ਮਹਾਂਭਾਰਤ · ਅਧਿਆਇ 13.169
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
13.169.1
अरिष्टानि प्रवक्ष्यामि तत्वेन शृणु तद्भवान् ।
मध्य उत्तरतस्तात दक्षिणामुखनिष्ठितम् ॥ १३.१६९.१ ॥
ਮੈਂ ਅਰਿਸ਼ਟਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ; ਉਹ ਠੀਕ-ਠੀਕ ਸੁਣ, ਪੁੱਤਰ। ਵਿਚਕਾਰ, ਉੱਤਰ ਵੱਲੋਂ, ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰਕੇ ਖੜ੍ਹਾ (ਪੁਰਸ਼)।
13.169.2
विद्युत्संस्थानपुरुषं यदि पश्येत मानवः ।
वर्षत्रयेण जानीयाद्देहन्यासमुपस्थितम्।
एतत्फलमंरिष्टस्य शङ्कराहुर्मनीषिणः। ॥ १३.१६९.२ ॥
ਜੇ ਮਨੁੱਖ ਬਿਜਲੀ ਦੇ ਆਕਾਰ ਵਾਲਾ ਪੁਰਸ਼ ਵੇਖੇ, ਤਾਂ ਤਿੰਨ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਦੇਹ-ਤਿਆਗ ਨੇੜੇ ਆ ਗਿਆ ਹੈ ਇਹ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਅਰਿਸ਼ਟ ਦਾ ਇਹ ਫਲ ਸ਼ੰਕਰ ਅਤੇ ਬੁੱਧੀਮਾਨਾਂ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਹੈ।
13.169.3
शुद्धमण्डमादित्यमरश्मिमथ पश्यतः ।
वर्षार्धकेन जानीयाद्देहन्यासमुपस्थितम् ॥ १३.१६९.३ ॥
ਸੂਰਜ ਦਾ ਸ਼ੁੱਧ ਮੰਡਲ ਕਿਰਨਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ ਅੱਧੇ ਸਾਲ ਵਿੱਚ ਦੇਹ-ਤਿਆਗ ਨੇੜੇ ਜਾਣੇ।
13.169.4
छिद्रां चन्द्रमसश्छायां पादावप्यनपश्यतः ।
संवत्सरेण जानीयाद्देहन्यासमुपस्थितम् ॥ १३.१६९.४ ॥
ਚੰਦਰਮਾ ਦੀ ਛੇਦ ਵਾਲੀ ਛਾਇਆ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪੈਰ ਵੀ ਨਾ ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਸਾਲ ਵਿੱਚ ਦੇਹ-ਤਿਆਗ ਨੇੜੇ ਜਾਣੇ।
13.169.5
कनीनिकायामशिरःपुरुषं यदि पश्यति ।
जानीयात्षट्सु मासेषु देहन्यासमुपस्थितम् ॥ १३.१६९.५ ॥
ਅੱਖ ਦੀ ਪੁਤਲੀ ਵਿੱਚ ਸਿਰ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਪੁਰਸ਼ ਵੇਖੇ ਤਾਂ ਛੇ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਦੇਹ-ਤਿਆਗ ਨੇੜੇ ਜਾਣੇ।
13.169.6
कर्णौ पिधाय हस्ताभ्यां शब्दं न शृणुयाद्यदि ।
विजानीयात्तु मासेन देहन्यासमुपस्थितम् ॥ १३.१६९.६ ॥
ਦੋਵੇਂ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਕੰਨ ਬੰਦ ਕਰਕੇ ਵੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਾ ਸੁਣੇ, ਤਾਂ ਇੱਕ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਦੇਹ-ਤਿਆਗ ਨੇੜੇ ਜਾਣੇ।
13.169.7
आमगन्धमुपाघ्राति सुरभिं प्राप्य भास्वरम् ।
देवतायतनस्थोपि सप्तरात्रेण मृत्युभाक् ॥ १३.१६९.७ ॥
ਦੇਵ-ਮੰਦਰ ਵਿੱਚ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਵੀ, ਚਮਕਦੀ ਸੁਗੰਧ ਕੋਲ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਵੀ, ਜੇ ਕੋਈ ਕੱਚੀ ਬਦਬੂ ਸੁੰਘੇ, ਉਹ ਸੱਤ ਰਾਤਾਂ ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਦਾ ਭਾਗੀ ਹੋਵੇਗਾ।
13.169.8
सर्वाङ्गधारणावस्थां धारयेत समाहितः ।
यथा स मृत्युं जयति नान्यथेह महेश्वर।
यदि जीवितुमिच्छेत चिरकालं महामुने ॥ १३.१६९.८ ॥
ਇਕਾਗਰ ਹੋ ਕੇ ਸਾਰੇ ਅੰਗਾਂ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਉਹ ਧਾਰੇ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਮੌਤ ਨੂੰ ਜਿੱਤਦਾ ਹੈ, ਇੱਥੇ ਹੋਰ ਕੋਈ ਰਾਹ ਨਹੀਂ। ਹੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰ, ਜੇ ਉਹ ਚਿਰ ਤੱਕ ਜੀਉਣਾ ਚਾਹੇ, ਹੇ ਮਹਾਮੁਨੀ।
13.169.9
अथ नेच्छेच्चिरं कालं त्यजेदात्मानमात्मना ।
केवलं चिन्तयानस्तु निष्कलं स निरामयम् ॥ १३.१६९.९ ॥
ਜੇ ਉਹ ਚਿਰ ਤੱਕ ਜੀਉਣਾ ਨਾ ਚਾਹੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨਾਲ ਤਿਆਗੇ; ਕੇਵਲ ਧਿਆਨ ਧਰਦਿਆਂ, ਨਿਸ਼ਕਲ ਅਤੇ ਨਿਰਾਮਯ (ਆਤਮਾ) ਦਾ ਚਿੰਤਨ ਕਰੇ।
13.169.10
अथ तं निर्विकारं तु प्रकृते परमं शुचिः ।
पुरुषं देहसाधर्म्यं देहन्यासमुपाश्नुयात् ॥ १३.१६९.१० ॥
ਫਿਰ ਉਹ ਨਿਰਵਿਕਾਰ, ਪਰਮ ਪਵਿੱਤਰ, ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਦੇਹ ਵਰਗੇ ਧਰਮ ਵਾਲੇ ਉਸ ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਦੇਹ-ਨਿਆਸ ਪਾਵੇ।
13.169.11
जाग्रतो हि मयोक्तानि तवारिष्टानि तत्वतः ।
धारणाच्चैव सर्वाङ्गे मृत्यु जीयात्सुरर्षभ ॥ १३.१६९.११ ॥
ਹੇ ਦੇਵ-ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ, ਜਾਗਦੇ ਹੋਏ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਅਰਿਸ਼ਟ (ਮੌਤ ਦੇ ਲੱਛਣ) ਠੀਕ-ਠੀਕ ਦੱਸੇ ਹਨ; ਸਾਰੇ ਅੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਧਾਰਣਾ ਨਾਲ ਮੌਤ ਨੂੰ ਜਿੱਤਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
13.169.12
एकत्वदर्शनं भूयो नानात्वं च निबोध मे ।
अक्षरं च क्षरं चैव चतुष्टयविधानतः ॥ १३.१६९.१२ ॥
ਏਕਤਾ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਫਿਰ ਨਾਨਾਤਵ ਵੀ ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਸਮਝ; ਚਾਰ ਵਿਧਾਨਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਅਕਸ਼ਰ ਅਤੇ ਕਸ਼ਰ।
13.169.13
अव्यक्तादीनि तत्वानि सर्वाण्येव महाद्युते ।
आहुश्चतुर्विंशतितमं विकारपुरुषान्वितम् ॥ १३.१६९.१३ ॥
ਹੇ ਮਹਾਦਿਊਤੀ, ਅਵਿਅਕਤ ਆਦਿ ਸਾਰੇ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ, ਅਤੇ ਵਿਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਪੁਰਸ਼ ਨੂੰ ਚੌਵੀਵਾਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
13.169.14
एकत्वदर्शनं चैव नानात्वेन वरं स्मृतम् ।
पञ्चविंशतिवर्गः स्यादपवर्गोऽजरामरः ॥ १३.१६९.१४ ॥
ਏਕਤਾ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਹੀ ਨਾਨਾਤਵ ਨਾਲੋਂ ਉੱਤਮ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਪੱਚੀਆਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ਅਪਵਰਗ ਹੈ, ਜੋ ਅਜਰ ਅਤੇ ਅਮਰ ਹੈ।
13.169.15
स निर्विकारः पुरुषस्तत्वेनैवोपदिश्यते ।
स एव पञ्चविंशस्तु विकारः पुरुषः स्मृतः ॥ १३.१६९.१५ ॥
ਉਹ ਨਿਰਵਿਕਾਰ ਪੁਰਸ਼ ਤੱਤ ਵਜੋਂ ਹੀ ਉਪਦੇਸ਼ਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਹੀ ਪੱਚੀਵਾਂ ਹੈ; ਪਰ ਵਿਕਾਰਯੁਕਤ ਪੁਰਸ਼ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
13.169.16
यद्येष निर्विकारः स्यात्तत्वं न तु भवेद्भव ।
विकारो विद्यमानस्तु तत्वसंज्ञकमुच्यते ॥ १३.१६९.१६ ॥
ਜੇ ਇਹ ਨਿਰਵਿਕਾਰ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਹੇ ਭਵ, ਉਹ ਤੱਤ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ; ਮੌਜੂਦ ਵਿਕਾਰ ਨੂੰ ਹੀ ਤੱਤ ਨਾਮ ਨਾਲ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
13.169.17
यद्योषोऽव्यक्ततां नैति व्यतिरेकान्न संशयः ।
तथा भवति निस्तत्वस्तथा सत्वस्तथागुणः ॥ १३.१६९.१७ ॥
ਜੇ ਇਹ ਅਵਿਅਕਤਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਵਿਅਤਿਰੇਕ ਨਾਲ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ; ਤਦ ਉਹ ਤੱਤਹੀਣ, ਸੱਤਵ-ਯੁਕਤ ਅਤੇ ਨਿਰਗੁਣ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
13.169.18
विकारगुणसंत्यागात्प्रकृत्यन्यत्वता शुचिः ।
तदा नानात्वतामेति सर्गहीनोऽपवर्गभाक् ॥ १३.१६९.१८ ॥
ਵਿਕਾਰ ਅਤੇ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਤਿਆਗ ਨਾਲ, ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੋ ਕੇ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਕੇ, ਤਦ ਉਹ ਨਾਨਾਤਵ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਸਰਗ-ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਅਪਵਰਗ ਦਾ ਭਾਗੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
13.169.19
बोध्यमानः प्रबुध्येत समो भवति बुद्धिमान् ।
अक्षरश्च भवत्येष यथावा च्युतवान्क्षणात् ॥ १३.१६९.१९ ॥
ਜਗਾਇਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ; ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਸਮਭਾਵ ਵਾਲਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਅਕਸ਼ਰ ਵੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਪਲ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।
13.169.20
अव्यक्ताव्यक्तिरुक्ता स्यान्निर्गुणस्य गुणाकरात् ।
एतदेकत्वनानात्वमक्षरः क्षर एव च ॥ १३.१६९.२० ॥
ਨਿਰਗੁਣ ਤੋਂ, ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਸੋਤ ਤੋਂ, ਅਵਿਅਕਤ ਅਤੇ ਵਿਅਕਤ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ। ਇਹੀ ਏਕਤਾ ਅਤੇ ਅਨੇਕਤਾ ਹੈ — ਅਕਸ਼ਰ ਵੀ ਅਤੇ ਕ੍ਸ਼ਰ ਵੀ।
13.169.21
व्याख्यातं तव शूलाङ्क तथारिष्टानि चैव हि ।
विमोक्षलक्षणं शेषं तदपीह ब्रवीमि ते।
यं ज्ञात्वा यतयः प्राप्ताः केवलत्वमनामयम् ॥ १३.१६९.२१ ॥
ਹੇ ਸ਼ੂਲਾਂਕਿਤ, ਤੈਨੂੰ ਅਰਿਸ਼ਟਾਂ ਦੇ ਲੱਛਣ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ। ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਬਾਕੀ ਲੱਛਣ ਵੀ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਤੈਨੂੰ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ; ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਯਤੀਆਂ ਨੇ ਨਿਰਾਮਯ ਕੇਵਲਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ।
13.169.22
साङ्ख्याश्चाप्यथ योगाश्च दग्धपङ्का गतज्वराः ।
अमूर्तित्वमनुप्राप्ता निर्गुणा निर्भया भव ॥ १३.१६९.२२ ॥
ਸਾਂਖਿਆ ਅਤੇ ਯੋਗੀ ਵੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੈਲ ਸੜ ਗਈ ਅਤੇ ਜੋ ਤਾਪ ਰਹਿਤ ਹੋਏ, ਅਮੂਰਤਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਤੂੰ ਨਿਰਗੁਣ ਅਤੇ ਨਿਰਭਉ ਹੋ ਜਾ।
13.169.23
विपाप्मानो महादेव मुक्ताः संसारसागरात् ।
सरणे प्रजनादाने गुणानां प्रकृतिः सदा।
परा प्रमत्ता सततमेतावत्कार्यकारणम् ॥ १३.१६९.२३ ॥
ਹੇ ਮਹਾਦੇਵ, ਪਾਪ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਸੰਸਾਰ-ਸਾਗਰ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋਏ। ਗਮਨ ਵਿੱਚ, ਸੰਤਾਨ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨ ਵਿੱਚ, ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਸਦਾ ਪਰਮ ਅਤੇ ਲਗਾਤਾਰ ਮਤ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ — ਕਾਰਜ-ਕਾਰਨ ਏਨਾ ਹੀ ਹੈ।
13.169.24
असच्चैव च सच्चैव कुरुते स पुनः पुनः ।
चैतन्येन पुराणेन चेतनाचेतनात्परः ॥ १३.१६९.२४ ॥
ਉਹ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਅਸਤ ਅਤੇ ਸਤ ਨੂੰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪੁਰਾਤਨ ਚੇਤਨਤਾ ਨਾਲ, ਚੇਤਨ ਅਤੇ ਅਚੇਤਨ ਤੋਂ ਪਰੇ ਉਹ ਪਰਮ ਹੈ।
13.169.25
यस्तु चेतयते चेतो मनसा चैकबुद्धिकम् ।
स नैव सन्न चैवासन्सदसन्न च संस्मृतः ॥ १३.१६९.२५ ॥
ਜੋ ਮਨ ਨਾਲ ਇੱਕ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਚੇਤਨਾ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਾ ਸਤ ਹੈ, ਨਾ ਅਸਤ ਹੈ, ਨਾ ਸਦਸਤ ਹੈ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
13.169.26
व्यतिरिक्तश्च शुद्धश्च सोऽन्यश्चाप्रकृतिस्तथा ।
उपेक्षकश्च प्रकृतेर्विकारपुरुषः स्मृतः ॥ १३.१६९.२६ ॥
ਉਹ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੋਂ ਵੱਖ, ਸ਼ੁੱਧ, ਹੋਰ ਅਤੇ ਅਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਹੈ; ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦਾ ਉਪੇਖਕ ਹੈ; ਉਸਨੂੰ ਵਿਕਾਰਪੁਰਸ਼ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
13.169.27
विकारपुरुषेणैषा संयुक्ता सृजते जगत् ।
पुनराददते चैव गुणानामन्यथात्मनि ॥ १३.१६९.२७ ॥
ਵਿਕਾਰਪੁਰਸ਼ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਇਹ (ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ) ਜਗਤ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਫਿਰ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਵਾਪਸ ਲੈਂਦੀ ਹੈ।
13.169.28
मत्स्योदकात्ससंज्ञातः प्रकृतेरेव कर्मणः ।
तद्वत्क्षेत्रसहस्राणि स एव प्रकरिष्यति ॥ १३.१६९.२८ ॥
ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਮੱਛੀ ਪੈਦਾ ਹੋ ਕੇ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਕਰਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹੀ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਖੇਤਰ ਰਚੇਗਾ।
13.169.29
क्षेत्रप्रलयतज्ज्ञस्तु क्षेत्रज्ञ इति चोच्यते ।
सयोगो नित्य इत्याहुर्ये जनास्तत्वदर्शिनः ॥ १३.१६९.२९ ॥
ਖੇਤਰ ਦਾ ਪ੍ਰਲਯ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਹੀ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਜ੍ਞ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਤੱਤਵਦਰਸ਼ੀ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਸੰਯੋਗ ਨਿੱਤ ਹੈ।
13.169.30
एवमेष ह्यसत्सच्च विकारपुरुषः स्मृतः ।
विकारापद्यमानं तु विकृतिं प्रवदन्ति नः ॥ १३.१६९.३० ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਵਿਕਾਰਪੁਰਸ਼ ਅਸਤ ਅਤੇ ਸਤ ਕਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਵਿਕਾਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਉਹ ਸਾਨੂੰ ਵਿਕ੍ਰਿਤੀ ਆਖਦੇ ਹਨ।
13.169.31
यदा त्वेष विकारस्य प्रकृतानिति मन्यते ।
तदा विकारतामेति विकारान्यत्वतां व्रजेत् ॥ १३.१६९.३१ ॥
ਜਦੋਂ ਇਹ ਵਿਕਾਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਸਮਝਦਾ ਹੈ, ਤਦੋਂ ਇਹ ਵਿਕਾਰ-ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਵਿਕਾਰਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ।
13.169.32
प्रकृत्या च विकारैश्च व्यतिरिक्तो यदा भवेत् ।
शुचि यत्परमं शुद्धं प्रतिबुद्धं सनातनम्।
अयुक्तं निष्कलं शुद्धमव्ययं चाजरामरम् ॥ १३.१६९.३२ ॥
ਜਦੋਂ ਇਹ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਅਤੇ ਵਿਕਾਰਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਦੋਂ ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ, ਪਰਮ, ਸ਼ੁੱਧ, ਪ੍ਰਬੁੱਧ, ਸਨਾਤਨ, ਅਯੁਕਤ, ਨਿਸ਼ਕਲ, ਸ਼ੁੱਧ, ਅਵਿਅ, ਅਜਰ ਅਤੇ ਅਮਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
13.169.33
समेत्य तेन शुद्धेन बुध्यमानः स भास्वरः ।
विमोक्षं भजते व्यक्तादप्रबुद्धादचेतनात् ॥ १३.१६९.३३ ॥
ਉਸ ਸ਼ੁੱਧ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਜਾਗ੍ਰਤ ਹੋਇਆ ਉਹ ਤੇਜਸਵੀ ਵਿਅਕਤ, ਅਪ੍ਰਬੁੱਧ ਅਤੇ ਅਚੇਤਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ।
13.169.34
उदुम्बराद्वा मशकः प्रलयान्निर्गतो यथा ।
तथाऽव्यक्तस्य संत्यागान्निर्ममः पञ्च विंशकः ॥ १३.१६९.३४ ॥
ਜਿਵੇਂ ਗੂਲਰ ਦੇ ਫਲ ਤੋਂ ਜਾਂ ਪ੍ਰਲਯ ਤੋਂ ਮੱਛਰ ਨਿਕਲ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਅਵਿਅਕਤ ਦੇ ਪੂਰੇ ਤਿਆਗ ਨਾਲ ਪੱਚੀਵਾਂ ਮਮਤਾ-ਰਹਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
13.169.35
यथा पुष्करपर्णस्थो जलबिन्दुर्न संश्लिषेत् ।
तथैवाव्यक्तविषये न लिप्येत्पञ्चविंशकः ॥ १३.१६९.३५ ॥
ਜਿਵੇਂ ਕਮਲ ਦੇ ਪੱਤੇ ਉੱਤੇ ਟਿਕੀ ਪਾਣੀ ਦੀ ਬੂੰਦ ਉਸ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਚਿੰਬੜਦੀ, ਤਿਵੇਂ ਪੱਚੀਵਾਂ ਅਵਿਅਕਤ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਲਿਪਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
13.169.36
आकाश इव निःसङ्गस्तथा सङ्गस्त्था वरः ।
पञ्चविंशतिमो बुद्धो बुद्धेनि समतां गतः ॥ १३.१६९.३६ ॥
ਆਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਅਸੰਗ, ਅਤੇ ਸੰਗ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ; ਪੱਚੀਵਾਂ ਪ੍ਰਬੁੱਧ ਹੋ ਕੇ ਬੁੱਧ ਨਾਲ ਸਮਤਾ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ।
13.169.37
एतद्धि प्रकृतं ज्ञानं तत्वतश्च समुत्थितम् ।
पूर्वजेभ्यस्तथोत्पन्नं ब्रह्मजेभ्यस्तथानघ ॥ १३.१६९.३७ ॥
ਇਹ ਸੁਭਾਵਿਕ ਅਤੇ ਤੱਤਵਤਃ ਉਪਜਿਆ ਗਿਆਨ ਹੈ; ਪੂਰਵਜਾਂ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਹੇ ਨਿਸ਼ਪਾਪ।
13.169.38
आदिसर्गो महाबाहो तामसेनावृतं परम् ।
प्रतिष्टावयवंदेवमभेद्यमजरामरम् ॥ १३.१६९.३८ ॥
ਹੇ ਮਹਾਬਾਹੋ, ਆਦਿ ਸਰਗ ਤਾਮਸ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਪਰਮ ਹੈ; ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਜਿਸਦਾ ਅੰਗ ਹੈ ਉਹ ਦੇਵ ਅਭੇਦ, ਅਜਰ ਅਤੇ ਅਮਰ ਹੈ।
13.169.39
सनकः सनन्दनश्चैवि तृतीयश्च सनातनः ।
ते विदुः परमं धर्ममव्ययं व्ययधर्षणम् ॥ १३.१६९.३९ ॥
ਸਨਕ, ਸਨੰਦਨ ਅਤੇ ਤੀਜਾ ਸਨਾਤਨ — ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਪਰਮ, ਅਵਿਅਯ ਧਰਮ ਨੂੰ ਜਾਣਿਆ, ਜੋ ਨਾਸ਼ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।
13.169.40
अव्यक्तात्परमात्सूक्ष्मादव्रणान्मूर्तिसंज्ञकात् ।
क्षेत्रज्ञो भगवानास्ते नरायणपरायणः ॥ १३.१६९.४० ॥
ਅਵਿਅਕਤ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਪਰਮ, ਸੂਖਮ, ਨਿਰਦੋਸ਼ ਅਤੇ ਮੂਰਤੀ ਨਾਮਕ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਕਸ਼ੇਤ੍ਰਜ੍ਞ ਭਗਵਾਨ ਨਾਰਾਇਣ-ਪਰਾਇਣ ਹੋ ਕੇ ਵਿਰਾਜਮਾਨ ਹਨ।
13.169.41
अस्माकं सहजातानामुत्पन्नं ज्ञानमुत्तमम् ।
एते हि मूर्तिमन्तो वै लोकान्प्रविचरामहे ॥ १३.१६९.४१ ॥
ਸਾਡੇ ਸਹਜਾਤਾਂ ਵਿੱਚ ਉੱਤਮ ਗਿਆਨ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ। ਅਸੀਂ ਮੂਰਤੀਮਾਨ ਹੋ ਕੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਚਰਦੇ ਹਾਂ।
13.169.42
पुनःपुनः प्रजाता वै तत्रतत्र पिनाकधृक् ।
द्वन्द्वैर्विरज्यमानस्य ज्ञानमुत्पन्नमुत्तमम् ॥ १३.१६९.४२ ॥
ਮੁੜ-ਮੁੜ, ਥਾਂ-ਥਾਂ ਜਨਮ ਲੈ ਕੇ, ਪਿਨਾਕਧਾਰੀ (ਸ਼ਿਵ) ਵੱਲੋਂ — ਦਵੰਦਾਂ ਤੋਂ ਵਿਰਕਤ ਹੋਏ ਮਨੁੱਖ ਵਿੱਚ ਉੱਤਮ ਗਿਆਨ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
13.169.43
कपिलान्मूलआचार्यात्तत्वबुद्धिविनिश्चयम् ।
योगसांख्यमवाप्तं मे कार्त्स्न्येन मुनिसत्तमात् ॥ १३.१६९.४३ ॥
ਮੂਲ ਆਚਾਰੀਆ ਕਪਿਲ ਤੋਂ, ਮੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਤੋਂ, ਤੱਤਵਬੁੱਧੀ ਦਾ ਪੱਕਾ ਨਿਸ਼ਚਾ ਅਤੇ ਯੋਗ-ਸਾਂਖਯ ਗਿਆਨ ਮੈਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ।
13.169.44
तेन संबोधिताः शिष्या बहवस्तत्वदर्शिनः ।
तद्बुद्ध्वा बहवः शिष्या मयाप्येतन्निदर्शिताः ॥ १३.१६९.४४ ॥
ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸਮਝਾਏ ਗਏ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਚੇਲੇ ਤੱਤਵਦਰਸ਼ੀ ਬਣੇ। ਉਸ ਨੂੰ ਸਮਝ ਕੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਚੇਲਿਆਂ ਨੂੰ ਮੈਂ ਵੀ ਇਹੀ ਦਿਖਾਇਆ।
13.169.45
जन्ममृत्युहरं तथ्यं ज्ञानं ज्ञेयं सनातनम् ।
यज्ज्ञात्वा नानुशोचन्ति तत्वज्ञाना निरिन्द्रियाः ॥ १३.१६९.४५ ॥
ਜਨਮ-ਮੌਤ ਨੂੰ ਹਰਨ ਵਾਲਾ, ਸੱਚਾ, ਸਨਾਤਨ, ਜਾਣਨ ਯੋਗ ਗਿਆਨ — ਜਿਸ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਤੱਤਵਗਿਆਨੀ ਇੰਦਰੀਆਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਸੋਗ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ।
13.169.46
शुद्धबीजमलाश्चैव विपङ्का वै निरक्षराः ।
स्वतन्त्रास्ते स्वतन्त्रेण सम्मिता निष्कलाः स्मृताः ॥ १३.१६९.४६ ॥
ਸ਼ੁੱਧ ਬੀਜ ਅਤੇ ਮਲ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਚਿੱਕੜ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਅਕਸ਼ਰ; ਉਹ ਸੁਤੰਤਰ ਹਨ। ਸੁਤੰਤਰ ਨਾਲ ਮਿਲੇ ਹੋਏ ਉਹ ਨਿਸ਼ਕਲ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
13.169.47
शाश्वताश्चाव्ययाश्चैव तमोग्राह्याश्च भास्वर ।
विपाप्मानस्तथा सर्वे सत्वस्थाश्चापि निर्व्रणाः ॥ १३.१६९.४७ ॥
ਸਦੀਵੀ ਅਤੇ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ, ਤਮ ਨਾਲ ਗ੍ਰਹਿਣ ਯੋਗ, ਹੇ ਤੇਜਸਵੀ; ਉਹ ਸਾਰੇ ਪਾਪਹੀਣ, ਸਤ੍ਵ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਹੋਏ, ਜ਼ਖ਼ਮਹੀਣ ਹਨ।
13.169.48
विमुक्ताः केवलाश्चैव वीतमोहभयास्तथा ।
अमूर्तास्ते महाभाग सर्वे च विगतज्वराः ॥ १३.१६९.४८ ॥
ਮੁਕਤ, ਕੇਵਲ, ਮੋਹ ਅਤੇ ਭੈ ਤੋਂ ਰਹਿਤ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਅਮੂਰਤ ਹਨ, ਹੇ ਮਹਾਭਾਗ; ਉਹ ਸਾਰੇ ਤਾਪ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹਨ।
13.169.49
हिरण्यनाभस्त्रिशिरास्तथा प्रह्लादभास्करौ ।
वसुर्विश्वावसुश्चैव सार्धं पञ्चशिखस्तथा ॥ १३.१६९.४९ ॥
ਹਿਰਣਿਆਨਾਭ, ਤ੍ਰਿਸ਼ਿਰਾ, ਤਥਾ ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਅਤੇ ਭਾਸਕਰ, ਵਸੂ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਵਸੂ, ਅਤੇ ਪੰਚਸ਼ਿਖ ਸਮੇਤ।
13.169.50
गार्ग्योऽथासुरिरावन्त्यो गौतमो वृत एव च ।
कात्यायनोऽथ नमुचिर्हरिश्च दमनश्चि ह ॥ १३.१६९.५० ॥
ਗਾਰਗ੍ਯ, ਫਿਰ ਆਸੁਰਿ, ਆਵੰਤ੍ਯ, ਗੌਤਮ, ਵ੍ਰਿਤ ਵੀ, ਕਾਤ੍ਯਾਯਨ, ਫਿਰ ਨਮੁਚਿ, ਹਰਿ ਅਤੇ ਦਮਨ ਵੀ।
13.169.51
एते चान्ये च बहवस्तत्वमेवोपदर्शिताः ।
केचिन्मुक्ताः स्थिताः केचिच्छन्दतश्चापरे मृताः ॥ १३.१६९.५१ ॥
ਇਹ ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਤੱਤਵ ਦੇ ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ ਦਿਖਾਏ ਗਏ। ਕੁਝ ਮੁਕਤ ਹੋਏ, ਕੁਝ ਟਿਕੇ ਰਹੇ, ਅਤੇ ਕੁਝ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਮਰੇ।
13.169.52
दर्शितास्त्रिविधं बन्धं विमोक्षं त्रिविधं तथा ।
अज्ञानं चैव रागश्च संयोगं प्राकृतं तथा ॥ १३.१६९.५२ ॥
ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਬੰਧਨ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਮੋਕਸ਼ ਦਿਖਾਇਆ ਗਿਆ; ਅਗਿਆਨ ਅਤੇ ਰਾਗ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ ਸੰਯੋਗ ਵੀ।
13.169.53
एतेभ्यो बन्धनं प्रोक्तं विमोक्षमपि मे शृणु ।
परितस्तावता सम्यक्सम्बन्धो यावता कृतः ॥ १३.१६९.५३ ॥
ਇਹਨਾਂ ਤੋਂ ਬੰਧਨ ਕਹਿਆ ਗਿਆ; ਮੋਕਸ਼ ਬਾਰੇ ਵੀ ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਸੁਣ। ਜਿੰਨਾ ਸਮ੍ਯਕ ਸੰਬੰਧ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ, ਉਨਾ ਹੀ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ।
13.169.54
कृत्स्नक्षयपरित्यागाद्विमोक्ष इति नः श्रुतिः ।
निवृत्तः सर्वसङ्गेभ्यः केवलः पुरुषोऽमलः ॥ १३.१६९.५४ ॥
ਸੰਪੂਰਨ ਕ੍ਸ਼ਯ ਦੇ ਤਿਆਗ ਨਾਲ ਮੋਕਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਅਸੀਂ ਸੁਣਿਆ ਹੈ। ਸਾਰੀਆਂ ਆਸਕਤੀਆਂ ਤੋਂ ਨਿਵ੍ਰਿਤ, ਕੇਵਲ, ਨਿਰਮਲ ਪੁਰਖ (ਮੁਕਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ)।
13.169.55
इत्येवमुक्त्वा भगवानीश्वराय महात्मने ।
सनत्कुमारः प्रययावाकाशं समुपाश्रितः ॥ १३.१६९.५५ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਹਿ ਕੇ ਭਗਵਾਨ ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਮਹਾਤਮਾ ਈਸ਼ਵਰ (ਸ਼ਿਵ) ਤੋਂ ਵਿਦਾ ਲੈ ਕੇ ਆਕਾਸ਼ ਵੱਲ ਚਲੇ ਗਏ।