महाभारत · अध्याय 13.169
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
13.169.1
अरिष्टानि प्रवक्ष्यामि तत्वेन शृणु तद्भवान् ।
मध्य उत्तरतस्तात दक्षिणामुखनिष्ठितम् ॥ १३.१६९.१ ॥
अरिष्टांचे मी वर्णन करीन; ते यथार्थपणे ऐक, वत्सा. मध्यभागी, उत्तरेकडून, दक्षिणाभिमुख उभा असलेला (पुरुष).
13.169.2
विद्युत्संस्थानपुरुषं यदि पश्येत मानवः ।
वर्षत्रयेण जानीयाद्देहन्यासमुपस्थितम्।
एतत्फलमंरिष्टस्य शङ्कराहुर्मनीषिणः। ॥ १३.१६९.२ ॥
मनुष्याने विजेच्या आकाराचा पुरुष पाहिला, तर तीन वर्षांत देहत्याग जवळ आला आहे हे जाणावे. अरिष्टाचे हे फळ शंकर आणि मनीषी यांनी सांगितले आहे.
13.169.3
शुद्धमण्डमादित्यमरश्मिमथ पश्यतः ।
वर्षार्धकेन जानीयाद्देहन्यासमुपस्थितम् ॥ १३.१६९.३ ॥
सूर्याचे शुद्ध मंडल किरणांविना पाहणाऱ्याने अर्ध वर्षात देहत्याग जवळ आला आहे हे जाणावे.
13.169.4
छिद्रां चन्द्रमसश्छायां पादावप्यनपश्यतः ।
संवत्सरेण जानीयाद्देहन्यासमुपस्थितम् ॥ १३.१६९.४ ॥
चंद्राची छिद्रयुक्त छाया आणि स्वतःचे पायसुद्धा न दिसणाऱ्याने एका वर्षात देहत्याग जवळ आला आहे हे जाणावे.
13.169.5
कनीनिकायामशिरःपुरुषं यदि पश्यति ।
जानीयात्षट्सु मासेषु देहन्यासमुपस्थितम् ॥ १३.१६९.५ ॥
डोळ्याच्या बाहुलीत मस्तकहीन पुरुष पाहिला तर सहा महिन्यांत देहत्याग जवळ आला आहे हे जाणावे.
13.169.6
कर्णौ पिधाय हस्ताभ्यां शब्दं न शृणुयाद्यदि ।
विजानीयात्तु मासेन देहन्यासमुपस्थितम् ॥ १३.१६९.६ ॥
दोन्ही हातांनी कान झाकूनही शब्द ऐकू येत नसेल तर एका महिन्यात देहत्याग जवळ आला आहे हे जाणावे.
13.169.7
आमगन्धमुपाघ्राति सुरभिं प्राप्य भास्वरम् ।
देवतायतनस्थोपि सप्तरात्रेण मृत्युभाक् ॥ १३.१६९.७ ॥
देवालयात उभा असला, तेजस्वी सुगंधाजवळ असला तरीही, कच्चा दुर्गंध जो कोणी हुंगतो तो सात रात्रींत मृत्यूला पात्र होतो.
13.169.8
सर्वाङ्गधारणावस्थां धारयेत समाहितः ।
यथा स मृत्युं जयति नान्यथेह महेश्वर।
यदि जीवितुमिच्छेत चिरकालं महामुने ॥ १३.१६९.८ ॥
एकाग्रचित्त होऊन सर्व अवयवांना धारण करण्याची अवस्था त्याने धारण करावी; अशाने तो मृत्यूवर विजय मिळवतो, येथे अन्य मार्ग नाही. हे महेश्वरा, जर त्याला दीर्घकाळ जगण्याची इच्छा असेल, हे महामुने.
13.169.9
अथ नेच्छेच्चिरं कालं त्यजेदात्मानमात्मना ।
केवलं चिन्तयानस्तु निष्कलं स निरामयम् ॥ १३.१६९.९ ॥
त्याला दीर्घकाळ जगण्याची इच्छा नसेल तर त्याने स्वतःलाच स्वतःद्वारे त्यागावे; केवळ चिंतन करीत, निष्कल आणि निरामय (आत्म्याचे) ध्यान करावे.
13.169.10
अथ तं निर्विकारं तु प्रकृते परमं शुचिः ।
पुरुषं देहसाधर्म्यं देहन्यासमुपाश्नुयात् ॥ १३.१६९.१० ॥
मग त्याने विकाररहित, परम शुद्ध, प्रकृतीच्या पलीकडील, देहासारख्या धर्माचा असलेल्या त्या पुरुषाचा आश्रय घेऊन देहन्यास प्राप्त करावा.
13.169.11
जाग्रतो हि मयोक्तानि तवारिष्टानि तत्वतः ।
धारणाच्चैव सर्वाङ्गे मृत्यु जीयात्सुरर्षभ ॥ १३.१६९.११ ॥
हे देवश्रेष्ठा, जागृत अवस्थेत मी तुला अरिष्टे (मृत्युलक्षणे) यथार्थ सांगितली आहेत; सर्व अवयवांच्या धारणेने मृत्यूवर विजय मिळवता येतो.
13.169.12
एकत्वदर्शनं भूयो नानात्वं च निबोध मे ।
अक्षरं च क्षरं चैव चतुष्टयविधानतः ॥ १३.१६९.१२ ॥
एकत्वाचे दर्शन आणि पुन्हा नानात्व माझ्याकडून समज; चतुष्टय-विधानानुसार अक्षर आणि क्षर.
13.169.13
अव्यक्तादीनि तत्वानि सर्वाण्येव महाद्युते ।
आहुश्चतुर्विंशतितमं विकारपुरुषान्वितम् ॥ १३.१६९.१३ ॥
हे महाद्युती, अव्यक्तापासून सुरू होणारी सर्व तत्त्वे आणि विकारयुक्त पुरुष यांना ते चोविसावा म्हणतात.
13.169.14
एकत्वदर्शनं चैव नानात्वेन वरं स्मृतम् ।
पञ्चविंशतिवर्गः स्यादपवर्गोऽजरामरः ॥ १३.१६९.१४ ॥
एकत्वाचे दर्शन हेच नानात्वापेक्षा श्रेष्ठ मानले गेले आहे; पंचवीसचा समूह अपवर्ग होईल, जो अजर आणि अमर आहे.
13.169.15
स निर्विकारः पुरुषस्तत्वेनैवोपदिश्यते ।
स एव पञ्चविंशस्तु विकारः पुरुषः स्मृतः ॥ १३.१६९.१५ ॥
तो निर्विकार पुरुष तत्त्व म्हणूनच उपदेशिला जातो; तोच पंचविसावा आहे; परंतु विकारयुक्त पुरुष स्मरला जातो.
13.169.16
यद्येष निर्विकारः स्यात्तत्वं न तु भवेद्भव ।
विकारो विद्यमानस्तु तत्वसंज्ञकमुच्यते ॥ १३.१६९.१६ ॥
हा जर निर्विकार असता, हे भवा, तर तो तत्त्व होणार नाही; विद्यमान विकारालाच तत्त्व असे संज्ञेने म्हटले जाते.
13.169.17
यद्योषोऽव्यक्ततां नैति व्यतिरेकान्न संशयः ।
तथा भवति निस्तत्वस्तथा सत्वस्तथागुणः ॥ १३.१६९.१७ ॥
हा जर अव्यक्तता पावत नसेल, तर व्यतिरेकाने यात शंका नाही; तेव्हा तो तत्त्वहीन, सत्त्वयुक्त आणि निर्गुण होतो.
13.169.18
विकारगुणसंत्यागात्प्रकृत्यन्यत्वता शुचिः ।
तदा नानात्वतामेति सर्गहीनोऽपवर्गभाक् ॥ १३.१६९.१८ ॥
विकार आणि गुणांच्या त्यागाने, प्रकृतीपासून भिन्न होऊन शुद्ध होऊन, तेव्हा तो नानात्व पावतो; सर्गरहित होऊन अपवर्गाचा भागी होतो.
13.169.19
बोध्यमानः प्रबुध्येत समो भवति बुद्धिमान् ।
अक्षरश्च भवत्येष यथावा च्युतवान्क्षणात् ॥ १३.१६९.१९ ॥
जागवला जाणारा पूर्णपणे जागा होतो; बुद्धिमान समभाव असलेला होतो. हा अक्षरही होतो, किंवा क्षणात च्युत होतो.
13.169.20
अव्यक्ताव्यक्तिरुक्ता स्यान्निर्गुणस्य गुणाकरात् ।
एतदेकत्वनानात्वमक्षरः क्षर एव च ॥ १३.१६९.२० ॥
निर्गुणापासून, गुणांच्या उगमातून, अव्यक्त आणि व्यक्त सांगितले गेले आहे. हेच एकत्व आणि नानात्व — अक्षर आणि क्षरही.
13.169.21
व्याख्यातं तव शूलाङ्क तथारिष्टानि चैव हि ।
विमोक्षलक्षणं शेषं तदपीह ब्रवीमि ते।
यं ज्ञात्वा यतयः प्राप्ताः केवलत्वमनामयम् ॥ १३.१६९.२१ ॥
हे शूलांकिता, तुला अरिष्टांची लक्षणे सांगितली गेली आहेत. मोक्षाची उर्वरित लक्षणेही आता मी येथे सांगतो; जी जाणून यतींनी निरामय केवलत्व मिळवले.
13.169.22
साङ्ख्याश्चाप्यथ योगाश्च दग्धपङ्का गतज्वराः ।
अमूर्तित्वमनुप्राप्ता निर्गुणा निर्भया भव ॥ १३.१६९.२२ ॥
सांख्य आणि योगीही, ज्यांचा पंक जळाला आणि जे ज्वरमुक्त झाले, ते अमूर्तता पावले. तू निर्गुण आणि निर्भय हो.
13.169.23
विपाप्मानो महादेव मुक्ताः संसारसागरात् ।
सरणे प्रजनादाने गुणानां प्रकृतिः सदा।
परा प्रमत्ता सततमेतावत्कार्यकारणम् ॥ १३.१६९.२३ ॥
हे महादेवा, पापरहित होऊन ते संसारसागरातून मुक्त झाले. गतीत, संततीचा स्वीकार करण्यात, गुणांची प्रकृती नेहमी परम आणि सतत उन्मत्त असते — कार्यकारण इतकेच.
13.169.24
असच्चैव च सच्चैव कुरुते स पुनः पुनः ।
चैतन्येन पुराणेन चेतनाचेतनात्परः ॥ १३.१६९.२४ ॥
तो वारंवार असत् आणि सत् करतो. प्राचीन चैतन्याने, चेतन आणि अचेतनाच्या पलीकडे तो परम आहे.
13.169.25
यस्तु चेतयते चेतो मनसा चैकबुद्धिकम् ।
स नैव सन्न चैवासन्सदसन्न च संस्मृतः ॥ १३.१६९.२५ ॥
जो मनाने एकबुद्धीने चेतनेला जाणतो, तो सत् नाही, असत् नाही आणि सदसत् नाही असे स्मरले जाते.
13.169.26
व्यतिरिक्तश्च शुद्धश्च सोऽन्यश्चाप्रकृतिस्तथा ।
उपेक्षकश्च प्रकृतेर्विकारपुरुषः स्मृतः ॥ १३.१६९.२६ ॥
तो प्रकृतीहून वेगळा, शुद्ध, अन्य आणि अप्रकृती आहे; प्रकृतीचा उपेक्षक साक्षी आहे; त्याला विकारपुरुष म्हटले जाते.
13.169.27
विकारपुरुषेणैषा संयुक्ता सृजते जगत् ।
पुनराददते चैव गुणानामन्यथात्मनि ॥ १३.१६९.२७ ॥
विकारपुरुषाशी संयुक्त होऊन ही (प्रकृती) जग निर्माण करते; पुन्हा गुणांना आत्म्यात वेगळ्या प्रकारे परत घेते.
13.169.28
मत्स्योदकात्ससंज्ञातः प्रकृतेरेव कर्मणः ।
तद्वत्क्षेत्रसहस्राणि स एव प्रकरिष्यति ॥ १३.१६९.२८ ॥
पाण्यातून मत्स्य उत्पन्न होऊन प्रकृतीच्या कर्माने प्रसिद्ध होतो, तसेच तोच हजारो क्षेत्रे निर्माण करील.
13.169.29
क्षेत्रप्रलयतज्ज्ञस्तु क्षेत्रज्ञ इति चोच्यते ।
सयोगो नित्य इत्याहुर्ये जनास्तत्वदर्शिनः ॥ १३.१६९.२९ ॥
क्षेत्राचा प्रलय जाणणाऱ्याला क्षेत्रज्ञ म्हटले जाते; तत्त्वदर्शी लोक म्हणतात की हा संयोग नित्य आहे.
13.169.30
एवमेष ह्यसत्सच्च विकारपुरुषः स्मृतः ।
विकारापद्यमानं तु विकृतिं प्रवदन्ति नः ॥ १३.१६९.३० ॥
अशा प्रकारे हा विकारपुरुष असत् आणि सत् म्हणून स्मरला जातो; परंतु विकाराला प्राप्त होणाऱ्याला ते आपल्याला विकृती म्हणतात.
13.169.31
यदा त्वेष विकारस्य प्रकृतानिति मन्यते ।
तदा विकारतामेति विकारान्यत्वतां व्रजेत् ॥ १३.१६९.३१ ॥
जेव्हा हा विकाराला प्रकृती मानतो, तेव्हा तो विकारभावाला प्राप्त होतो आणि विकारांपासून भिन्न अवस्थेला जात नाही.
13.169.32
प्रकृत्या च विकारैश्च व्यतिरिक्तो यदा भवेत् ।
शुचि यत्परमं शुद्धं प्रतिबुद्धं सनातनम्।
अयुक्तं निष्कलं शुद्धमव्ययं चाजरामरम् ॥ १३.१६९.३२ ॥
जेव्हा हा प्रकृती आणि विकारांपासून भिन्न होतो, तेव्हा तो पवित्र, परम, शुद्ध, प्रबुद्ध, सनातन, अयुक्त, निष्कल, शुद्ध, अव्यय, अजर आणि अमर होतो.
13.169.33
समेत्य तेन शुद्धेन बुध्यमानः स भास्वरः ।
विमोक्षं भजते व्यक्तादप्रबुद्धादचेतनात् ॥ १३.१६९.३३ ॥
त्या शुद्धाशी एकरूप होऊन बोध पावणारा तो तेजस्वी पुरुष व्यक्त, अप्रबुद्ध आणि अचेतन यांपासून मुक्ती प्राप्त करतो.
13.169.34
उदुम्बराद्वा मशकः प्रलयान्निर्गतो यथा ।
तथाऽव्यक्तस्य संत्यागान्निर्ममः पञ्च विंशकः ॥ १३.१६९.३४ ॥
उंबराच्या फळातून किंवा प्रलयातून डास बाहेर पडतो, तसेच अव्यक्ताच्या पूर्ण त्यागामुळे पंचविसावा ममतारहित होतो.
13.169.35
यथा पुष्करपर्णस्थो जलबिन्दुर्न संश्लिषेत् ।
तथैवाव्यक्तविषये न लिप्येत्पञ्चविंशकः ॥ १३.१६९.३५ ॥
कमळाच्या पानावर असलेला पाण्याचा थेंब त्याला चिकटत नाही, तसाच पंचविसावा अव्यक्ताच्या विषयांत लिप्त होत नाही.
13.169.36
आकाश इव निःसङ्गस्तथा सङ्गस्त्था वरः ।
पञ्चविंशतिमो बुद्धो बुद्धेनि समतां गतः ॥ १३.१६९.३६ ॥
आकाशासारखा असंग, आणि संगातही तसाच श्रेष्ठ; पंचविसावा बुद्ध होऊन बुद्धाशी समतेला प्राप्त होतो.
13.169.37
एतद्धि प्रकृतं ज्ञानं तत्वतश्च समुत्थितम् ।
पूर्वजेभ्यस्तथोत्पन्नं ब्रह्मजेभ्यस्तथानघ ॥ १३.१६९.३७ ॥
हे ज्ञान स्वाभाविक, तत्त्वतः उदयास आलेले आहे; पूर्वजांपासून आणि ब्रह्मपुत्रांपासूनही उत्पन्न झालेले आहे, हे निष्पाप.
13.169.38
आदिसर्गो महाबाहो तामसेनावृतं परम् ।
प्रतिष्टावयवंदेवमभेद्यमजरामरम् ॥ १३.१६९.३८ ॥
हे महाबाहो, आदिसृष्टी तामसाने आच्छादलेली असून ती परम आहे; प्रतिष्ठा हा ज्याचा अवयव आहे तो देव अभेद्य, अजर आणि अमर आहे.
13.169.39
सनकः सनन्दनश्चैवि तृतीयश्च सनातनः ।
ते विदुः परमं धर्ममव्ययं व्ययधर्षणम् ॥ १३.१६९.३९ ॥
सनक, सनंदन आणि तिसरा सनातन — त्यांनी परम, अव्यय धर्म जाणला, जो व्ययाला रोखणारा आहे.
13.169.40
अव्यक्तात्परमात्सूक्ष्मादव्रणान्मूर्तिसंज्ञकात् ।
क्षेत्रज्ञो भगवानास्ते नरायणपरायणः ॥ १३.१६९.४० ॥
अव्यक्ताच्या पलीकडे, परम, सूक्ष्म, निर्दोष आणि मूर्ती नावाच्यापलीकडे, क्षेत्रज्ञ भगवान नारायणपरायण होऊन राहतात.
13.169.41
अस्माकं सहजातानामुत्पन्नं ज्ञानमुत्तमम् ।
एते हि मूर्तिमन्तो वै लोकान्प्रविचरामहे ॥ १३.१६९.४१ ॥
आमच्या सहजातांमध्ये उत्तम ज्ञान उत्पन्न झाले. आम्ही मूर्तिमंत होऊन लोकांत संचार करतो.
13.169.42
पुनःपुनः प्रजाता वै तत्रतत्र पिनाकधृक् ।
द्वन्द्वैर्विरज्यमानस्य ज्ञानमुत्पन्नमुत्तमम् ॥ १३.१६९.४२ ॥
पुन्हा पुन्हा, इकडेतिकडे जन्म घेऊन, पिनाकधारी (शिव) यांच्याद्वारे — द्वंद्वांपासून विरक्त झालेल्याच्या ठायी उत्तम ज्ञान उत्पन्न होते.
13.169.43
कपिलान्मूलआचार्यात्तत्वबुद्धिविनिश्चयम् ।
योगसांख्यमवाप्तं मे कार्त्स्न्येन मुनिसत्तमात् ॥ १३.१६९.४३ ॥
मूळ आचार्य कपिलांकडून, मुनिश्रेष्ठांकडून, तत्त्वबुद्धीचा निश्चय आणि योग-सांख्य ज्ञान मी पूर्णपणे प्राप्त केले.
13.169.44
तेन संबोधिताः शिष्या बहवस्तत्वदर्शिनः ।
तद्बुद्ध्वा बहवः शिष्या मयाप्येतन्निदर्शिताः ॥ १३.१६९.४४ ॥
त्यांच्याद्वारे बोधित झालेले अनेक शिष्य तत्त्वदर्शी झाले. ते जाणून अनेक शिष्यांना मीही हेच दाखवले.
13.169.45
जन्ममृत्युहरं तथ्यं ज्ञानं ज्ञेयं सनातनम् ।
यज्ज्ञात्वा नानुशोचन्ति तत्वज्ञाना निरिन्द्रियाः ॥ १३.१६९.४५ ॥
जन्म-मृत्यूचे हरण करणारे, सत्य, सनातन, जाणण्यायोग्य ज्ञान — जे जाणून तत्त्वज्ञानी निरिंद्रिय होऊन शोक करत नाहीत.
13.169.46
शुद्धबीजमलाश्चैव विपङ्का वै निरक्षराः ।
स्वतन्त्रास्ते स्वतन्त्रेण सम्मिता निष्कलाः स्मृताः ॥ १३.१६९.४६ ॥
शुद्ध बीज आणि मल नसलेले, चिखलरहित, अक्षर; ते स्वतंत्र आहेत. स्वतंत्राशी एकरूप झालेले ते निष्कल म्हणून स्मरले जातात.
13.169.47
शाश्वताश्चाव्ययाश्चैव तमोग्राह्याश्च भास्वर ।
विपाप्मानस्तथा सर्वे सत्वस्थाश्चापि निर्व्रणाः ॥ १३.१६९.४७ ॥
शाश्वत आणि अव्यय, तमाने ग्रहण करण्यायोग्य, हे तेजस्वी; ते सर्व पापरहित, सत्त्वात स्थित, जखमरहित आहेत.
13.169.48
विमुक्ताः केवलाश्चैव वीतमोहभयास्तथा ।
अमूर्तास्ते महाभाग सर्वे च विगतज्वराः ॥ १३.१६९.४८ ॥
मुक्त, केवल, मोह व भयरहित; तसेच ते अमूर्त आहेत, हे महाभाग; ते सर्व संतापरहित आहेत.
13.169.49
हिरण्यनाभस्त्रिशिरास्तथा प्रह्लादभास्करौ ।
वसुर्विश्वावसुश्चैव सार्धं पञ्चशिखस्तथा ॥ १३.१६९.४९ ॥
हिरण्यनाभ, त्रिशिरा तसेच प्रह्लाद आणि भास्कर, वसु आणि विश्वावसु, आणि पञ्चशिखासह.
13.169.50
गार्ग्योऽथासुरिरावन्त्यो गौतमो वृत एव च ।
कात्यायनोऽथ नमुचिर्हरिश्च दमनश्चि ह ॥ १३.१६९.५० ॥
गार्ग्य, नंतर आसुरि, आवन्त्य, गौतम, वृतही, कात्यायन, नंतर नमुचि, हरि आणि दमनही.
13.169.51
एते चान्ये च बहवस्तत्वमेवोपदर्शिताः ।
केचिन्मुक्ताः स्थिताः केचिच्छन्दतश्चापरे मृताः ॥ १३.१६९.५१ ॥
हे आणि इतर पुष्कळ जण तत्त्वाचे उदाहरण म्हणून दाखवले गेले. कोणी मुक्त झाले, कोणी स्थिर राहिले आणि इतर कोणी इच्छेनुसार मृत्यू पावले.
13.169.52
दर्शितास्त्रिविधं बन्धं विमोक्षं त्रिविधं तथा ।
अज्ञानं चैव रागश्च संयोगं प्राकृतं तथा ॥ १३.१६९.५२ ॥
त्रिविध बंधन आणि त्रिविध मोक्ष दाखवले; अज्ञान आणि राग, तसेच प्राकृत संयोगही.
13.169.53
एतेभ्यो बन्धनं प्रोक्तं विमोक्षमपि मे शृणु ।
परितस्तावता सम्यक्सम्बन्धो यावता कृतः ॥ १३.१६९.५३ ॥
यापासून बंधन सांगितले; मोक्षाविषयीही माझ्याकडून ऐक. जितके सम्यक् संबंध निर्माण केले, तितके सभोवताली.
13.169.54
कृत्स्नक्षयपरित्यागाद्विमोक्ष इति नः श्रुतिः ।
निवृत्तः सर्वसङ्गेभ्यः केवलः पुरुषोऽमलः ॥ १३.१६९.५४ ॥
संपूर्ण क्षयाचा त्याग केल्याने मोक्ष होतो, असे आम्ही ऐकले आहे. सर्व आसक्तींपासून निवृत्त, केवल, निर्मल पुरुष (मुक्त होतो).
13.169.55
इत्येवमुक्त्वा भगवानीश्वराय महात्मने ।
सनत्कुमारः प्रययावाकाशं समुपाश्रितः ॥ १३.१६९.५५ ॥
असे बोलून भगवान सनत्कुमार महात्मा ईश्वर (शिव) यांचा निरोप घेऊन आकाशात निघून गेले.