ମହାଭାରତ · ଅଧ୍ୟାୟ 13.168
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
13.168.1
इन्द्रियेभ्यो मनः पूर्वमहङ्कारस्ततः परम् ।
अहङ्कारात्परा बुद्धिर्बुद्धेः परतरं महत् ॥ १३.१६८.१ ॥
ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ପୂର୍ବରୁ ମନ; ତା'ପରେ ଅହଙ୍କାର। ଅହଙ୍କାରଠାରୁ ପରେ ବୁଦ୍ଧି; ବୁଦ୍ଧିଠାରୁ ମଧ୍ୟ ପରେ ମହତ୍।
13.168.2
महतः परमव्यक्तमव्यक्तात्पुरुषः परः ।
एतावदेतत्सांख्यानां दर्शनं देवसत्तम ॥ १३.१६८.२ ॥
ମହତ୍ଠାରୁ ପରେ ଅବ୍ୟକ୍ତ; ଅବ୍ୟକ୍ତଠାରୁ ପରେ ପରମ ପୁରୁଷ। ହେ ଦେବଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସାଂଖ୍ୟଙ୍କ ଦର୍ଶନ ଏତିକି।
13.168.3
अव्यक्तं बुद्ध्यहङ्कारौ महाभूतानि पञ्च च ।
मनस्तथा विशेषाश्च दश चैवेन्द्रियाणि च।
एतास्तत्वचतुर्विंशन्महापुरुषसम्मिताः ॥ १३.१६८.३ ॥
ଅବ୍ୟକ୍ତ, ବୁଦ୍ଧି, ଅହଙ୍କାର, ପଞ୍ଚ ମହାଭୂତ, ମନ, ବିଷୟ ଓ ଦଶ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ — ଏହି ଚବିଶ ତତ୍ତ୍ୱ, ଯାହା ମହାପୁରୁଷଙ୍କ ପରିମାଣ ସମାନ।
13.168.4
बुद्ध्यामानेन देवेश चेतनेन महात्मना ।
संयोगमेतयोर्नित्यमाहुरव्यक्तपुंसयोः ॥ १३.१६८.४ ॥
ହେ ଦେବେଶ, ବୁଦ୍ଧିର ପରିମାଣ ଦ୍ୱାରା ଓ ଚେତନ ମହାତ୍ମା ଦ୍ୱାରା — ଅବ୍ୟକ୍ତ ଓ ପୁରୁଷଙ୍କ ଏହି ସଂଯୋଗ ନିତ୍ୟ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
13.168.5
एकत्वं च बहुत्वं च सर्गप्रलयकोटिशः ।
तमःसंज्ञितमेतद्धि प्रवदन्ति त्रिशूलधृक् ॥ १३.१६८.५ ॥
ଏକତ୍ୱ ଓ ବହୁତ୍ୱ, କୋଟି କୋଟି ସର୍ଗ ଓ ପ୍ରଳୟ ଦ୍ୱାରା — ଏହାକୁ ହିଁ ତମସ୍ ନାମରେ କୁହନ୍ତି, ଏପରି ସେମାନେ କୁହନ୍ତି, ହେ ତ୍ରିଶୂଳଧାରୀ।
13.168.6
समुत्पाट्य यथाव्यक्ताज्जीवा यान्ति पुनःपुनः ।
आदिरेष महानात्मा गुणानामिति नः प्रभो ॥ १३.१६८.६ ॥
ଅବ୍ୟକ୍ତରୁ ଉପଡ଼ି ଜୀବମାନେ ପୁନଃ ପୁନଃ ଯାଆନ୍ତି। ଏହି ମହାନ ଆତ୍ମା ହିଁ ଗୁଣମାନଙ୍କର ଆଦି — ହେ ପ୍ରଭୋ, ଆମକୁ ଏମିତି କୁହାଯାଇଛି।
13.168.7
गुणस्थत्वाद्गुणं चैनमाहुरव्यक्तलक्षणम् ।
एतेनाध्युषितो व्यक्तस्त्रिगुणं चेतयत्युत ॥ १३.१६८.७ ॥
ଗୁଣରେ ସ୍ଥିତ ହେବାରୁ ଏହାକୁ ଅବ୍ୟକ୍ତ ଲକ୍ଷଣଯୁକ୍ତ ଗୁଣ କୁହାଯାଏ। ଏଥିଦ୍ୱାରା ଅଧିଷ୍ଠିତ ବ୍ୟକ୍ତ ତ୍ରିଗୁଣାତ୍ମକକୁ ମଧ୍ୟ ଚେତନ କରେ।
13.168.8
अचेतनः प्रकृत्येषु न चान्यमनुबुध्यते ।
बुध्यमानो ह्यहंकारो नित्यं मानाप्रबोधनात् ॥ १३.१६८.८ ॥
ଏମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସ୍ୱଭାବତଃ ଅଚେତନ ଅନ୍ୟକୁ ଜାଣେ ନାହିଁ। କିନ୍ତୁ ଅହଙ୍କାର ସର୍ବଦା ମାନକୁ ଜାଗ୍ରତ କରେ ବୋଲି ଜ୍ଞାତା ପରି ଦେଖାଯାଏ।
13.168.9
विमलस्व विशुद्धस्य नीरुजस्य महात्मनः ।
विमलोदरशीलः स्याद्बुध्यमानाप्रबुद्धयोः ॥ १३.१६८.९ ॥
ନିର୍ମଳ, ଶୁଦ୍ଧ, ରୋଗରହିତ ମହାତ୍ମାଙ୍କର, ଜାଣୁଥିବା ଓ ନ ଜାଣୁଥିବା ଦୁହିଁଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଭିତରେ ନିର୍ମଳ ସ୍ୱଭାବ ହେବା ଉଚିତ।
13.168.10
द्रष्टा भवत्यभोक्ता च सत्वमूर्तिश्च निर्गुणः ।
बुध्यमानाप्रबुद्धाभ्यामन्य एव तु निर्गुणः ॥ १३.१६८.१० ॥
ସେ ଦ୍ରଷ୍ଟା, ଭୋକ୍ତା ନୁହଁନ୍ତି; ସତ୍ତ୍ୱମୂର୍ତ୍ତି ଓ ନିର୍ଗୁଣ। ଜାଣୁଥିବା ଓ ନ ଜାଣୁଥିବା ଦୁହିଁଙ୍କ ଠାରୁ ଭିନ୍ନ, ସେ ହିଁ ନିର୍ଗୁଣ।
13.168.11
उपेक्षकः शुचिस्ताभ्यामुभाभ्यामयुतस्तथा ।
बुध्यमानो न बुध्येत बुद्धमेवं सनातनम् ॥ १३.१६८.११ ॥
ସେ ଉଦାସୀନ, ଶୁଚି, ସେ ଦୁହିଁଙ୍କ ସହ ଅସଂଯୁକ୍ତ; ଜାଣୁଥିବା ଜାଣେ ନାହିଁ। ଏହିପରି ସନାତନ ଜଣାଯାଏ।
13.168.12
स एव बुद्धेरव्यक्तस्वभावत्वादचेतनः ।
सोहमेव न मेऽन्योस्ति य एवमभिमन्यते ॥ १३.१६८.१२ ॥
ସେ ହିଁ ବୁଦ୍ଧିର ଅବ୍ୟକ୍ତ ସ୍ୱଭାବ ହେତୁ ଅଚେତନ। 'ମୁଁ ହିଁ ସେ, ମୋ ଛଡ଼ା ଆଉ କେହି ନାହାଁନ୍ତି' ଏପରି ଯିଏ ଅଭିମାନ କରେ।
13.168.13
न मन्यते ममान्योस्ति येन चेतोस्म्यचेतनः ।
एवमेवाभिमन्येत बुध्यमानोप्यनात्मवान् ॥ १३.१६८.१३ ॥
ମୋ ଛଡ଼ା ଆଉ କେହି ନାହିଁ ବୋଲି ଯେ ମାନେ ନାହିଁ, ସେଥିପାଇଁ ମୁଁ ଅଚେତନ, ସେ ସେହିପରି ନିଜକୁ ଭାବିବ; ଜାଣିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ଆତ୍ମସଂଯମହୀନ।
13.168.14
अहमेव न मेऽन्योस्ति न प्रबुद्धवशानुगः ।
अव्यक्तस्थो गुणानेष नित्यमेवाभिमन्यते ॥ १३.१६८.१४ ॥
ମୁଁ ହିଁ ଅଛି, ମୋ ଛଡ଼ା ଆଉ କେହି ନାହିଁ; ପ୍ରବୁଦ୍ଧର ବଶରେ ନ ଚାଲି, ଅବ୍ୟକ୍ତରେ ସ୍ଥିତ ଏହି ଜୀବ ଗୁଣଗୁଡ଼ିକୁ ସର୍ବଦା ନିଜର ବୋଲି ଭାବେ।
13.168.15
तेनाधिष्ठिततत्वज्ञैर्महद्भिरभिधीयते ।
अहङ्कारेण संयुक्तस्ततस्ददभिमन्यते ॥ १३.१६८.१५ ॥
ତା'ଦ୍ୱାରା ଅଧିଷ୍ଠିତ ତତ୍ତ୍ୱଜ୍ଞ ମହାତ୍ମାମାନେ ତାହାକୁ (ମହତ୍) କହନ୍ତି; ଅହଙ୍କାରରେ ଯୁକ୍ତ ହୋଇ ସେ ତାହାକୁ ହିଁ ନିଜର ବୋଲି ଭାବେ।
13.168.16
क्षेत्रं प्रविश्य दुर्बुद्धिर्बुद्ध्यमानो ह्यनात्मवान् ।
अहमेव सृजत्यन्यद्द्वितीयं लोकसारथिः ॥ १३.१६८.१६ ॥
କ୍ଷେତ୍ରରେ ପ୍ରବେଶ କରି ଦୁର୍ବୁଦ୍ଧି, ଜାଣିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଆତ୍ମସଂଯମହୀନ, 'ମୁଁ ହିଁ' ବୋଲି ଲୋକସାରଥି ଅନ୍ୟ ଏକ ସୃଷ୍ଟି କରେ।
13.168.17
सर्वाभावैरहङ्कारैस्तृतीयं सर्गसंज्ञितम् ।
ततो भूतान्यहङ्कारमहङ्कारो मनोऽसृजत् ॥ १३.१६८.१७ ॥
ସମସ୍ତ ଭାବ ଓ ଅହଙ୍କାର ସହିତ ତୃତୀୟଟି 'ସର୍ଗ' ନାମରେ ଅଭିହିତ; ତା'ପରେ ଭୂତମାନେ ଅହଙ୍କାରକୁ, ଅହଙ୍କାର ମନକୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ।
13.168.18
सर्वस्नोतस्यभिमुखं सम्प्रावर्तत बुद्धिमान् ।
तथैव यज्ञे भूतेषु विषयार्थी पुनःपुनः।
इन्द्रियैः सह शूलाङ्क पञ्च पञ्चभिरेव च ॥ १३.१६८.१८ ॥
ସମସ୍ତ ସ୍ରୋତ ଆଡ଼େ ମୁହାଁ ହୋଇଥିବା ବୁଦ୍ଧିମାନ, ସେହିପରି ଯଜ୍ଞରେ, ଭୂତମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ବିଷୟ ଇଚ୍ଛା କରି ବାରମ୍ବାର ନିୟୋଜିତ ହୁଏ; ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନଙ୍କ ସହିତ, ଶୂଳାଙ୍କିତ ପାଞ୍ଚ ଓ ପାଞ୍ଚ ସହିତ ମଧ୍ୟ।
13.168.19
मनो वेद न चात्मानमङ्कारं प्रजापतिः ।
न वेद वाप्यहङ्कारो बुद्धिं बुद्धिमतांवर ॥ १३.१६८.१९ ॥
ପ୍ରଜାପତି ମନ, ଆତ୍ମା ଏବଂ ଅହଙ୍କାରକୁ ଜାଣନ୍ତି ନାହିଁ। ଅହଙ୍କାର ମଧ୍ୟ ବୁଦ୍ଧିମାନମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୁଦ୍ଧିକୁ ଜାଣେ ନାହିଁ।
13.168.20
एवमेते महाभाग नेतरे नयवादिनः ।
अहङ्कारेण संयुक्तः स्रोतस्यभिमुखः सदा ॥ १३.१६८.२० ॥
ହେ ମହାଭାଗ, ଏହିପରି ଏମାନେ ଏବଂ ଅନ୍ୟ ନ୍ୟାୟବାଦୀମାନେ (ଜାଣନ୍ତି ନାହିଁ)। ଅହଙ୍କାରଯୁକ୍ତ ବ୍ୟକ୍ତି ସର୍ବଦା ସ୍ରୋତର ସମ୍ମୁଖରେ ରହେ।
13.168.21
एवमेष विकारात्मा महापुरुषसञ्ज्ञकः ।
प्रतनोति जगत्कृत्स्नं पुनराददते सकृत् ॥ १३.१६८.२१ ॥
ଏହିପରି ଏହି ବିକାରସ୍ୱରୂପ, ମହାପୁରୁଷ ନାମଧାରୀ, ସମଗ୍ର ଜଗତକୁ ବିସ୍ତାର କରେ ଏବଂ ପୁନର୍ବାର ଏକ ଥରରେ ତାହାକୁ ସଙ୍କୋଚ କରେ।
13.168.22
ससंज्ञत्वाज्जगत्कृत्स्नमव्यक्तस्य हृदि स्थितम् ।
संविशद्रजनीं कृत्स्नां निशान्ते दिवसागमे ॥ १३.१६८.२२ ॥
ସଂଜ୍ଞା ଥିବାରୁ ସମଗ୍ର ଜଗତ ଅବ୍ୟକ୍ତଙ୍କ ହୃଦୟରେ ସ୍ଥିତ ଅଛି। ସାରା ରାତି ପ୍ରବେଶ କରି, ରାତିର ଶେଷରେ, ଦିନର ଆଗମନରେ (ତାହା ପୁଣି ପ୍ରକଟ ହୁଏ)।
13.168.23
पुनरात्मा विजयते बहवो निर्गुणास्तथा ।
अज्ञानेन समायुक्तः सोव्यक्तेन तमोत्मना ॥ १३.१६८.२३ ॥
ପୁଣି ଆତ୍ମା ବିଜୟୀ ହୁଏ; ଅନେକ ନିର୍ଗୁଣ ମଧ୍ୟ ସେହିପରି। ଅଜ୍ଞାନରେ ଯୁକ୍ତ ସେ ଅବ୍ୟକ୍ତ ଏବଂ ତମୋରୂପ ଆତ୍ମା ସହ ସଂଯୁକ୍ତ।
13.168.24
यदि ह्येषो नु मन्येत ममास्ति परतो वरः ।
स पुनः पुनरात्मानं न कुर्यादाक्षिपेत च ॥ १३.१६८.२४ ॥
ଯଦି ସେ ଭାବେ ଯେ ମୋ ଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ କେହି ଅଛନ୍ତି, ତେବେ ସେ ପୁଣି ପୁଣି ନିଜକୁ (ବଡ଼ କରି ନ ଦେଖିବା) ଏବଂ ନିନ୍ଦା ନ କରିବା।
13.168.25
एतमव्यक्तविषयं सूक्ष्मं मन्येत बुद्धिमान् ।
पञ्चविंशं महादेव महापुरुषवैकृतम् ॥ १३.१६८.२५ ॥
ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ଏହାକୁ ଅବ୍ୟକ୍ତକୁ ବିଷୟ କରୁଥିବା, ସୂକ୍ଷ୍ମ, ପଚିଶତମ ତତ୍ତ୍ୱ ବୋଲି ମନେ କରିବ, ହେ ମହାଦେବ; ଏହା ମହାପୁରୁଷଙ୍କ ବିକାର।
13.168.26
प्रबुद्धौ बुद्धवानेतत्सृजमानमबुद्धवान् ।
गुणान्पुनश्च तानेव सोत्मनात्मनि निक्षिपेत् ॥ १३.१६८.२६ ॥
ଜାଗ୍ରତ ଏହାକୁ ଜାଣେ; ଅଜ୍ଞାନୀ ସୃଜନକାରୀକୁ ଜାଣେ ନାହିଁ। ପୁଣି ସେହି ଗୁଣଗୁଡ଼ିକୁ ସେ ନିଜ ଦ୍ୱାରା ନିଜଠାରେ ଲୀନ କରୁ।
13.168.27
अव्यक्तस्य वशीभूतो योऽज्ञानस्य तमोत्मनः ।
बुध्यमानो ह्यबुद्धस्य बुद्धस्तदनुभुज्यते ॥ १३.१६८.२७ ॥
ଯିଏ ଅବ୍ୟକ୍ତର ବଶୀଭୂତ, ଅଜ୍ଞାନ ଓ ତମଃସ୍ୱଭାବୀ, ସେ ଅବୁଦ୍ଧ ପରି ବୁଝେ; ଆଉ ଯିଏ ବୁଦ୍ଧ, ସେ ତାହାକୁ ଅନୁଭବ କରେ।
13.168.28
उपेक्षकः शुचिर्व्यग्रः सोलिङ्गः सोव्रणोऽमलः ।
षड्विंशो भगवानास्ते बुद्धः शुद्धो निरामयः ॥ १३.१६८.२८ ॥
ଉଦାସୀନ, ଶୁଚି, ଅବ୍ୟଗ୍ର, ଲିଙ୍ଗଯୁକ୍ତ, ବ୍ରଣଯୁକ୍ତ, ନିର୍ମଳ — ଷଡ୍ବିଂଶ ଭଗବାନ ଅବସ୍ଥିତ; ସେ ବୁଦ୍ଧ, ଶୁଦ୍ଧ, ନିରାମୟ।
13.168.29
अव्यक्तादिविशेषान्तमेतद्वैद्या वदन्त्युत ।
एतैरेव विहीनं तु केचिदाहुर्मनीषिणः ॥ १३.१६८.२९ ॥
ଅବ୍ୟକ୍ତରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଶେଷ ବିଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହା — ବୈଦ୍ୟମାନେ (ଜ୍ଞାନୀମାନେ) କହନ୍ତି; ଆଉ କେତେକ ମନୀଷୀ ଏଗୁଡ଼ିକ ବିହୀନ କହନ୍ତି।
13.168.30
निस्तत्वं बुध्यमानास्तु केचिदाहुर्महामते ।
केचिदाहुर्महात्मानस्तत्वसंज्ञितमेव तु ॥ १३.१६८.३० ॥
ହେ ମହାମତି, କେତେକ ଏହାକୁ ତତ୍ତ୍ୱହୀନ ବୋଲି ବୁଝି କହନ୍ତି; ଆଉ କେତେକ ମହାତ୍ମା ଏହାକୁ ହିଁ ତତ୍ତ୍ୱ ନାମରେ ଅଭିହିତ ବୋଲି କହନ୍ତି।
13.168.31
तत्वस्य श्रवणादेनं तत्वमेवं वदन्ति वै ।
सत्वसंश्रयणाच्चैव सत्ववन्तं महेश्वर ॥ १३.१६८.३१ ॥
ତତ୍ତ୍ୱର ଶ୍ରବଣ ଦ୍ୱାରାହିଁ ଏହାକୁ 'ତତ୍ତ୍ୱ' କୁହାଯାଏ; ସତ୍ତ୍ୱର ଆଶ୍ରୟ ନେବା ଦ୍ୱାରା, ହେ ମହେଶ୍ୱର, ଏହାକୁ 'ସତ୍ତ୍ୱବାନ୍' କୁହାଯାଏ।
13.168.32
एवमेष विकारात्मा बुध्यमानो महाभुज ।
अव्यक्तो भवते व्यक्तौ सत्वंसत्वं तथा गुणौ।
विद्या च भवते विद्या भवेत्तु ग्रहसंज्ञितम् ॥ १३.१६८.३२ ॥
ଏହିପରି ବିକାରସ୍ୱରୂପ ଏ ଯେତେବେଳେ ଜଣାଯାଏ, ହେ ମହାବାହୁ, ସେ ଅବ୍ୟକ୍ତ ହୁଏ; ବ୍ୟକ୍ତରେ ସତ୍ତ୍ୱ ଓ ସତ୍ତ୍ୱ, ଏବଂ ସେହି ଦୁଇ ଗୁଣ ମଧ୍ୟ ସେହିପରି। ବିଦ୍ୟା ମଧ୍ୟ ବିଦ୍ୟା ହୁଏ; ତାହା 'ଗ୍ରହ' ନାମରେ କଥିତ ହୁଏ।
13.168.33
य एवमनुबुद्ध्यन्ते योगसाङ्ख्याश्च तत्वतः ।
तेऽव्यक्तं शङ्करागाढं मुञ्चन्ते शास्त्रबुद्धयः ॥ १३.१६८.३३ ॥
ଯେଉଁମାନେ ଏହିପରି ତତ୍ତ୍ୱତଃ ବୁଝନ୍ତି — ଯୋଗୀ ଓ ସାଂଖ୍ୟ — ଶାସ୍ତ୍ରବୁଦ୍ଧିଯୁକ୍ତ ସେମାନେ ଶଙ୍କରରେ ଗଭୀର ଭାବେ ସ୍ଥିତ ଅବ୍ୟକ୍ତକୁ ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି।
13.168.34
तेषामेतत्तु वदतां शास्त्रार्थं सूक्ष्मदर्शिनाम् ।
बुद्धिर्विस्तीर्यते सर्वं तैलबिन्दुरिवाम्भसि ॥ १३.१६८.३४ ॥
ସୂକ୍ଷ୍ମଦର୍ଶୀ ସେହି ବକ୍ତାମାନଙ୍କର ଏହା ଶାସ୍ତ୍ରାର୍ଥ — ସେମାନଙ୍କ ବୁଦ୍ଧି ଜଳରେ ତୈଳବିନ୍ଦୁ ପରି ସବୁଠି ବିସ୍ତାରିତ ହୁଏ।
13.168.35
विद्या तु सर्वविद्यानामवबोध इति स्मृतः ।
येन विद्यामविद्यां च विन्दन्ति यतिसत्तमाः ॥ १३.१६८.३५ ॥
ବିଦ୍ୟା ତ ସବୁ ବିଦ୍ୟାର ଅବବୋଧ ବୋଲି ସ୍ମୃତ; ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଯତିମାନେ ବିଦ୍ୟା ଓ ଅବିଦ୍ୟା ପାଆନ୍ତି।
13.168.36
सैषा त्रयी परा विद्या चतुर्थ्यान्वीक्षिकी स्मृता ।
यां बुद्ध्यमानो बुद्ध्येत बुद्ध्यात्मनि समं गतः ॥ १३.१६८.३६ ॥
ଏହା ହିଁ ତ୍ରୟୀ ନାମକ ପରା ବିଦ୍ୟା; ଚତୁର୍ଥ ଆନ୍ୱୀକ୍ଷିକୀ ସ୍ମୃତ — ଯାହାକୁ ବୁଝି, ବୁଦ୍ଧ୍ୟାତ୍ମାରେ ସମଭାବ ପାଇ ମନୁଷ୍ୟ ଜାଣେ।
13.168.37
अप्रबुद्धमथाव्यक्तमविद्यासंज्ञिकं स्मृतम् ।
विमोहितं तु शोकेन केवलेन समन्वितम्।
एतद्बुद्ध्या भवेद्बुद्धः किमन्यद्बुद्धिलक्षणम् ॥ १३.१६८.३७ ॥
ଅପ୍ରବୁଦ୍ଧ, ଅବ୍ୟକ୍ତ ଓ ଅବିଦ୍ୟା ନାମକ ବୋଲି ସ୍ମୃତ। କେବଳ ଶୋକରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ମୋହିତ। ଏହି ବୁଦ୍ଧିରେ ହିଁ କେହି ବୁଦ୍ଧ ହୁଏ; ବୁଦ୍ଧିର ଆଉ କି ଲକ୍ଷଣ?
13.168.38
ये त्वेतन्नावबुद्ध्यन्ते ते प्रबुद्धवशानुगाः ।
ते पुनःपुनरव्यक्ताज्जनिष्यन्त्यबुधांत्मनः ॥ १३.१६८.३८ ॥
ଯେଉଁମାନେ ଏହା ବୁଝନ୍ତି ନାହିଁ, ସେମାନେ ପ୍ରବୁଦ୍ଧଙ୍କ ବଶରେ ଚାଲନ୍ତି; ସେମାନେ ବାରମ୍ବାର ଅବ୍ୟକ୍ତରୁ ଅଜ୍ଞ ଆତ୍ମା ରୂପେ ଜନ୍ମିବେ।
13.168.39
तमेव तुलयिष्यन्ति अबुद्धिवशवर्तिनः ।
ये चाप्यन्ये तन्मनसस्तेप्येतत्फलभागिनः ॥ १३.१६८.३९ ॥
ଅବୁଦ୍ଧିର ବଶରେ ଚାଲୁଥିବା ଲୋକେ ତାହାକୁ ହିଁ ଓଜନ କରିବେ; ଏବଂ ଯାହାଙ୍କ ମନ ତାହାରେ ଅଛି ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ସେହି ଫଳର ଭାଗୀ ହେବେ।
13.168.40
विदित्वैनं न शोचन्ति योगोपेतार्थदर्शिनः ।
स्वातन्त्र्यं प्रतिलप्स्यन्ते केवलत्वं च भास्वरम् ॥ १३.१६८.४० ॥
ଏହାକୁ ଜାଣି ଯୋଗଯୁକ୍ତ, ଅର୍ଥଦର୍ଶୀମାନେ ଶୋକ କରନ୍ତି ନାହିଁ; ସେମାନେ ସ୍ୱାତନ୍ତ୍ର୍ୟ ଓ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ କେବଳତ୍ୱ ଲାଭ କରିବେ।
13.168.41
अज्ञानबन्धनान्मुक्तास्तीर्णाः संसारबन्धनात् ।
अज्ञानसागरं घोरमगाधं तमसंज्ञकम्।
यत्र मज्जन्ति भूतानि पुनःपुनररिंदम् ॥ १३.१६८.४१ ॥
ଅଜ୍ଞାନ ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତ, ସଂସାର ବନ୍ଧନରୁ ପାର ହୋଇଥିବା। ଅଜ୍ଞାନର ଭୟଙ୍କର, ଅଗାଧ, ତମସ୍ ନାମକ ସାଗର; ଯେଉଁଥିରେ ପ୍ରାଣୀମାନେ ବାରମ୍ବାର ବୁଡ଼ନ୍ତି, ହେ ଶତ୍ରୁଦମନ!
13.168.42
एषा विद्या तथाऽविद्या कथिता ते मयाऽर्थतः ।
यस्मिन्देयं च नो ग्राह्यं सांख्याः सांख्यं तथैव च ॥ १३.१६८.४२ ॥
ଏହି ବିଦ୍ୟା ଓ ସେହିପରି ଅବିଦ୍ୟା ଅର୍ଥ ସହିତ ମୁଁ ତୁମକୁ କହିଲି; ଯେଉଁଥିରେ ଦେବା ଓ ନେବା ଆମର ନୁହେଁ — ସାଂଖ୍ୟମାନେ ସାଂଖ୍ୟକୁ ମଧ୍ୟ ସେହିପରି (ଜାଣନ୍ତି)।
13.168.43
तथा चैकत्वनानात्वमक्षरं क्षरमेव च ।
निगदिष्यामि देवेश विमोक्षं त्रिविधं च ते ॥ १३.१६८.४३ ॥
ସେହିପରି ଏକତ୍ୱ ଓ ନାନାତ୍ୱ, ଅକ୍ଷର ଓ କ୍ଷର ମୁଁ କହିବି, ହେ ଦେବେଶ; ଏବଂ ତ୍ରିବିଧ ବିମୋକ୍ଷ ମଧ୍ୟ ତୁମକୁ କହିବି।
13.168.44
बुद्ध्यमानाप्रबुद्धाभ्यामबुद्धस्य प्रपञ्चनम् ।
भूय एव निबोध त्वं देवानां देवसत्तम ॥ १३.१६८.४४ ॥
ବୁଦ୍ଧିମାନ ଓ ଅବୁଦ୍ଧଙ୍କ ଦ୍ୱାରା, ଅବୁଦ୍ଧଙ୍କର ବିସ୍ତାର... ପୁଣି ତୁମେ ବୁଝ, ହେ ଦେବଶ୍ରେଷ୍ଠ।
13.168.45
यच्च किञ्च श्रुतं न स्याद्दृष्टं चैव न किञ्चन ।
तच्च ते सम्प्रवक्ष्यामि एकाग्रः शृणु तत्परः ॥ १३.१६८.४५ ॥
ଯାହା କିଛି ଶୁଣାଯାଇ ନାହିଁ ଓ ଦେଖାଯାଇ ନାହିଁ, ତାହା ମଧ୍ୟ ମୁଁ ତୁମକୁ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ କହିବି; ଏକାଗ୍ର ହୋଇ, ତତ୍ପର ହୋଇ ଶୁଣ।