात्परा बुद्धिर्बुद्धेः परतरं महत् ॥ १३.१६८.१ ॥
ఇంద్రియాలకంటే ముందు మనస్సు ఉంది; తరువాత అహంకారం. అహంకారానికి పైన బుద్ధి; బుద్ధికి కూడా పైన మహత్తు.
13.168.2
महतः परमव्यक्तमव्यक्तात्पुरुषः परः ।
एतावदेतत्सांख्यानां दर्शनं देवसत्तम ॥ १३.१६८.२ ॥
మహత్తుకు పైన అవ్యక్తం; అవ్యక్తానికి పైన పరమ పురుషుడు. దేవతలలో శ్రేష్ఠుడా, సాంఖ్యుల దర్శనం ఇంతే.
13.168.3
अव्यक्तं बुद्ध्यहङ्कारौ महाभूतानि पञ्च च ।
मनस्तथा विशेषाश्च दश चैवेन्द्रियाणि च।
एतास्तत्वचतुर्विंशन्महापुरुषसम्मिताः ॥ १३.१६८.३ ॥
అవ్యక్తం, బుద్ధి, అహంకారం, ఐదు మహాభూతాలు, మనస్సు, విషయాలు, పది ఇంద్రియాలు — ఇవి ఇరవై నాలుగు తత్త్వాలు; అవి మహాపురుషునికి సమానమైనవి.
13.168.4
बुद्ध्यामानेन देवेश चेतनेन महात्मना ।
संयोगमेतयोर्नित्यमाहुरव्यक्तपुंसयोः ॥ १३.१६८.४ ॥
దేవేశా, బుద్ధి కొలతతో, చైతన్యంతో ఉన్న మహాత్ముని ద్వారా — అవ్యక్తం, పురుషుడు ఈ ఇద్దరి సంయోగం నిత్యమని చెబుతారు.
13.168.5
एकत्वं च बहुत्वं च सर्गप्रलयकोटिशः ।
तमःसंज्ञितमेतद्धि प्रवदन्ति त्रिशूलधृक् ॥ १३.१६८.५ ॥
ఏకత్వం, బహుత్వం, కోట్ల కొలది సృష్టి మరియు ప్రళయాల ద్వారా — దీనినే తమస్సు అని పిలుస్తారని వారు చెబుతారు, త్రిశూలధారీ.
13.168.6
समुत्पाट्य यथाव्यक्ताज्जीवा यान्ति पुनःपुनः ।
आदिरेष महानात्मा गुणानामिति नः प्रभो ॥ १३.१६८.६ ॥
అవ్యక్తం నుండి పెకలింపబడిన జీవులు మళ్లీ మళ్లీ వెళ్తారు. ఈ మహానాత్మ గుణాలకు ఆది — ప్రభూ, మాకు ఇలా చెప్పబడింది.
13.168.7
गुणस्थत्वाद्गुणं चैनमाहुरव्यक्तलक्षणम् ।
एतेनाध्युषितो व्यक्तस्त्रिगुणं चेतयत्युत ॥ १३.१६८.७ ॥
గుణములలో స్థితిగా ఉండటం వలన దీనిని అవ్యక్త లక్షణం గల గుణమని అంటారు. దీని చేత ఆవహింపబడిన వ్యక్తం త్రిగుణాత్మకమైన దానిని కూడా చైతన్యవంతం చేస్తుంది.
13.168.8
अचेतनः प्रकृत्येषु न चान्यमनुबुध्यते ।
बुध्यमानो ह्यहंकारो नित्यं मानाप्रबोधनात् ॥ १३.१६८.८ ॥
ఇవి స్వభావంగా అచేతనమైనవి; వీటిలో మరొకదానిని ఇది తెలుసుకోదు. కానీ అహంకారం ఎల్లప్పుడూ అభిమానాన్ని మేల్కొలుపుతుంది కాబట్టి తెలుసుకునేదిగా కనిపిస్తుంది.
13.168.9
विमलस्व विशुद्धस्य नीरुजस्य महात्मनः ।
विमलोदरशीलः स्याद्बुध्यमानाप्रबुद्धयोः ॥ १३.१६८.९ ॥
నిర్మలుడు, విశుద్ధుడు, రోగరహితుడు అయిన మహాత్మునికి, తెలిసినవాడు, తెలియనివాడు అనే ఇద్దరి మధ్య లోపల నిర్మల స్వభావం ఉండాలి.
13.168.10
द्रष्टा भवत्यभोक्ता च सत्वमूर्तिश्च निर्गुणः ।
बुध्यमानाप्रबुद्धाभ्यामन्य एव तु निर्गुणः ॥ १३.१६८.१० ॥
అతడు ద్రష్ట, భోక్త కాడు; సత్త్వ మూర్తి, నిర్గుణుడు. తెలిసినవాడు, తెలియనివాడు ఈ ఇద్దరికంటే వేరైనవాడు, అతడే నిర్గుణుడు.
13.168.11
उपेक्षकः शुचिस्ताभ्यामुभाभ्यामयुतस्तथा ।
बुध्यमानो न बुध्येत बुद्धमेवं सनातनम् ॥ १३.१६८.११ ॥
అతడు ఉపేక్షకుడు, శుచి, ఆ ఇద్దరితోనూ కలయనివాడు; తెలిసినవాడు తెలుసుకోడు. ఈ విధంగా సనాతనుడు తెలియబడ్డాడు.
13.168.12
स एव बुद्धेरव्यक्तस्वभावत्वादचेतनः ।
सोहमेव न मेऽन्योस्ति य एवमभिमन्यते ॥ १३.१६८.१२ ॥
అదే బుద్ధి యొక్క అవ్యక్త స్వభావం వలన అచేతనం. 'నేనే అతడను; నా కంటే వేరొకడు లేడు' అని ఈ విధంగా అభిమానించేవాడు.
13.168.13
न मन्यते ममान्योस्ति येन चेतोस्म्यचेतनः ।
एवमेवाभिमन्येत बुध्यमानोप्यनात्मवान् ॥ १३.१६८.१३ ॥
నాకు వేరొకటి లేదని భావించనివాడు, దానివల్ల నేను చైతన్యరహితుడను అని, అలాగే తనను తాను భావిస్తాడు; తెలిసినవాడైనా అతడు ఆత్మనిగ్రహం లేనివాడు.
13.168.14
अहमेव न मेऽन्योस्ति न प्रबुद्धवशानुगः ।
अव्यक्तस्थो गुणानेष नित्यमेवाभिमन्यते ॥ १३.१६८.१४ ॥
నేనే ఉన్నాను, నాకు వేరొకడు లేడు; ప్రబుద్ధుని వశానికి లొంగనివాడై, అవ్యక్తంలో నిలిచిన ఇతడు గుణాలను ఎల్లప్పుడూ తనవిగా భావిస్తాడు.
13.168.15
तेनाधिष्ठिततत्वज्ञैर्महद्भिरभिधीयते ।
अहङ्कारेण संयुक्तस्ततस्ददभिमन्यते ॥ १३.१६८.१५ ॥
దానిచే అధిష్ఠితమైన తత్త్వజ్ఞులైన మహాత్ములు దానిని (మహత్) అని పిలుస్తారు; అహంకారంతో కూడినవాడై అతడు దానినే తనదిగా భావిస్తాడు.
13.168.16
क्षेत्रं प्रविश्य दुर्बुद्धिर्बुद्ध्यमानो ह्यनात्मवान् ।
अहमेव सृजत्यन्यद्द्वितीयं लोकसारथिः ॥ १३.१६८.१६ ॥
క్షేత్రంలో ప్రవేశించిన దుర్బుద్ధి, తెలిసినా ఆత్మనిగ్రహం లేనివాడు, 'నేనే' అని లోక సారథియైన రెండవదాన్ని సృష్టిస్తాడు.
13.168.17
सर्वाभावैरहङ्कारैस्तृतीयं सर्गसंज्ञितम् ।
ततो भूतान्यहङ्कारमहङ्कारो मनोऽसृजत् ॥ १३.१६८.१७ ॥
అన్ని భావాలతో, అహంకారాలతో కూడిన మూడవది 'సర్గము' అని పిలువబడుతుంది; తరువాత భూతాలు అహంకారాన్ని, అహంకారం మనస్సును సృష్టించాయి.
13.168.18
सर्वस्नोतस्यभिमुखं सम्प्रावर्तत बुद्धिमान् ।
तथैव यज्ञे भूतेषु विषयार्थी पुनःपुनः।
इन्द्रियैः सह शूलाङ्क पञ्च पञ्चभिरेव च ॥ १३.१६८.१८ ॥
అన్ని స్రోతస్సుల వైపు తిరిగిన బుద్ధిమంతుడు, అలాగే యజ్ఞంలో, ప్రాణులలో, విషయాలను కోరుతూ మళ్లీ మళ్లీ నిమగ్నమవుతాడు; ఇంద్రియాలతో, శూలాంకితమైన ఐదు, ఐదింటితోనూ కూడి.
13.168.19
मनो वेद न चात्मानमङ्कारं प्रजापतिः ।
न वेद वाप्यहङ्कारो बुद्धिं बुद्धिमतांवर ॥ १३.१६८.१९ ॥
ప్రజాపతి మనస్సును, ఆత్మను, అహంకారాన్ని తెలుసుకోడు. అహంకారం కూడా బుద్ధిమంతులలో శ్రేష్ఠమైన బుద్ధిని తెలుసుకోదు.
13.168.20
एवमेते महाभाग नेतरे नयवादिनः ।
अहङ्कारेण संयुक्तः स्रोतस्यभिमुखः सदा ॥ १३.१६८.२० ॥
ఓ మహాభాగా, ఇలా ఇతర న్యాయవాదులు కూడా (తెలుసుకోలేరు). అహంకారంతో కూడినవాడు ఎల్లప్పుడూ ప్రవాహానికి ఎదురుగా ఉంటాడు.
13.168.21
एवमेष विकारात्मा महापुरुषसञ्ज्ञकः ।
प्रतनोति जगत्कृत्स्नं पुनराददते सकृत् ॥ १३.१६८.२१ ॥
ఇలా ఈ వికారస్వరూపుడు, మహాపురుషుడు అనే పేరు గలవాడు సమస్త జగత్తును విస్తరింపజేసి, మళ్ళీ ఒక్కసారిగా దానిని ఉపసంహరిస్తాడు.
13.168.22
ससंज्ञत्वाज्जगत्कृत्स्नमव्यक्तस्य हृदि स्थितम् ।
संविशद्रजनीं कृत्स्नां निशान्ते दिवसागमे ॥ १३.१६८.२२ ॥
సంజ్ఞ కలిగి ఉండటం వలన, సమస్త జగత్తు అవ్యక్తుని హృదయంలో స్థితమై ఉంది. రాత్రంతా ప్రవేశించి, రాత్రి అంతంలో, పగలు రాగానే (అది మళ్ళీ వ్యక్తమవుతుంది).
13.168.23
पुनरात्मा विजयते बहवो निर्गुणास्तथा ।
अज्ञानेन समायुक्तः सोव्यक्तेन तमोत्मना ॥ १३.१६८.२३ ॥
మళ్ళీ ఆత్మ జయిస్తుంది; అనేక నిర్గుణులు కూడా అలాగే. అజ్ఞానంతో కూడినవాడు, అవ్యక్తంతో, తమోగుణ స్వరూపంతో కూడి ఉంటాడు.
13.168.24
यदि ह्येषो नु मन्येत ममास्ति परतो वरः ।
स पुनः पुनरात्मानं न कुर्यादाक्षिपेत च ॥ १३.१६८.२४ ॥
ఇతనికంటే శ్రేష్ఠమైన వేరొకడు ఉన్నాడని ఇతడు భావిస్తే, మళ్ళీ మళ్ళీ తనను తాను (గొప్పగా) చేసుకోకుండా, నిందించుకోకుండా ఉండాలి.
13.168.25
एतमव्यक्तविषयं सूक्ष्मं मन्येत बुद्धिमान् ।
पञ्चविंशं महादेव महापुरुषवैकृतम् ॥ १३.१६८.२५ ॥
బుద్ధిమంతుడు దీనిని అవ్యక్తాన్ని విషయంగా కలిగిన, సూక్ష్మమైన, ఇరవై ఐదవ తత్త్వంగా భావించాలి, ఓ మహాదేవా; ఇది మహాపురుషుని వికారం.
13.168.26
प्रबुद्धौ बुद्धवानेतत्सृजमानमबुद्धवान् ।
गुणान्पुनश्च तानेव सोत्मनात्मनि निक्षिपेत् ॥ १३.१६८.२६ ॥
మేల్కొన్నవాడు దీనిని తెలుసుకుంటాడు; తెలియనివాడు సృష్టించేదానిని తెలుసుకోడు. మళ్లీ ఆ గుణాలనే అతడు తన ద్వారా తనలో ఉపసంహరించాలి.
13.168.27
अव्यक्तस्य वशीभूतो योऽज्ञानस्य तमोत्मनः ।
बुध्यमानो ह्यबुद्धस्य बुद्धस्तदनुभुज्यते ॥ १३.१६८.२७ ॥
అవ్యక్తానికి వశమైనవాడు, అజ్ఞానం మరియు తమస్సు స్వభావం కలవాడు, తెలియనివానిలా గ్రహిస్తాడు; మేల్కొన్నవాడు దానినే అనుభవిస్తాడు.
13.168.28
उपेक्षकः शुचिर्व्यग्रः सोलिङ्गः सोव्रणोऽमलः ।
षड्विंशो भगवानास्ते बुद्धः शुद्धो निरामयः ॥ १३.१६८.२८ ॥
ఉదాసీనుడు, శుచి, అవ్యగ్రుడు, లింగంతో కూడినవాడు, గాయంతో కూడినవాడు, నిర్మలుడు — ఇరవై ఆరవ భగవంతుడు ఉన్నాడు; అతడు బుద్ధుడు, శుద్ధుడు, నిరామయుడు.
13.168.29
अव्यक्तादिविशेषान्तमेतद्वैद्या वदन्त्युत ।
एतैरेव विहीनं तु केचिदाहुर्मनीषिणः ॥ १३.१६८.२९ ॥
అవ్యక్తం మొదలుకొని చివరి విశేషం వరకు ఇది — అని వైద్యులు (జ్ఞానులు) చెబుతారు; కొందరు మనీషులు వీటిని లేనిదిగా చెబుతారు.
13.168.30
निस्तत्वं बुध्यमानास्तु केचिदाहुर्महामते ।
केचिदाहुर्महात्मानस्तत्वसंज्ञितमेव तु ॥ १३.१६८.३० ॥
ఓ మహామతీ, కొందరు దీనిని తత్త్వరహితంగా గ్రహించి చెబుతారు; కొందరు మహాత్ములు దీనినే తత్త్వం అనే పేరుతో పిలవబడినదని చెబుతారు.
13.168.31
तत्वस्य श्रवणादेनं तत्वमेवं वदन्ति वै ।
सत्वसंश्रयणाच्चैव सत्ववन्तं महेश्वर ॥ १३.१६८.३१ ॥
తత్త్వాన్ని వినడం వల్లనే దీనిని 'తత్త్వం' అని అంటారు; సత్త్వాన్ని ఆశ్రయించడం వల్లనే, ఓ మహేశ్వరా, దీనిని 'సత్త్వవంతం' అని అంటారు.
13.168.32
एवमेष विकारात्मा बुध्यमानो महाभुज ।
अव्यक्तो भवते व्यक्तौ सत्वंसत्वं तथा गुणौ।
विद्या च भवते विद्या भवेत्तु ग्रहसंज्ञितम् ॥ १३.१६८.३२ ॥
ఈ విధంగా వికారస్వరూపుడైన ఇతడు తెలియబడినప్పుడు, ఓ మహాభుజా, అవ్యక్తుడవుతాడు; వ్యక్తంలో సత్త్వము, సత్త్వము, అలాగే ఆ రెండు గుణాలు కూడా ఉద్భవిస్తాయి. విద్య కూడా విద్యగా మారుతుంది; అది 'గ్రహ' అనే పేరుతో పిలువబడుతుంది.
13.168.33
य एवमनुबुद्ध्यन्ते योगसाङ्ख्याश्च तत्वतः ।
तेऽव्यक्तं शङ्करागाढं मुञ्चन्ते शास्त्रबुद्धयः ॥ १३.१६८.३३ ॥
ఈ విధంగా తత్త్వతః అవగాహన చేసుకునే యోగులు, సాంఖ్యులు — శాస్త్రబుద్ధి గలవారు — శంకరునిలో లోతుగా నిలిచిన అవ్యక్తాన్ని విడిచిపెడతారు.
13.168.34
तेषामेतत्तु वदतां शास्त्रार्थं सूक्ष्मदर्शिनाम् ।
बुद्धिर्विस्तीर्यते सर्वं तैलबिन्दुरिवाम्भसि ॥ १३.१६८.३४ ॥
సూక్ష్మదర్శులైన ఆ వక్తలకు ఇది శాస్త్రార్థం — వారి బుద్ధి నీటిలో నూనె బిందువు వలె మొత్తం వ్యాపిస్తుంది.
13.168.35
विद्या तु सर्वविद्यानामवबोध इति स्मृतः ।
येन विद्यामविद्यां च विन्दन्ति यतिसत्तमाः ॥ १३.१६८.३५ ॥
విద్య అంటే అన్ని విద్యల బోధ అని స్మరించబడింది; దాని ద్వారా శ్రేష్ఠ యతులు విద్యను, అవిద్యను పొందుతారు.
13.168.36
सैषा त्रयी परा विद्या चतुर्थ्यान्वीक्षिकी स्मृता ।
यां बुद्ध्यमानो बुद्ध्येत बुद्ध्यात्मनि समं गतः ॥ १३.१६८.३६ ॥
ఇదే త్రయి అనే పరమ విద్య; నాలుగవది ఆన్వీక్షికి అని స్మరించబడింది — దానిని గ్రహిస్తూ, బుద్ధ్యాత్మలో సమభావాన్ని పొంది మనిషి తెలుసుకుంటాడు.
13.168.37
अप्रबुद्धमथाव्यक्तमविद्यासंज्ञिकं स्मृतम् ।
विमोहितं तु शोकेन केवलेन समन्वितम्।
एतद्बुद्ध्या भवेद्बुद्धः किमन्यद्बुद्धिलक्षणम् ॥ १३.१६८.३७ ॥
మేల్కొనని, అవ్యక్తమైన, అవిద్య అనే పేరుగలది అని స్మరించబడుతుంది. పూర్తిగా దుఃఖంతో మోహితుడైనవాడు. ఈ బుద్ధితోనే ఒకడు బుద్ధుడవుతాడు; బుద్ధికి ఇంకేమి లక్షణం?
13.168.38
ये त्वेतन्नावबुद्ध्यन्ते ते प्रबुद्धवशानुगाः ।
ते पुनःपुनरव्यक्ताज्जनिष्यन्त्यबुधांत्मनः ॥ १३.१६८.३८ ॥
ఇది గ్రహించనివారు మేల్కొన్నవారి వశంలో నడిచేవారు; వారు మళ్లీ మళ్లీ అవ్యక్తం నుండి అజ్ఞాన ఆత్మగా జన్మిస్తారు.
13.168.39
तमेव तुलयिष्यन्ति अबुद्धिवशवर्तिनः ।
ये चाप्यन्ये तन्मनसस्तेप्येतत्फलभागिनः ॥ १३.१६८.३९ ॥
అబుద్ధి వశంలో నడిచేవారు దానినే తూచుతారు; మరియు దానిపై మనసు నిలిపినవారు కూడా ఆ ఫలంలో భాగస్వాములవుతారు.
13.168.40
विदित्वैनं न शोचन्ति योगोपेतार्थदर्शिनः ।
स्वातन्त्र्यं प्रतिलप्स्यन्ते केवलत्वं च भास्वरम् ॥ १३.१६८.४० ॥
దీనిని తెలిసి, యోగంతో కూడి అర్థాన్ని చూసేవారు శోకించరు; వారు స్వాతంత్ర్యాన్ని, ప్రకాశించే కేవలత్వాన్ని పొందుతారు.
13.168.41
अज्ञानबन्धनान्मुक्तास्तीर्णाः संसारबन्धनात् ।
अज्ञानसागरं घोरमगाधं तमसंज्ञकम्।
यत्र मज्जन्ति भूतानि पुनःपुनररिंदम् ॥ १३.१६८.४१ ॥
అజ్ఞాన బంధం నుండి విముక్తులైనవారు, సంసార బంధాన్ని దాటినవారు. అజ్ఞానమనే భయంకరమైన, అగాధమైన, తమస్ అనే సముద్రం; అందులో ప్రాణులు మళ్లీ మళ్లీ మునుగుతాయి, ఓ శత్రుదమనా!
13.168.42
एषा विद्या तथाऽविद्या कथिता ते मयाऽर्थतः ।
यस्मिन्देयं च नो ग्राह्यं सांख्याः सांख्यं तथैव च ॥ १३.१६८.४२ ॥
ఈ విద్య, అలాగే అవిద్య, వాటి అర్థంతో నేను నీకు చెప్పాను; దీనిలో ఇవ్వడం, తీసుకోవడం మనకు లేదు — సాంఖ్యులు సాంఖ్యాన్ని అలాగే (తెలుసుకుంటారు).
13.168.43
तथा चैकत्वनानात्वमक्षरं क्षरमेव च ।
निगदिष्यामि देवेश विमोक्षं त्रिविधं च ते ॥ १३.१६८.४३ ॥
అలాగే ఏకత్వాన్ని నానాత్వాన్ని, అక్షరాన్ని క్షరాన్ని చెబుతాను, దేవేశా; మూడు విధాలైన విమోక్షాన్ని కూడా నీకు చెబుతాను.
13.168.44
बुद्ध्यमानाप्रबुद्धाभ्यामबुद्धस्य प्रपञ्चनम् ।
भूय एव निबोध त्वं देवानां देवसत्तम ॥ १३.१६८.४४ ॥
తెలిసినవాని చేతను తెలియనివాని చేతను, తెలియనివాని విస్తరణను... మళ్ళీ నీవు తెలుసుకో, దేవతలలో శ్రేష్ఠుడా.
13.168.45
यच्च किञ्च श्रुतं न स्याद्दृष्टं चैव न किञ्चन ।
तच्च ते सम्प्रवक्ष्यामि एकाग्रः शृणु तत्परः ॥ १३.१६८.४५ ॥
విననిదీ, చూడనిదీ ఏదైనా ఉంటే, దానిని కూడా నీకు పూర్తిగా చెబుతాను; ఏకాగ్రంగా, దానిపై నిష్ఠతో విను.