મહાભારત · અધ્યાય 13.175

13.175.1

अहिंसा वैदिकं कर्म ध्यानमिन्द्रियसंयमः ।
तपोऽथ गुरुशुश्रूषा किं श्रेयः पुरुषं प्रति ॥ १३.१७५.१ ॥

અહિંસા, વૈદિક કર્મ, ધ્યાન, ઇન્દ્રિયસંયમ, તપ, અથવા ગુરુશુશ્રૂષા — માણસ માટે કયું શ્રેય છે?

सर्वाण्येतानि धर्मस्य पृथग्द्वाराणि नित्यशः ।
शृणु संकीर्त्यमानानि षडेव भरतर्षभ ॥ १३.१७५.२ ॥

આ બધાં ધર્મનાં જુદાં જુદાં દ્વાર છે, સદા. સાંભળ, ભરતશ્રેષ્ઠ — આ છ જ કહેવાય છે.

हन्त निःश्रेयसं जन्तोरहं वक्ष्याम्यनुत्तमम् ।
अहिंसापाश्रयं धर्मं दान्तो विद्वान्समाचरेत् ॥ १३.१७५.३ ॥

ઠીક, જીવ માટે સર્વોત્તમ શ્રેય હું કહું છું — અહિંસાનો આશ્રય લેતો ધર્મ; દાંત અને વિદ્વાન પુરુષે તેનું જ આચરણ કરવું.

त्रिदण्डं सर्वभूतेषु निधाय पुरुषः शुचिः ।
कामक्रोधौ च संयम्य ततः सिद्धिमवाप्नुते ॥ १३.१७५.४ ॥

ત્રિદંડને સર્વ ભૂતો પ્રત્યે મૂકીને, શુચિ પુરુષ, કામ અને ક્રોધનો સંયમ કરીને, પછી સિદ્ધિ પામે છે.

अहिंसकानि भूतानि दण्डेन विनिहन्ति यः ।
आत्मनः सुखमन्विच्छन्स प्रेत्य न सुखी भवेत् ॥ १३.१७५.५ ॥

જે અહિંસક પ્રાણીઓને દંડથી મારે છે, તે પોતાના સુખની ઇચ્છા રાખવા છતાં મૃત્યુ પછી સુખી થતો નથી.

आत्मोपमस्तु भूतेषु यो वै भवति पूरुषः ।
त्यक्तदण्डो जितक्रोधः स प्रेत्य सुखमेधते ॥ १३.१७५.६ ॥

જે પુરુષ સર્વ ભૂતોને પોતાના સમાન જુએ છે, દંડ ત્યજે છે અને ક્રોધ જીતે છે, તે મૃત્યુ પછી સુખમાં વધે છે.

सर्वभूतात्मभूतस्य सर्वभूतानि पश्यतः ।
देवाऽपि मार्गे मुह्यन्ति ह्यपदस्य पदेषिणः ॥ १३.१७५.७ ॥

જે સર્વ ભૂતોને પોતાનો આત્મા માને છે, તેના માર્ગમાં દેવો પણ મોહ પામે છે, પગ વિનાના માણસનો પગ શોધનારની જેમ.

न तत्परस्य संदध्यात्प्रतिकूलं यदात्मनः ।
एष संक्षेपतो धर्मः कामादन्यः प्रवर्तते ॥ १३.१७५.८ ॥

જે પોતાને પ્રતિકૂળ હોય તે બીજા માટે ન કરવું. સંક્ષેપમાં આ જ ધર્મ છે; તેનાથી ભિન્ન જે પ્રવર્તે છે તે કામનાથી ઊપજે છે.

प्रख्यापने च दाने च सुखदुःखे प्रियाप्रिये ।
आत्मौपम्येन पुरुषः प्रमाणमधिगच्छति ॥ १३.१७५.९ ॥

પ્રશંસા અને દાનમાં, સુખ-દુઃખમાં, પ્રિય-અપ્રિયમાં, માણસ પોતાના જેવા બીજાઓને જોઈને પ્રમાણ પામે છે.

यथा परः प्रक्रमते परेषु ।
तथा परे प्रक्रमन्ते परस्मिन्।
निषेवते स्वसमां जीवलोके ।
यथा धर्मो नैपुणेनोपदिष्टः। ॥ १३.१७५.१० ॥

જેમ કોઈ બીજા સાથે વર્તે છે, તેમ બીજા તેની સાથે વર્તે છે. જીવલોકમાં માણસ પોતાના સમાનની સેવા કરે છે; જેમ ધર્મ કુશળતાથી ઉપદેશાયો છે તેમ.

इत्युक्त्वा तं सुरगुरुधर्मराजं युधिष्ठिरम् ।
दिवामचक्रमे धीमान्पश्यतामेव नस्तदा ॥ १३.१७५.११ ॥

એમ કહીને દેવગુરુ બુદ્ધિમાન બૃહસ્પતિ ધર્મરાજ યુધિષ્ઠિરને, અમારી નજર સામે જ સ્વર્ગ તરફ ચાલ્યા ગયા.