महाभारत · अध्याय 13.172

13.172.1

शरतल्पगतं भीष्मं वृद्धं कुरुपितामहम् ।
उपगम्य महाप्राज्ञः पर्यपृच्छद्युधिष्ठिरः ॥ १३.१७२.१ ॥

बाणांच्या शय्येवर पडलेल्या वृद्ध कुरुपितामह भीष्मांजवळ जाऊन महाप्राज्ञ युधिष्ठिराने विचारले.

अङ्गानां रूपसौभाग्यं प्रियं चैव कथं भवेत् ।
धर्मार्थकामसंयुक्तः सुखभागी कथं भवेत् ॥ १३.१७२.२ ॥

अवयवांचे रूप, सौभाग्य आणि प्रियता कशी प्राप्त होते? धर्म, अर्थ, काम यांनी युक्त होऊन सुखाचा भागी कसा व्हावा?

मार्गशीर्षस्य मासस्य चन्द्रे मूलेन संयुते ।
पादौ मूलेन राजेन्द्रि जङ्घायामथ रोहिणीम् ॥ १३.१७२.३ ॥

मार्गशीर्ष महिन्यात चंद्र मूळ नक्षत्राशी युक्त असताना पाय मूळाच्या अधीन आहेत, हे राजेंद्रा; आणि नंतर पोटऱ्या रोहिणीच्या अधीन आहेत.

अश्विन्यां सक्थिनी चैव ऊरू चाषाढयोस्तथा ।
गुह्यं तु फाल्गुनी विद्यात्कृत्तिका कटिकास्तथा ॥ १३.१७२.४ ॥

अश्विनीमुळे मांड्या आणि दोन आषाढांमुळे ऊरू; तसेच गुह्य फाल्गुनीने आणि कंबर कृत्तिकेने जाणावे.

नाभिं भाद्रपदे विद्याद्रेवत्यामक्षिमण्डलम् ।
पृष्ठमेव धनिष्ठासु अनुराधोत्तरास्तथा ॥ १३.१७२.५ ॥

भाद्रपदामुळे नाभी जाणावी, रेवतीमुळे डोळ्यांचे मंडल; धनिष्ठांमुळे पाठ, आणि अनुराधा व उत्तरा यांमुळेही तसेच.

बाहुभ्यां तु विशाखासु हस्तौ हस्तेन निर्दिशेत् ।
पुनर्वस्वङ्गुली राजन्नाश्लेषासु नखास्तथा ॥ १३.१७२.६ ॥

विशाखांमुळे बाहू, हस्तामुळे हात दर्शवावेत; हे राजा, पुनर्वसूमुळे बोटे, आश्लेषांमुळे नखेही तसेच.

ग्रीवां ज्येष्ठा च राजेन्द्र श्रवणेन तु कर्णयोः ।
मुखं पुष्येण दानेन दन्तोष्ठौ स्वातिरुच्यते ॥ १३.१७२.७ ॥

हे राजेन्द्रा, ज्येष्ठा मान आणि श्रवण दोन्ही कान; पुष्य मुख आणि दान दात व ओठ; स्वाती असे सांगितले जाते.

हासं शतभिषां चैव मघां चैवाथ नासिकाम् ।
नेत्रे मृगशिरो विद्याल्ललाटे मित्रमेव तु ॥ १३.१७२.८ ॥

शतभिषा हास्य, आणि मघा नाक; मृगशिरा दोन्ही डोळे जाणावेत; मित्र (अनुराधा) कपाळ.

भरण्यां तु शिरो विद्यात्केशानार्द्रां नराधिप ।
समाप्ते तु घृतं दद्याद्ब्राह्मणे वेदपारगे ॥ १३.१७२.९ ॥

हे नराधिपा, भरणी मस्तक आणि आर्द्रा केस जाणावेत; विधीच्या समाप्तीस वेदपारंगत ब्राह्मणास तूप दान करावे.

सुभगो दर्शनीयश्च ज्ञानभाग्यथ जानते ।
जायते परिपूर्णाङ्गः पौर्णमास्येव चन्द्रमाः ॥ १३.१७२.१० ॥

शुभ आणि दर्शनीय, ज्ञानाचा भागी होतो असे ज्ञानी जाणतात; पौर्णिमेच्या चंद्राप्रमाणे परिपूर्ण अंगांसह जन्मतो.