મહાભારત · અધ્યાય 13.172

13.172.1

शरतल्पगतं भीष्मं वृद्धं कुरुपितामहम् ।
उपगम्य महाप्राज्ञः पर्यपृच्छद्युधिष्ठिरः ॥ १३.१७२.१ ॥

બાણની શય્યા પર પડેલા વૃદ્ધ કુરુપિતામહ ભીષ્મ પાસે જઈને મહાપ્રાજ્ઞ યુધિષ્ઠિરે પૂછ્યું.

अङ्गानां रूपसौभाग्यं प्रियं चैव कथं भवेत् ।
धर्मार्थकामसंयुक्तः सुखभागी कथं भवेत् ॥ १३.१७२.२ ॥

અંગોનું રૂપ, સૌભાગ્ય અને પ્રિયતા કેવી રીતે થાય? ધર્મ, અર્થ અને કામથી યુક્ત થઈને સુખનો ભાગી કેવી રીતે બને?

मार्गशीर्षस्य मासस्य चन्द्रे मूलेन संयुते ।
पादौ मूलेन राजेन्द्रि जङ्घायामथ रोहिणीम् ॥ १३.१७२.३ ॥

માર્ગશીર્ષ માસમાં ચંદ્ર મૂળ નક્ષત્ર સાથે યુક્ત હોય ત્યારે પગ મૂળને આધીન છે, હે રાજેન્દ્ર; પછી જાંઘો રોહિણીને આધીન છે.

अश्विन्यां सक्थिनी चैव ऊरू चाषाढयोस्तथा ।
गुह्यं तु फाल्गुनी विद्यात्कृत्तिका कटिकास्तथा ॥ १३.१७२.४ ॥

અશ્વિનીથી સાથળો અને બે આષાઢાથી ઊરુ; એ જ રીતે ગુહ્ય ફાલ્ગુનીથી અને કટિ કૃત્તિકાથી જાણવા.

नाभिं भाद्रपदे विद्याद्रेवत्यामक्षिमण्डलम् ।
पृष्ठमेव धनिष्ठासु अनुराधोत्तरास्तथा ॥ १३.१७२.५ ॥

ભાદ્રપદથી નાભિ જાણવી, રેવતીથી આંખનું મંડળ; ધનિષ્ઠાથી પીઠ, અને અનુરાધા તથા ઉત્તરાથી પણ એ જ રીતે.

बाहुभ्यां तु विशाखासु हस्तौ हस्तेन निर्दिशेत् ।
पुनर्वस्वङ्गुली राजन्नाश्लेषासु नखास्तथा ॥ १३.१७२.६ ॥

વિશાખાથી ભુજાઓ અને હસ્તથી હાથ દર્શાવવા; હે રાજન્, પુનર્વસુથી આંગળીઓ અને આશ્લેષાથી નખ પણ એ જ રીતે.

ग्रीवां ज्येष्ठा च राजेन्द्र श्रवणेन तु कर्णयोः ।
मुखं पुष्येण दानेन दन्तोष्ठौ स्वातिरुच्यते ॥ १३.१७२.७ ॥

હે રાજેન્દ્ર, જ્યેષ્ઠા ગરદન અને શ્રવણ બંને કાન; પુષ્ય મુખ અને ધનિષ્ઠા દાંત તથા હોઠ; સ્વાતિ કહેવાય છે.

हासं शतभिषां चैव मघां चैवाथ नासिकाम् ।
नेत्रे मृगशिरो विद्याल्ललाटे मित्रमेव तु ॥ १३.१७२.८ ॥

શતભિષા હાસ્ય, અને મઘા નાક; મૃગશિરા બંને આંખો જાણવી; મિત્ર (અનુરાધા) કપાળ.

भरण्यां तु शिरो विद्यात्केशानार्द्रां नराधिप ।
समाप्ते तु घृतं दद्याद्ब्राह्मणे वेदपारगे ॥ १३.१७२.९ ॥

હે નરાધિપ, ભરણી માથું અને આર્દ્રા વાળ જાણવા; વિધિની સમાપ્તિએ વેદપારંગત બ્રાહ્મણને ઘી દાન કરવું.

सुभगो दर्शनीयश्च ज्ञानभाग्यथ जानते ।
जायते परिपूर्णाङ्गः पौर्णमास्येव चन्द्रमाः ॥ १३.१७२.१० ॥

શુભ અને દર્શનીય, જ્ઞાનનો ભાગીદાર થાય છે એમ જ્ઞાનીઓ જાણે છે; પૂર્ણિમાના ચંદ્રની જેમ સંપૂર્ણ અંગો સાથે જન્મે છે.