મહાભારત · અધ્યાય 13.169
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
13.169.1
अरिष्टानि प्रवक्ष्यामि तत्वेन शृणु तद्भवान् ।
मध्य उत्तरतस्तात दक्षिणामुखनिष्ठितम् ॥ १३.१६९.१ ॥
હું અરિષ્ટોનું વર્ણન કરીશ; તે યથાર્થ રીતે સાંભળ, વત્સ. મધ્યમાં, ઉત્તરથી, દક્ષિણાભિમુખ ઊભેલા (પુરુષને).
13.169.2
विद्युत्संस्थानपुरुषं यदि पश्येत मानवः ।
वर्षत्रयेण जानीयाद्देहन्यासमुपस्थितम्।
एतत्फलमंरिष्टस्य शङ्कराहुर्मनीषिणः। ॥ १३.१६९.२ ॥
જો મનુષ્ય વીજળીના આકારનો પુરુષ જુએ, તો ત્રણ વર્ષમાં દેહત્યાગ નજીક આવ્યો છે એમ જાણવું. અરિષ્ટનું આ ફળ શંકર અને મનીષીઓએ કહ્યું છે.
13.169.3
शुद्धमण्डमादित्यमरश्मिमथ पश्यतः ।
वर्षार्धकेन जानीयाद्देहन्यासमुपस्थितम् ॥ १३.१६९.३ ॥
સૂર્યનું શુદ્ધ મંડળ કિરણ વિનાનું જોનાર અર્ધ વર્ષમાં દેહત્યાગ નજીક આવ્યો છે એમ જાણે.
13.169.4
छिद्रां चन्द्रमसश्छायां पादावप्यनपश्यतः ।
संवत्सरेण जानीयाद्देहन्यासमुपस्थितम् ॥ १३.१६९.४ ॥
ચંદ્રની છિદ્રવાળી છાયા અને પોતાના પગ પણ ન જોનાર એક વર્ષમાં દેહત્યાગ નજીક આવ્યો છે એમ જાણે.
13.169.5
कनीनिकायामशिरःपुरुषं यदि पश्यति ।
जानीयात्षट्सु मासेषु देहन्यासमुपस्थितम् ॥ १३.१६९.५ ॥
આંખની કીકીમાં માથા વિનાનો પુરુષ જુએ તો છ મહિનામાં દેહત્યાગ નજીક આવ્યો છે એમ જાણે.
13.169.6
कर्णौ पिधाय हस्ताभ्यां शब्दं न शृणुयाद्यदि ।
विजानीयात्तु मासेन देहन्यासमुपस्थितम् ॥ १३.१६९.६ ॥
બે હાથે કાન બંધ કરવા છતાં શબ્દ ન સંભળાય તો એક મહિનામાં દેહત્યાગ નજીક આવ્યો છે એમ જાણે.
13.169.7
आमगन्धमुपाघ्राति सुरभिं प्राप्य भास्वरम् ।
देवतायतनस्थोपि सप्तरात्रेण मृत्युभाक् ॥ १३.१६९.७ ॥
દેવમંદિરમાં ઊભો હોય તો પણ, તેજસ્વી સુગંધ પામ્યા છતાં, જો કોઈ કાચી દુર્ગંધ સૂંઘે, તો તે સાત રાત્રિમાં મૃત્યુને પાત્ર બને છે.
13.169.8
सर्वाङ्गधारणावस्थां धारयेत समाहितः ।
यथा स मृत्युं जयति नान्यथेह महेश्वर।
यदि जीवितुमिच्छेत चिरकालं महामुने ॥ १३.१६९.८ ॥
એકાગ્ર થઈને સર્વ અંગોને ધારણ કરવાની અવસ્થા તેણે ધારણ કરવી; એ રીતે તે મૃત્યુને જીતે છે, અહીં બીજો માર્ગ નથી. હે મહેશ્વર, જો તે લાંબો સમય જીવવા ઇચ્છે, હે મહામુનિ.
13.169.9
अथ नेच्छेच्चिरं कालं त्यजेदात्मानमात्मना ।
केवलं चिन्तयानस्तु निष्कलं स निरामयम् ॥ १३.१६९.९ ॥
જો તે લાંબો સમય જીવવા ન ઇચ્છે, તો તેણે પોતાને પોતાથી ત્યજી દેવો; માત્ર ચિંતન કરતાં, નિષ્કળ અને નિરામય (આત્માનું) ધ્યાન કરવું.
13.169.10
अथ तं निर्विकारं तु प्रकृते परमं शुचिः ।
पुरुषं देहसाधर्म्यं देहन्यासमुपाश्नुयात् ॥ १३.१६९.१० ॥
પછી તેણે નિર્વિકાર, પરમ શુદ્ધ, પ્રકૃતિથી પર, દેહ જેવા ધર્મવાળા તે પુરુષને પામીને દેહન્યાસ પ્રાપ્ત કરવો.
13.169.11
जाग्रतो हि मयोक्तानि तवारिष्टानि तत्वतः ।
धारणाच्चैव सर्वाङ्गे मृत्यु जीयात्सुरर्षभ ॥ १३.१६९.११ ॥
હે દેવશ્રેષ્ઠ, જાગૃત અવસ્થામાં મેં તને અરિષ્ટ (મૃત્યુ-લક્ષણો) યથાર્થ રીતે કહ્યાં છે; સર્વાંગ ધારણાથી મૃત્યુને જીતી શકાય.
13.169.12
एकत्वदर्शनं भूयो नानात्वं च निबोध मे ।
अक्षरं च क्षरं चैव चतुष्टयविधानतः ॥ १३.१६९.१२ ॥
એકત્વદર્શન અને ફરીથી નાનાત્વ પણ મારી પાસેથી સમજ; ચતુષ્ટયના વિધાન અનુસાર અક્ષર અને ક્ષર.
13.169.13
अव्यक्तादीनि तत्वानि सर्वाण्येव महाद्युते ।
आहुश्चतुर्विंशतितमं विकारपुरुषान्वितम् ॥ १३.१६९.१३ ॥
હે મહાદ્યુતિ, અવ્યક્ત આદિ સર્વ તત્ત્વોને અને વિકારયુક્ત પુરુષને તેઓ ચોવીસમું કહે છે.
13.169.14
एकत्वदर्शनं चैव नानात्वेन वरं स्मृतम् ।
पञ्चविंशतिवर्गः स्यादपवर्गोऽजरामरः ॥ १३.१६९.१४ ॥
એકત્વદર્શન જ નાનાત્વ કરતાં શ્રેષ્ઠ ગણાયું છે; પચ્ચીસનો સમૂહ અપવર્ગ છે, જે અજર અને અમર છે.
13.169.15
स निर्विकारः पुरुषस्तत्वेनैवोपदिश्यते ।
स एव पञ्चविंशस्तु विकारः पुरुषः स्मृतः ॥ १३.१६९.१५ ॥
તે નિર્વિકાર પુરુષ તત્ત્વ તરીકે જ ઉપદેશાય છે; તે જ પચ્ચીસમો છે; પરંતુ વિકારયુક્ત પુરુષ સ્મરાય છે.
13.169.16
यद्येष निर्विकारः स्यात्तत्वं न तु भवेद्भव ।
विकारो विद्यमानस्तु तत्वसंज्ञकमुच्यते ॥ १३.१६९.१६ ॥
આ જો નિર્વિકાર હોય, તો હે ભવ, તે તત્ત્વ ન થાય; વિદ્યમાન વિકારને જ તત્ત્વ નામે કહેવાય છે.
13.169.17
यद्योषोऽव्यक्ततां नैति व्यतिरेकान्न संशयः ।
तथा भवति निस्तत्वस्तथा सत्वस्तथागुणः ॥ १३.१६९.१७ ॥
આ જો અવ્યક્તતા ન પામે, તો વ્યતિરેકથી સંશય નથી; ત્યારે તે તત્ત્વરહિત, સત્ત્વયુક્ત અને નિર્ગુણ થાય છે.
13.169.18
विकारगुणसंत्यागात्प्रकृत्यन्यत्वता शुचिः ।
तदा नानात्वतामेति सर्गहीनोऽपवर्गभाक् ॥ १३.१६९.१८ ॥
વિકાર અને ગુણોના ત્યાગથી, પ્રકૃતિથી ભિન્ન થઈ શુદ્ધ બનીને, ત્યારે તે નાનાત્વ પામે છે; સર્ગહીન થઈ અપવર્ગનો ભાગી થાય છે.
13.169.19
बोध्यमानः प्रबुध्येत समो भवति बुद्धिमान् ।
अक्षरश्च भवत्येष यथावा च्युतवान्क्षणात् ॥ १३.१६९.१९ ॥
જગાડાયેલો પૂર્ણપણે જાગે છે; બુદ્ધિમાન સમભાવવાળો થાય છે. આ અક્ષર પણ થાય છે, અથવા ક્ષણમાં ચ્યુત થાય છે.
13.169.20
अव्यक्ताव्यक्तिरुक्ता स्यान्निर्गुणस्य गुणाकरात् ।
एतदेकत्वनानात्वमक्षरः क्षर एव च ॥ १३.१६९.२० ॥
નિર્ગુણથી, ગુણોના સ્રોતથી, અવ્યક્ત અને વ્યક્ત કહેવાયાં છે. આ જ એકત્વ અને નાનાત્વ છે — અક્ષર પણ અને ક્ષર પણ.
13.169.21
व्याख्यातं तव शूलाङ्क तथारिष्टानि चैव हि ।
विमोक्षलक्षणं शेषं तदपीह ब्रवीमि ते।
यं ज्ञात्वा यतयः प्राप्ताः केवलत्वमनामयम् ॥ १३.१६९.२१ ॥
હે શૂલાંકિત, તને અરિષ્ટોનાં લક્ષણો સમજાવાયાં છે. મોક્ષનાં બાકીનાં લક્ષણ પણ હું તને અહીં કહું છું; જેને જાણીને યતિઓએ નિરામય કેવલત્વ પ્રાપ્ત કર્યું.
13.169.22
साङ्ख्याश्चाप्यथ योगाश्च दग्धपङ्का गतज्वराः ।
अमूर्तित्वमनुप्राप्ता निर्गुणा निर्भया भव ॥ १३.१६९.२२ ॥
સાંખ્યો અને યોગીઓ પણ, જેમના કાદવ બળી ગયા અને જે તાપરહિત થયા, અમૂર્તતા પામ્યા. તું નિર્ગુણ અને નિર્ભય થા.
13.169.23
विपाप्मानो महादेव मुक्ताः संसारसागरात् ।
सरणे प्रजनादाने गुणानां प्रकृतिः सदा।
परा प्रमत्ता सततमेतावत्कार्यकारणम् ॥ १३.१६९.२३ ॥
હે મહાદેવ, નિષ્પાપ થઈને તેઓ સંસારસાગરથી મુક્ત થયા. ગમનમાં, સંતાનને ગ્રહણ કરવામાં, ગુણોની પ્રકૃતિ સદા પરમ અને સતત મત્ત રહે છે — કાર્યકારણ આટલું જ છે.
13.169.24
असच्चैव च सच्चैव कुरुते स पुनः पुनः ।
चैतन्येन पुराणेन चेतनाचेतनात्परः ॥ १३.१६९.२४ ॥
તે વારંવાર અસત્ અને સત્ ઉત્પન્ન કરે છે. પ્રાચીન ચૈતન્યથી, ચેતન અને અચેતનથી પર તે પરમ છે.
13.169.25
यस्तु चेतयते चेतो मनसा चैकबुद्धिकम् ।
स नैव सन्न चैवासन्सदसन्न च संस्मृतः ॥ १३.१६९.२५ ॥
જે મનથી એકબુદ્ધિથી ચેતનાને જાણે છે, તે સત્ નથી, અસત્ નથી, સદસત્ પણ નથી એમ સ્મરાય છે.
13.169.26
व्यतिरिक्तश्च शुद्धश्च सोऽन्यश्चाप्रकृतिस्तथा ।
उपेक्षकश्च प्रकृतेर्विकारपुरुषः स्मृतः ॥ १३.१६९.२६ ॥
તે પ્રકૃતિથી ભિન્ન, શુદ્ધ, અન્ય અને અપ્રકૃતિ છે; પ્રકૃતિનો ઉપેક્ષક સાક્ષી છે; તેને વિકારપુરુષ કહેવાય છે.
13.169.27
विकारपुरुषेणैषा संयुक्ता सृजते जगत् ।
पुनराददते चैव गुणानामन्यथात्मनि ॥ १३.१६९.२७ ॥
વિકારપુરુષ સાથે સંયુક્ત થઈ આ (પ્રકૃતિ) જગતની રચના કરે છે; ફરી ગુણોને આત્મામાં અન્ય રીતે પાછા લે છે.
13.169.28
मत्स्योदकात्ससंज्ञातः प्रकृतेरेव कर्मणः ।
तद्वत्क्षेत्रसहस्राणि स एव प्रकरिष्यति ॥ १३.१६९.२८ ॥
પાણીથી માછલી ઉત્પન્ન થઈ પ્રકૃતિના કર્મથી પ્રસિદ્ધ થાય છે, તેમ જ તે હજારો ક્ષેત્રોની રચના કરશે.
13.169.29
क्षेत्रप्रलयतज्ज्ञस्तु क्षेत्रज्ञ इति चोच्यते ।
सयोगो नित्य इत्याहुर्ये जनास्तत्वदर्शिनः ॥ १३.१६९.२९ ॥
ક્ષેત્રનો પ્રલય જાણનારને ક્ષેત્રજ્ઞ કહેવાય છે; તત્ત્વદર્શી લોકો કહે છે કે આ સંયોગ નિત્ય છે.
13.169.30
एवमेष ह्यसत्सच्च विकारपुरुषः स्मृतः ।
विकारापद्यमानं तु विकृतिं प्रवदन्ति नः ॥ १३.१६९.३० ॥
આ રીતે આ વિકારપુરુષ અસત્ અને સત્ કહેવાય છે; પરંતુ વિકારને પામનારને તેઓ આપણને વિકૃતિ કહે છે.
13.169.31
यदा त्वेष विकारस्य प्रकृतानिति मन्यते ।
तदा विकारतामेति विकारान्यत्वतां व्रजेत् ॥ १३.१६९.३१ ॥
જ્યારે આ વિકારને પ્રકૃતિ માને છે, ત્યારે તે વિકારભાવને પામે છે; વિકારોથી ભિન્ન અવસ્થામાં જતો નથી.
13.169.32
प्रकृत्या च विकारैश्च व्यतिरिक्तो यदा भवेत् ।
शुचि यत्परमं शुद्धं प्रतिबुद्धं सनातनम्।
अयुक्तं निष्कलं शुद्धमव्ययं चाजरामरम् ॥ १३.१६९.३२ ॥
જ્યારે તે પ્રકૃતિ અને વિકારોથી ભિન્ન થાય છે, ત્યારે તે પવિત્ર, પરમ, શુદ્ધ, પ્રબુદ્ધ, સનાતન, અયુક્ત, નિષ્કલ, શુદ્ધ, અવ્યય, અજર અને અમર બને છે.
13.169.33
समेत्य तेन शुद्धेन बुध्यमानः स भास्वरः ।
विमोक्षं भजते व्यक्तादप्रबुद्धादचेतनात् ॥ १३.१६९.३३ ॥
તે શુદ્ધ સાથે જોડાઈને બોધ પામતો તે તેજસ્વી વ્યક્ત, અપ્રબુદ્ધ અને અચેતનથી મુક્તિ પામે છે.
13.169.34
उदुम्बराद्वा मशकः प्रलयान्निर्गतो यथा ।
तथाऽव्यक्तस्य संत्यागान्निर्ममः पञ्च विंशकः ॥ १३.१६९.३४ ॥
ઉમરાના ફળમાંથી અથવા પ્રલયમાંથી મચ્છર નીકળે તેમ, અવ્યક્તના સંપૂર્ણ ત્યાગથી પચ્ચીસમો મમતારહિત થાય છે.
13.169.35
यथा पुष्करपर्णस्थो जलबिन्दुर्न संश्लिषेत् ।
तथैवाव्यक्तविषये न लिप्येत्पञ्चविंशकः ॥ १३.१६९.३५ ॥
કમળના પાન પર રહેલું પાણીનું ટીપું તેને ચોંટતું નથી, તેમ પચ્ચીસમો અવ્યક્તના વિષયોમાં લિપ્ત થતો નથી.
13.169.36
आकाश इव निःसङ्गस्तथा सङ्गस्त्था वरः ।
पञ्चविंशतिमो बुद्धो बुद्धेनि समतां गतः ॥ १३.१६९.३६ ॥
આકાશની જેમ અસંગ, અને સંગમાં પણ એ જ રીતે શ્રેષ્ઠ; પચ્ચીસમો બુદ્ધ થઈને બુદ્ધ સાથે સમતા પામે છે.
13.169.37
एतद्धि प्रकृतं ज्ञानं तत्वतश्च समुत्थितम् ।
पूर्वजेभ्यस्तथोत्पन्नं ब्रह्मजेभ्यस्तथानघ ॥ १३.१६९.३७ ॥
આ જ્ઞાન સ્વાભાવિક રીતે તત્ત્વતઃ ઉદ્ભવેલું છે; પૂર્વજો અને બ્રહ્માના પુત્રો પાસેથી પણ ઉત્પન્ન થયેલું છે, હે નિષ્પાપ.
13.169.38
आदिसर्गो महाबाहो तामसेनावृतं परम् ।
प्रतिष्टावयवंदेवमभेद्यमजरामरम् ॥ १३.१६९.३८ ॥
હે મહાબાહો, આદિ સર્જન તામસથી આવૃત છે, પરમ છે; પ્રતિષ્ઠા જેનો અવયવ છે તે દેવ અભેદ્ય, અજર અને અમર છે.
13.169.39
सनकः सनन्दनश्चैवि तृतीयश्च सनातनः ।
ते विदुः परमं धर्ममव्ययं व्ययधर्षणम् ॥ १३.१६९.३९ ॥
સનક, સનંદન અને ત્રીજો સનાતન — તેમણે પરમ, અવ્યય ધર્મને જાણ્યો, જે વ્યયને રોકનારો છે.
13.169.40
अव्यक्तात्परमात्सूक्ष्मादव्रणान्मूर्तिसंज्ञकात् ।
क्षेत्रज्ञो भगवानास्ते नरायणपरायणः ॥ १३.१६९.४० ॥
અવ્યક્તથી પરે, પરમ, સૂક્ષ્મ, નિર્દોષ અને મૂર્તિ નામના તત્ત્વથી પણ પરે, ક્ષેત્રજ્ઞ ભગવાન નારાયણ-પરાયણ થઈને રહે છે.
13.169.41
अस्माकं सहजातानामुत्पन्नं ज्ञानमुत्तमम् ।
एते हि मूर्तिमन्तो वै लोकान्प्रविचरामहे ॥ १३.१६९.४१ ॥
અમારા સહજાતોમાં ઉત્તમ જ્ઞાન ઉત્પન્ન થયું. અમે મૂર્તિમાન થઈને લોકોમાં વિચરીએ છીએ.
13.169.42
पुनःपुनः प्रजाता वै तत्रतत्र पिनाकधृक् ।
द्वन्द्वैर्विरज्यमानस्य ज्ञानमुत्पन्नमुत्तमम् ॥ १३.१६९.४२ ॥
ફરી ફરી, ત્યાં-ત્યાં જન્મ લઈને, પિનાકધારી (શિવ) વડે — દ્વંદ્વોથી વિરક્ત થયેલાના મનમાં ઉત્તમ જ્ઞાન ઉત્પન્ન થાય છે.
13.169.43
कपिलान्मूलआचार्यात्तत्वबुद्धिविनिश्चयम् ।
योगसांख्यमवाप्तं मे कार्त्स्न्येन मुनिसत्तमात् ॥ १३.१६९.४३ ॥
મૂળ આચાર્ય કપિલ પાસેથી, મુનિશ્રેષ્ઠ પાસેથી, તત્ત્વબુદ્ધિનો નિશ્ચય અને યોગ-સાંખ્યનું જ્ઞાન મેં સંપૂર્ણપણે પ્રાપ્ત કર્યું.
13.169.44
तेन संबोधिताः शिष्या बहवस्तत्वदर्शिनः ।
तद्बुद्ध्वा बहवः शिष्या मयाप्येतन्निदर्शिताः ॥ १३.१६९.४४ ॥
તેમના દ્વારા બોધ પામેલા અનેક શિષ્યો તત્ત્વદર્શી થયા. તે સમજીને અનેક શિષ્યોને મેં પણ આ જ બતાવ્યું.
13.169.45
जन्ममृत्युहरं तथ्यं ज्ञानं ज्ञेयं सनातनम् ।
यज्ज्ञात्वा नानुशोचन्ति तत्वज्ञाना निरिन्द्रियाः ॥ १३.१६९.४५ ॥
જન્મ-મૃત્યુનું હરણ કરનારું, સત્ય, સનાતન, જાણવા યોગ્ય જ્ઞાન — જે જાણીને તત્ત્વજ્ઞાનીઓ ઇન્દ્રિયરહિત થઈ શોક કરતા નથી.
13.169.46
शुद्धबीजमलाश्चैव विपङ्का वै निरक्षराः ।
स्वतन्त्रास्ते स्वतन्त्रेण सम्मिता निष्कलाः स्मृताः ॥ १३.१६९.४६ ॥
શુદ્ધ બીજ અને મળરહિત, કાદવરહિત, અક્ષર; તેઓ સ્વતંત્ર છે. સ્વતંત્ર સાથે મળેલા તેઓ નિષ્કળ કહેવાયા છે.
13.169.47
शाश्वताश्चाव्ययाश्चैव तमोग्राह्याश्च भास्वर ।
विपाप्मानस्तथा सर्वे सत्वस्थाश्चापि निर्व्रणाः ॥ १३.१६९.४७ ॥
શાશ્વત અને અવ્યય, તમસથી ગ્રહણ યોગ્ય, હે તેજસ્વી; તેઓ બધા પાપરહિત, સત્ત્વમાં સ્થિત, ઘાવરહિત છે.
13.169.48
विमुक्ताः केवलाश्चैव वीतमोहभयास्तथा ।
अमूर्तास्ते महाभाग सर्वे च विगतज्वराः ॥ १३.१६९.४८ ॥
મુક્ત, કેવલ, મોહ-ભયરહિત; એ જ રીતે તેઓ અમૂર્ત છે, હે મહાભાગ; તેઓ બધા તાપરહિત છે.
13.169.49
हिरण्यनाभस्त्रिशिरास्तथा प्रह्लादभास्करौ ।
वसुर्विश्वावसुश्चैव सार्धं पञ्चशिखस्तथा ॥ १३.१६९.४९ ॥
હિરણ્યનાભ, ત્રિશિરા, તેમ જ પ્રહ્લાદ અને ભાસ્કર, વસુ અને વિશ્વાવસુ, અને પંચશિખ સાથે.
13.169.50
गार्ग्योऽथासुरिरावन्त्यो गौतमो वृत एव च ।
कात्यायनोऽथ नमुचिर्हरिश्च दमनश्चि ह ॥ १३.१६९.५० ॥
ગાર્ગ્ય, પછી આસુરિ, આવંત્ય, ગૌતમ, વૃત પણ, કાત્યાયન, પછી નમુચિ, હરિ અને દમન પણ.
13.169.51
एते चान्ये च बहवस्तत्वमेवोपदर्शिताः ।
केचिन्मुक्ताः स्थिताः केचिच्छन्दतश्चापरे मृताः ॥ १३.१६९.५१ ॥
આ અને બીજા ઘણા તત્ત્વના દૃષ્ટાંત તરીકે બતાવાયા. કેટલાક મુક્ત થયા, કેટલાક સ્થિર રહ્યા અને બીજા કેટલાક ઇચ્છાનુસાર મૃત્યુ પામ્યા.
13.169.52
दर्शितास्त्रिविधं बन्धं विमोक्षं त्रिविधं तथा ।
अज्ञानं चैव रागश्च संयोगं प्राकृतं तथा ॥ १३.१६९.५२ ॥
ત્રિવિધ બંધન અને ત્રિવિધ મોક્ષ બતાવાયાં; અજ્ઞાન અને રાગ, તેમ જ પ્રાકૃત સંયોગ પણ.
13.169.53
एतेभ्यो बन्धनं प्रोक्तं विमोक्षमपि मे शृणु ।
परितस्तावता सम्यक्सम्बन्धो यावता कृतः ॥ १३.१६९.५३ ॥
આમાંથી બંધન કહેવાયું; મોક્ષ વિશે પણ મારી પાસેથી સાંભળ. જેટલો સમ્યક સંબંધ રચાયો, તેટલો ચારે બાજુ.
13.169.54
कृत्स्नक्षयपरित्यागाद्विमोक्ष इति नः श्रुतिः ।
निवृत्तः सर्वसङ्गेभ्यः केवलः पुरुषोऽमलः ॥ १३.१६९.५४ ॥
સંપૂર્ણ ક્ષયનો ત્યાગ કરવાથી મોક્ષ થાય છે, એવું અમે સાંભળ્યું છે. સર્વ આસક્તિઓથી નિવૃત્ત, કેવળ, નિર્મળ પુરુષ (મુક્ત થાય છે).
13.169.55
इत्येवमुक्त्वा भगवानीश्वराय महात्मने ।
सनत्कुमारः प्रययावाकाशं समुपाश्रितः ॥ १३.१६९.५५ ॥
આ પ્રમાણે કહીને ભગવાન સનત્કુમાર મહાત્મા ઈશ્વર (શિવ) પાસેથી વિદાય લઈ આકાશમાં ચાલ્યા ગયા.