महाभारत · अध्याय 13.169
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
13.169.1
अरिष्टानि प्रवक्ष्यामि तत्वेन शृणु तद्भवान् ।
मध्य उत्तरतस्तात दक्षिणामुखनिष्ठितम् ॥ १३.१६९.१ ॥
मैं अरिष्टों का वर्णन करूँगा; आप उसे यथार्थ रूप से सुनिए। बीच में, उत्तर की ओर से, दक्षिणमुख स्थित (पुरुष का)।
13.169.2
विद्युत्संस्थानपुरुषं यदि पश्येत मानवः ।
वर्षत्रयेण जानीयाद्देहन्यासमुपस्थितम्।
एतत्फलमंरिष्टस्य शङ्कराहुर्मनीषिणः। ॥ १३.१६९.२ ॥
यदि मनुष्य बिजली के आकार का पुरुष देखे, तो तीन वर्षों के भीतर जान ले कि देह-त्याग निकट है। अरिष्ट का यह फल शंकर और मनीषियों ने कहा है।
13.169.3
शुद्धमण्डमादित्यमरश्मिमथ पश्यतः ।
वर्षार्धकेन जानीयाद्देहन्यासमुपस्थितम् ॥ १३.१६९.३ ॥
यदि कोई सूर्य का शुद्ध मण्डल, किरणरहित देखे, तो आधे वर्ष में जान ले कि देह-त्याग निकट है।
13.169.4
छिद्रां चन्द्रमसश्छायां पादावप्यनपश्यतः ।
संवत्सरेण जानीयाद्देहन्यासमुपस्थितम् ॥ १३.१६९.४ ॥
चन्द्रमा की छिद्रयुक्त छाया, और पैर भी न देख पाने वाला, एक वर्ष में जान ले कि देह-त्याग निकट है।
13.169.5
कनीनिकायामशिरःपुरुषं यदि पश्यति ।
जानीयात्षट्सु मासेषु देहन्यासमुपस्थितम् ॥ १३.१६९.५ ॥
यदि कोई नेत्र की पुतली में बिना सिर का पुरुष देखे, तो छह मासों में जान ले कि देह-त्याग निकट है।
13.169.6
कर्णौ पिधाय हस्ताभ्यां शब्दं न शृणुयाद्यदि ।
विजानीयात्तु मासेन देहन्यासमुपस्थितम् ॥ १३.१६९.६ ॥
यदि दोनों हाथों से कान बंद करने पर भी शब्द न सुने, तो एक मास में जान ले कि देह-त्याग निकट है।
13.169.7
आमगन्धमुपाघ्राति सुरभिं प्राप्य भास्वरम् ।
देवतायतनस्थोपि सप्तरात्रेण मृत्युभाक् ॥ १३.१६९.७ ॥
यदि कोई व्यक्ति कच्ची, दुर्गन्धयुक्त गंध सूँघे, भले ही वह सुगंधित और तेजस्वी वस्तु के पास हो, और देवमन्दिर में खड़ा हो, तो वह सात रात्रियों में मृत्यु का भागी होगा।
13.169.8
सर्वाङ्गधारणावस्थां धारयेत समाहितः ।
यथा स मृत्युं जयति नान्यथेह महेश्वर।
यदि जीवितुमिच्छेत चिरकालं महामुने ॥ १३.१६९.८ ॥
उसे एकाग्र होकर सम्पूर्ण अंगों को धारण करने की स्थिति धारण करनी चाहिए। इसी प्रकार वह मृत्यु को जीतता है, इसके अतिरिक्त यहाँ कोई उपाय नहीं। हे महेश्वर, यदि वह दीर्घकाल तक जीना चाहता हो, हे महामुनि।
13.169.9
अथ नेच्छेच्चिरं कालं त्यजेदात्मानमात्मना ।
केवलं चिन्तयानस्तु निष्कलं स निरामयम् ॥ १३.१६९.९ ॥
यदि वह दीर्घकाल तक जीना नहीं चाहता, तो वह अपने आप से अपने आत्मा को त्याग दे; केवल चिन्तन करते हुए, वह निष्कल और निरामय (आत्मा) का ध्यान करे।
13.169.10
अथ तं निर्विकारं तु प्रकृते परमं शुचिः ।
पुरुषं देहसाधर्म्यं देहन्यासमुपाश्नुयात् ॥ १३.१६९.१० ॥
तब वह परम शुद्ध, निर्विकार पुरुष को, जो प्रकृति से परे है, और देह के समान धर्म वाला है, उसी देहन्यास को प्राप्त करे।
13.169.11
जाग्रतो हि मयोक्तानि तवारिष्टानि तत्वतः ।
धारणाच्चैव सर्वाङ्गे मृत्यु जीयात्सुरर्षभ ॥ १३.१६९.११ ॥
हे सुरश्रेष्ठ, जाग्रत अवस्था में मेरे द्वारा तुम्हें अरिष्ट (मृत्यु-लक्षण) यथार्थ रूप से कहे गये हैं; और सर्वांगों में धारणा से मनुष्य मृत्यु को जीत सकता है।
13.169.12
एकत्वदर्शनं भूयो नानात्वं च निबोध मे ।
अक्षरं च क्षरं चैव चतुष्टयविधानतः ॥ १३.१६९.१२ ॥
एकत्व का दर्शन और फिर नानात्व भी मुझसे समझो; अक्षर और क्षर, इन दोनों को चतुष्टय के विधान के अनुसार।
13.169.13
अव्यक्तादीनि तत्वानि सर्वाण्येव महाद्युते ।
आहुश्चतुर्विंशतितमं विकारपुरुषान्वितम् ॥ १३.१६९.१३ ॥
हे महाद्युति, अव्यक्त से आरम्भ होने वाले सभी तत्त्वों को, तथा विकारों से युक्त पुरुष को चौबीसवाँ, वे कहते हैं।
13.169.14
एकत्वदर्शनं चैव नानात्वेन वरं स्मृतम् ।
पञ्चविंशतिवर्गः स्यादपवर्गोऽजरामरः ॥ १३.१६९.१४ ॥
एकत्व का दर्शन भी और नानात्व से उत्तम माना गया है; पच्चीस का समूह मोक्ष होगा, जो अजर और अमर है।
13.169.15
स निर्विकारः पुरुषस्तत्वेनैवोपदिश्यते ।
स एव पञ्चविंशस्तु विकारः पुरुषः स्मृतः ॥ १३.१६९.१५ ॥
वह निर्विकार पुरुष तत्त्व के रूप में ही उपदिष्ट है; वही पच्चीसवाँ है, किन्तु विकारयुक्त पुरुष स्मरण किया गया है।
13.169.16
यद्येष निर्विकारः स्यात्तत्वं न तु भवेद्भव ।
विकारो विद्यमानस्तु तत्वसंज्ञकमुच्यते ॥ १३.१६९.१६ ॥
यदि यह निर्विकार हो, तो हे भव, वह तत्त्व नहीं होगा; विद्यमान विकार ही तत्त्व नाम से कहा जाता है।
13.169.17
यद्योषोऽव्यक्ततां नैति व्यतिरेकान्न संशयः ।
तथा भवति निस्तत्वस्तथा सत्वस्तथागुणः ॥ १३.१६९.१७ ॥
यदि यह अव्यक्तता को प्राप्त नहीं होता, तो व्यतिरेक से निस्सन्देह ऐसा ही है; तब वह तत्त्वहीन, सत्त्वयुक्त और निर्गुण हो जाता है।
13.169.18
विकारगुणसंत्यागात्प्रकृत्यन्यत्वता शुचिः ।
तदा नानात्वतामेति सर्गहीनोऽपवर्गभाक् ॥ १३.१६९.१८ ॥
विकार और गुणों के त्याग से, प्रकृति से भिन्नता के कारण शुद्ध होकर, तब वह नानात्व को प्राप्त होता है; सृष्टि से रहित, वह अपवर्ग का भागी होता है।
13.169.19
बोध्यमानः प्रबुध्येत समो भवति बुद्धिमान् ।
अक्षरश्च भवत्येष यथावा च्युतवान्क्षणात् ॥ १३.१६९.१९ ॥
जगाया जाता हुआ वह पूरी तरह जाग जाता है; बुद्धिमान समभाव वाला हो जाता है। यह अक्षर भी हो जाता है, या फिर क्षण भर में च्युत हो जाता है।
13.169.20
अव्यक्ताव्यक्तिरुक्ता स्यान्निर्गुणस्य गुणाकरात् ।
एतदेकत्वनानात्वमक्षरः क्षर एव च ॥ १३.१६९.२० ॥
निर्गुण के गुणों के स्रोत से अव्यक्त और व्यक्त कहे गए हैं। यह एकत्व और नानात्व है — अक्षर भी और क्षर भी।
13.169.21
व्याख्यातं तव शूलाङ्क तथारिष्टानि चैव हि ।
विमोक्षलक्षणं शेषं तदपीह ब्रवीमि ते।
यं ज्ञात्वा यतयः प्राप्ताः केवलत्वमनामयम् ॥ १३.१६९.२१ ॥
हे शूलांकित (शिव), तुम्हें अरिष्टों के लक्षण और उसी प्रकार उन्हें भी बता दिया गया। शेष मोक्ष के लक्षण भी अब मैं तुमसे यहाँ कहता हूँ, जिन्हें जानकर यतियों ने निरामय केवलत्व प्राप्त किया।
13.169.22
साङ्ख्याश्चाप्यथ योगाश्च दग्धपङ्का गतज्वराः ।
अमूर्तित्वमनुप्राप्ता निर्गुणा निर्भया भव ॥ १३.१६९.२२ ॥
साङ्ख्य और योगी भी, जिनकी कीचड़ जल गई और जो ज्वरहीन हो गए, अमूर्तता को प्राप्त हुए। निर्गुण और निर्भय बनो।
13.169.23
विपाप्मानो महादेव मुक्ताः संसारसागरात् ।
सरणे प्रजनादाने गुणानां प्रकृतिः सदा।
परा प्रमत्ता सततमेतावत्कार्यकारणम् ॥ १३.१६९.२३ ॥
हे महादेव, पापरहित होकर वे संसार-सागर से मुक्त हो गए। गति में, संतति को ग्रहण करने में, गुणों की प्रकृति सदा परम और निरंतर मत्त रहती है — बस इतना ही कार्य और कारण है।
13.169.24
असच्चैव च सच्चैव कुरुते स पुनः पुनः ।
चैतन्येन पुराणेन चेतनाचेतनात्परः ॥ १३.१६९.२४ ॥
वह बार-बार असत् और सत् को भी करता है। पुराने चैतन्य से, चेतन और अचेतन से परे वह परम है।
13.169.25
यस्तु चेतयते चेतो मनसा चैकबुद्धिकम् ।
स नैव सन्न चैवासन्सदसन्न च संस्मृतः ॥ १३.१६९.२५ ॥
जो मन के द्वारा एकबुद्धि से चेतना को जानता है, वह न सत् कहा जाता है, न असत्, और न सत्-असत् ही माना जाता है।
13.169.26
व्यतिरिक्तश्च शुद्धश्च सोऽन्यश्चाप्रकृतिस्तथा ।
उपेक्षकश्च प्रकृतेर्विकारपुरुषः स्मृतः ॥ १३.१६९.२६ ॥
वह प्रकृति से भिन्न, शुद्ध, अन्य और प्रकृति से परे है; प्रकृति का उपेक्षक साक्षी है, और उसे विकारपुरुष कहा गया है।
13.169.27
विकारपुरुषेणैषा संयुक्ता सृजते जगत् ।
पुनराददते चैव गुणानामन्यथात्मनि ॥ १३.१६९.२७ ॥
विकारपुरुष से संयुक्त होकर यह (प्रकृति) जगत् की रचना करती है, और फिर गुणों को आत्मा में अन्यथा रूप से समेट लेती है।
13.169.28
मत्स्योदकात्ससंज्ञातः प्रकृतेरेव कर्मणः ।
तद्वत्क्षेत्रसहस्राणि स एव प्रकरिष्यति ॥ १३.१६९.२८ ॥
जैसे मछली जल से उत्पन्न होकर प्रकृति के कर्म से प्रसिद्ध होती है, वैसे ही वह (पुरुष) सहस्रों क्षेत्रों को उत्पन्न करेगा।
13.169.29
क्षेत्रप्रलयतज्ज्ञस्तु क्षेत्रज्ञ इति चोच्यते ।
सयोगो नित्य इत्याहुर्ये जनास्तत्वदर्शिनः ॥ १३.१६९.२९ ॥
क्षेत्र के प्रलय को जानने वाला ही 'क्षेत्रज्ञ' कहा जाता है; तत्त्वदर्शी लोग कहते हैं कि यह संयोग नित्य है।
13.169.30
एवमेष ह्यसत्सच्च विकारपुरुषः स्मृतः ।
विकारापद्यमानं तु विकृतिं प्रवदन्ति नः ॥ १३.१६९.३० ॥
इस प्रकार यह विकारपुरुष असत् और सत् कहा गया है; किंतु विकार को प्राप्त होने वाले को वे हमारे लिए 'विकृति' कहते हैं।
13.169.31
यदा त्वेष विकारस्य प्रकृतानिति मन्यते ।
तदा विकारतामेति विकारान्यत्वतां व्रजेत् ॥ १३.१६९.३१ ॥
जब यह (पुरुष) विकार को प्रकृति मान लेता है, तब वह विकार-भाव को प्राप्त होता है और विकारों से भिन्नता की अवस्था में जाता है।
13.169.32
प्रकृत्या च विकारैश्च व्यतिरिक्तो यदा भवेत् ।
शुचि यत्परमं शुद्धं प्रतिबुद्धं सनातनम्।
अयुक्तं निष्कलं शुद्धमव्ययं चाजरामरम् ॥ १३.१६९.३२ ॥
जब वह प्रकृति और विकारों से भिन्न हो जाता है, तब वह पवित्र, परम, शुद्ध, प्रबुद्ध, सनातन, अयुक्त, निष्कल, शुद्ध, अव्यय, अजर और अमर होता है।
13.169.33
समेत्य तेन शुद्धेन बुध्यमानः स भास्वरः ।
विमोक्षं भजते व्यक्तादप्रबुद्धादचेतनात् ॥ १३.१६९.३३ ॥
उस शुद्ध (परम) से मिलकर बोध प्राप्त करता हुआ वह तेजस्वी व्यक्त, अप्रबुद्ध और अचेतन (प्रकृति) से मुक्ति को प्राप्त होता है।
13.169.34
उदुम्बराद्वा मशकः प्रलयान्निर्गतो यथा ।
तथाऽव्यक्तस्य संत्यागान्निर्ममः पञ्च विंशकः ॥ १३.१६९.३४ ॥
जैसे गूलर (के फल) से या प्रलय से मच्छर निकल आता है, वैसे ही अव्यक्त के पूर्ण त्याग से पच्चीसवाँ तत्त्व ममता-रहित हो जाता है।
13.169.35
यथा पुष्करपर्णस्थो जलबिन्दुर्न संश्लिषेत् ।
तथैवाव्यक्तविषये न लिप्येत्पञ्चविंशकः ॥ १३.१६९.३५ ॥
जैसे कमल के पत्ते पर स्थित जल-बिन्दु उससे नहीं चिपकती, वैसे ही पच्चीसवाँ अव्यक्त के विषयों में लिप्त नहीं होता।
13.169.36
आकाश इव निःसङ्गस्तथा सङ्गस्त्था वरः ।
पञ्चविंशतिमो बुद्धो बुद्धेनि समतां गतः ॥ १३.१६९.३६ ॥
आकाश के समान असंग, और वैसे ही संग में भी श्रेष्ठ; पच्चीसवाँ प्रबुद्ध होकर बुद्ध (परम) के साथ समता को प्राप्त हो जाता है।
13.169.37
एतद्धि प्रकृतं ज्ञानं तत्वतश्च समुत्थितम् ।
पूर्वजेभ्यस्तथोत्पन्नं ब्रह्मजेभ्यस्तथानघ ॥ १३.१६९.३७ ॥
यह ज्ञान स्वाभाविक रूप से तत्त्वतः उत्पन्न हुआ है, और पूर्वजों से तथा ब्रह्मा के पुत्रों से भी उत्पन्न हुआ है, हे निष्पाप।
13.169.38
आदिसर्गो महाबाहो तामसेनावृतं परम् ।
प्रतिष्टावयवंदेवमभेद्यमजरामरम् ॥ १३.१६९.३८ ॥
हे महाबाहो, आदि सृष्टि तामस से आवृत है, परम है; वह देव प्रतिष्ठा जिसका अवयव है, अभेद्य, अजर और अमर है।
13.169.39
सनकः सनन्दनश्चैवि तृतीयश्च सनातनः ।
ते विदुः परमं धर्ममव्ययं व्ययधर्षणम् ॥ १३.१६९.३९ ॥
सनक, सनन्दन और तीसरे सनातन — उन्होंने परम, अव्यय धर्म को जाना, जो व्यय को नष्ट करने वाला है।
13.169.40
अव्यक्तात्परमात्सूक्ष्मादव्रणान्मूर्तिसंज्ञकात् ।
क्षेत्रज्ञो भगवानास्ते नरायणपरायणः ॥ १३.१६९.४० ॥
अव्यक्त, परम, सूक्ष्म, निर्दोष और मूर्ति नामक से परे, क्षेत्रज्ञ भगवान नारायण-परायण होकर स्थित हैं।
13.169.41
अस्माकं सहजातानामुत्पन्नं ज्ञानमुत्तमम् ।
एते हि मूर्तिमन्तो वै लोकान्प्रविचरामहे ॥ १३.१६९.४१ ॥
हम सहजात भाइयों में उत्तम ज्ञान उत्पन्न हुआ है। ये सभी वास्तव में मूर्तिमान होकर लोकों में विचरते हैं।
13.169.42
पुनःपुनः प्रजाता वै तत्रतत्र पिनाकधृक् ।
द्वन्द्वैर्विरज्यमानस्य ज्ञानमुत्पन्नमुत्तमम् ॥ १३.१६९.४२ ॥
बार-बार, यहाँ-वहाँ जन्म लेकर, पिनाकधारी (शिव) के द्वारा — द्वन्द्वों से विरक्त पुरुष में उत्तम ज्ञान उत्पन्न होता है।
13.169.43
कपिलान्मूलआचार्यात्तत्वबुद्धिविनिश्चयम् ।
योगसांख्यमवाप्तं मे कार्त्स्न्येन मुनिसत्तमात् ॥ १३.१६९.४३ ॥
मूल आचार्य कपिल से मैंने तत्त्वबुद्धि का सुनिश्चय, योग और सांख्य का ज्ञान, श्रेष्ठ मुनि से पूर्णरूप से प्राप्त किया।
13.169.44
तेन संबोधिताः शिष्या बहवस्तत्वदर्शिनः ।
तद्बुद्ध्वा बहवः शिष्या मयाप्येतन्निदर्शिताः ॥ १३.१६९.४४ ॥
उनके द्वारा संबोधित बहुत से तत्त्वदर्शी शिष्य हुए। उसे समझकर बहुत से शिष्यों को मैंने भी यही सिखाया।
13.169.45
जन्ममृत्युहरं तथ्यं ज्ञानं ज्ञेयं सनातनम् ।
यज्ज्ञात्वा नानुशोचन्ति तत्वज्ञाना निरिन्द्रियाः ॥ १३.१६९.४५ ॥
जन्म-मृत्यु को हरने वाला, सत्य, सनातन ज्ञेय ज्ञान — जिसे जानकर तत्त्वज्ञानी इन्द्रियरहित होकर शोक नहीं करते।
13.169.46
शुद्धबीजमलाश्चैव विपङ्का वै निरक्षराः ।
स्वतन्त्रास्ते स्वतन्त्रेण सम्मिता निष्कलाः स्मृताः ॥ १३.१६९.४६ ॥
शुद्ध बीज और मल से रहित, कीचड़रहित और अक्षर, वे स्वतंत्र हैं; स्वतंत्र के साथ सम्मिलित वे निष्कल कहे गए हैं।
13.169.47
शाश्वताश्चाव्ययाश्चैव तमोग्राह्याश्च भास्वर ।
विपाप्मानस्तथा सर्वे सत्वस्थाश्चापि निर्व्रणाः ॥ १३.१६९.४७ ॥
शाश्वत और अव्यय, तमस से ग्रहण होने योग्य, हे दीप्तिमान; वे सब पापरहित, सत्त्व में स्थित और घावरहित हैं।
13.169.48
विमुक्ताः केवलाश्चैव वीतमोहभयास्तथा ।
अमूर्तास्ते महाभाग सर्वे च विगतज्वराः ॥ १३.१६९.४८ ॥
मुक्त, केवल और मोह तथा भय से रहित, वैसे ही वे अमूर्त हैं, हे महाभाग; वे सब भी संताप से रहित हैं।
13.169.49
हिरण्यनाभस्त्रिशिरास्तथा प्रह्लादभास्करौ ।
वसुर्विश्वावसुश्चैव सार्धं पञ्चशिखस्तथा ॥ १३.१६९.४९ ॥
हिरण्यनाभ, त्रिशिरा तथा, प्रह्लाद और भास्कर, वसु और विश्वावसु भी, तथा पञ्चशिख के साथ।
13.169.50
गार्ग्योऽथासुरिरावन्त्यो गौतमो वृत एव च ।
कात्यायनोऽथ नमुचिर्हरिश्च दमनश्चि ह ॥ १३.१६९.५० ॥
गार्ग्य, फिर आसुरि, आवन्त्य, गौतम, वृत भी, कात्यायन, फिर नमुचि, हरि और दमन भी।
13.169.51
एते चान्ये च बहवस्तत्वमेवोपदर्शिताः ।
केचिन्मुक्ताः स्थिताः केचिच्छन्दतश्चापरे मृताः ॥ १३.१६९.५१ ॥
ये और अन्य बहुत से लोग तत्त्व के उदाहरण बनाए गए। कोई मुक्त हुए, कोई स्थिर रहे, और कोई अन्य इच्छा से मृत्यु को प्राप्त हुए।
13.169.52
दर्शितास्त्रिविधं बन्धं विमोक्षं त्रिविधं तथा ।
अज्ञानं चैव रागश्च संयोगं प्राकृतं तथा ॥ १३.१६९.५२ ॥
तीन प्रकार का बन्धन और तीन प्रकार की मुक्ति दिखाई गई; अज्ञान और राग, तथा प्राकृत संयोग भी।
13.169.53
एतेभ्यो बन्धनं प्रोक्तं विमोक्षमपि मे शृणु ।
परितस्तावता सम्यक्सम्बन्धो यावता कृतः ॥ १३.१६९.५३ ॥
इनसे बन्धन कहा गया; अब मुझसे मुक्ति भी सुनो। जहाँ तक सम्यक् सम्बन्ध बना है, उतना ही चारों ओर फैला हुआ है।
13.169.54
कृत्स्नक्षयपरित्यागाद्विमोक्ष इति नः श्रुतिः ।
निवृत्तः सर्वसङ्गेभ्यः केवलः पुरुषोऽमलः ॥ १३.१६९.५४ ॥
सम्पूर्ण क्षय के परित्याग से मुक्ति होती है, ऐसा हमने सुना है। सभी आसक्तियों से निवृत्त, केवल, निर्मल पुरुष (मुक्त होता है)।
13.169.55
इत्येवमुक्त्वा भगवानीश्वराय महात्मने ।
सनत्कुमारः प्रययावाकाशं समुपाश्रितः ॥ १३.१६९.५५ ॥
ऐसा कहकर भगवान सनत्कुमार महात्मा ईश्वर (शिव) से विदा लेकर आकाश में चले गए।