महाभारत · अध्याय 13.170
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
13.170.1
यद्वरं सर्वतीर्थानां तद्ब्रवीहि पितामह ।
यत्र चैव परं शौचं तन्मे व्याख्यातुमर्हसि ॥ १३.१७०.१ ॥
हे पितामह, सर्व तीर्थांमध्ये जे श्रेष्ठ आहे आणि जेथे परम शौच आहे, ते मला सांगा.
13.170.2
सर्वाणि खलु तीर्थानि गुणवन्ति मनीषिणः ।
यत्तु तीर्थं च शौचं च तन्मे शृणु समाहितः ॥ १३.१७०.२ ॥
सर्व तीर्थे खरोखर गुणवान आहेत, असे ज्ञानी म्हणतात. पण जे तीर्थ आणि शौच आहे, ते एकाग्र होऊन माझ्याकडून ऐक.
13.170.3
अगाधे विमले शुद्धे सत्यतीर्थे धृतिह्रदे ।
स्नातव्यं मानसे तीर्थे सत्वमालम्ब्य शाश्वतम् ॥ १३.१७०.३ ॥
अथांग, निर्मल, शुद्ध अशा सत्यतीर्थात, धृतिह्रदात, मानसतीर्थात शाश्वत सत्त्वाचा आश्रय घेऊन स्नान करावे.
13.170.4
तीर्थशौचं तपो ज्ञानं मार्दवं सत्यमार्जवम् ।
अहिंसा सर्वभूतानामानृशंस्यं दमः शमः ॥ १३.१७०.४ ॥
तीर्थशौच, तप, ज्ञान, मार्दव, सत्य, आर्जव, सर्व भूतांप्रती अहिंसा, दया, दम आणि शम.
13.170.5
निर्ममा निरहङ्कारा निर्द्वन्द्वा निष्परिग्रहाः ।
योगिनस्तीर्थभूतास्ते तीर्थं परममुच्यते ॥ १३.१७०.५ ॥
निर्मम, निरहंकार, निर्द्वंद्व आणि निष्परिग्रह असे योगी स्वतः तीर्थरूप होतात; त्यांनाच परम तीर्थ म्हटले जाते.
13.170.6
नारायणेऽथ रुद्रे वा भक्तिस्तीर्थं परं मतम् ।
शौचलक्षणमेतत्ते सर्वत्रैवान्ववेक्षतः ॥ १३.१७०.६ ॥
नारायणावरील किंवा रुद्रावरील भक्ती हेच परम तीर्थ मानले आहे. हेच तुला शौचाचे लक्षण आहे; सर्वत्र याचा विचार करून पाहा.
13.170.7
रजस्तमःसत्वमथो येषां निर्धूतमात्मना ।
तीर्थमाचारशुद्धिश्च स्वमार्गपरिमार्गणम्। ॥ १३.१७०.७ ॥
रजस्, तमस् आणि सत्त्व ज्यांनी आत्म्याने झटकून टाकले आहेत, त्यांच्यासाठी तीर्थ, आचाराची शुद्धी आणि स्वतःच्या मार्गाचा शोध हेच (शौच) होय.
13.170.8
सर्वत्यागेष्वभिरताः सर्वज्ञाः समदर्शिनः ।
शौचष्वेतेष्वभिरतास्ते तीर्थशुचयोऽपि च ॥ १३.१७०.८ ॥
सर्व त्यागांत रमणारे, सर्वज्ञ, समदर्शी, या शौचांत रमणारे — ते तीर्थानेही शुचि आहेत.
13.170.9
नोदकक्लिन्नगात्रस्तु स्नात इत्यभिधीयते ।
स स्नातो यो दमस्नातः स बाह्याभ्यन्तरः शुचिः ॥ १३.१७०.९ ॥
पाण्याने भिजलेले शरीर असलेला स्नात म्हटला जात नाही. जो दमाने स्नात झाला तोच स्नात; तो बाहेरून व आतून शुचि आहे.
13.170.10
अदृष्टेष्वनपेक्षा ये प्राप्तेष्वर्थेषु निर्ममाः ।
शौचमेव परं तेषां येषां नोत्पद्यते स्पृहा ॥ १३.१७०.१० ॥
अदृष्ट वस्तूंची अपेक्षा न करणारे, प्राप्त पदार्थांत ममत्वरहित, ज्यांच्यात इच्छा उत्पन्न होत नाही — त्यांच्यासाठी शौच हेच परम आहे.
13.170.11
प्रज्ञानं शौचमेवेह शरीरस्य विशेषतः ।
तथा निष्किंचनत्वं च मनसश्च प्रसन्नता ॥ १३.१७०.११ ॥
येथे प्रज्ञा हेच शौच आहे, विशेषतः शरीरासाठी. तसेच निष्किंचनता आणि मनाची प्रसन्नताही (शौच) होय.
13.170.12
वृत्तं शौचं महाशौचं तीर्थशौचमतः परम् ।
ज्ञानोत्पन्नं च यच्छौचं तच्छौचं परमं स्मृतम् ॥ १३.१७०.१२ ॥
वृत्त (आचार) शौच, महाशौच; त्याहून श्रेष्ठ तीर्थशौच. ज्ञानातून उत्पन्न होणारे जे शौच, तेच परम शौच असे स्मरले आहे.
13.170.13
मनसा च प्रदीप्तेन ब्रह्मज्ञानजलेन च ।
स्नाता ये मानसे तीर्थे तज्ज्ञाः क्षेत्रज्ञदर्शनाः ॥ १३.१७०.१३ ॥
प्रज्वलित मनाने आणि ब्रह्मज्ञानाच्या जलाने जे मानस तीर्थात स्नान करतात, ते त्याचे जाणकार आणि क्षेत्रज्ञदर्शी असतात.
13.170.14
समारोपितशौचस्तु नित्यं भवसमन्वितः ।
केवलं गुणसम्पन्नः शुचिरेव नरः सदा ॥ १३.१७०.१४ ॥
शौच अंगीकारलेला, नित्य कल्याणाने युक्त आणि केवळ गुणसंपन्न असा मनुष्यच सदा शुचि असतो.
13.170.15
शरीरस्थानि तीर्थानि प्रोक्तान्येतानि भारत ।
पृथिव्यां यानि तीर्थानि पुण्यानि शृणु तान्यपि ॥ १३.१७०.१५ ॥
हे भारता, ही शरीरातील तीर्थे सांगितली आहेत; आता पृथ्वीवरील जी पुण्य तीर्थे आहेत तीही ऐक.
13.170.16
शरीरस्य यथोद्देशः शरीरोपरि निर्मिताः ।
तथा पृथिव्या भागाश्च पुण्यानि सलिलानि च ॥ १३.१७०.१६ ॥
शरीराची रचना शरीरावरच केलेली असते, त्याप्रमाणे पृथ्वीचे भाग आणि पुण्य जलेही आहेत.
13.170.17
कीर्तनाच्चैव तीर्थस्य स्नानाच्च पितृतर्पणात् ।
शोध्यं हि पातकं तीर्थे पूता यान्ति सुखं दिवम्। ॥ १३.१७०.१७ ॥
तीर्थाच्या कीर्तनाने, स्नानाने आणि पितृतर्पणाने तीर्थात पाप शुद्ध होते; पवित्र झालेले लोक सुखाने स्वर्गाला जातात.
13.170.18
परिग्रहाच्च साधूनां पृथिव्याश्चैव तेजसा ।
अतीव पुण्यभागास्ते सलिलस्य च तेजसा ॥ १३.१७०.१८ ॥
साधूंच्या आश्रयाने, पृथ्वीच्या तेजाने आणि जलाच्या तेजाने ते अतिशय पुण्यमय भाग आहेत.
13.170.19
मनसश्च पृथिव्याश्च पुण्यास्तीर्थास्तथापरे ।
उभयोरेव यः स्नायात्स सिद्धिं शीघ्रमाप्नुयात् ॥ १३.१७०.१९ ॥
मनाची आणि पृथ्वीची पुण्य तीर्थे, तसेच इतरही आहेत. जो या दोन्हींमध्ये स्नान करतो, त्याला लवकर सिद्धी प्राप्त होते.
13.170.20
यथा फलं क्रियाहीनं क्रिया वा फलवर्जिता ।
नेह साधयते कार्यं समायुक्ता तु सिध्यति ॥ १३.१७०.२० ॥
क्रियेशिवाय फळ किंवा फळाशिवाय क्रिया येथे कार्य साधत नाही; परंतु दोन्ही एकत्र असतील तरच ते सिद्ध होते.
13.170.21
एवं शरीरशौचेन तीर्थशौचेन चान्वितः ।
शुचिः सिद्धिमवाप्नोति द्विविधं शौचमुत्तमम् ॥ १३.१७०.२१ ॥
अशा प्रकारे शरीरशुद्धी आणि तीर्थशुद्धी यांनी युक्त असलेला शुचि पुरुष सिद्धी मिळवतो; दुहेरी शुद्धी ही सर्वोत्तम आहे.