ਮਹਾਂਭਾਰਤ · ਅਧਿਆਇ 13.175

13.175.1

अहिंसा वैदिकं कर्म ध्यानमिन्द्रियसंयमः ।
तपोऽथ गुरुशुश्रूषा किं श्रेयः पुरुषं प्रति ॥ १३.१७५.१ ॥

ਅਹਿੰਸਾ, ਵੈਦਿਕ ਕਰਮ, ਧਿਆਨ, ਇੰਦਰੀਆਂ ਦਾ ਸੰਜਮ, ਤਪ, ਜਾਂ ਗੁਰੂ ਦੀ ਸੇਵਾ — ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਕਿਹੜਾ ਸ਼੍ਰੇਯ ਹੈ?

सर्वाण्येतानि धर्मस्य पृथग्द्वाराणि नित्यशः ।
शृणु संकीर्त्यमानानि षडेव भरतर्षभ ॥ १३.१७५.२ ॥

ਇਹ ਸਾਰੇ ਧਰਮ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦੁਆਰ ਹਨ, ਸਦਾ। ਸੁਣ, ਭਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ — ਇਹ ਛੇ ਹੀ ਦੱਸੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ।

हन्त निःश्रेयसं जन्तोरहं वक्ष्याम्यनुत्तमम् ।
अहिंसापाश्रयं धर्मं दान्तो विद्वान्समाचरेत् ॥ १३.१७५.३ ॥

ਚੰਗਾ, ਜੀਵ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਸ਼੍ਰੇਯ ਮੈਂ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ — ਅਹਿੰਸਾ ਉੱਤੇ ਟਿਕਿਆ ਧਰਮ; ਸੰਯਮੀ ਅਤੇ ਵਿਦਵਾਨ ਮਨੁੱਖ ਉਸੇ ਦਾ ਆਚਰਣ ਕਰੇ।

त्रिदण्डं सर्वभूतेषु निधाय पुरुषः शुचिः ।
कामक्रोधौ च संयम्य ततः सिद्धिमवाप्नुते ॥ १३.१७५.४ ॥

ਤ੍ਰਿਦੰਡ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਰੱਖ ਕੇ, ਸ਼ੁੱਧ ਹੋਇਆ ਪੁਰਸ਼, ਕਾਮ ਅਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਦਾ ਸੰਜਮ ਕਰਕੇ, ਫਿਰ ਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

अहिंसकानि भूतानि दण्डेन विनिहन्ति यः ।
आत्मनः सुखमन्विच्छन्स प्रेत्य न सुखी भवेत् ॥ १३.१७५.५ ॥

ਜੋ ਅਹਿੰਸਕ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਡੰਡੇ ਨਾਲ ਮਾਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਸੁਖ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ ਮਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸੁਖੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।

आत्मोपमस्तु भूतेषु यो वै भवति पूरुषः ।
त्यक्तदण्डो जितक्रोधः स प्रेत्य सुखमेधते ॥ १३.१७५.६ ॥

ਜੋ ਪੁਰਸ਼ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਰਗਾ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਡੰਡਾ ਤਿਆਗ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਜਿੱਤ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸੁਖ ਵਿੱਚ ਵਧਦਾ ਹੈ।

सर्वभूतात्मभूतस्य सर्वभूतानि पश्यतः ।
देवाऽपि मार्गे मुह्यन्ति ह्यपदस्य पदेषिणः ॥ १३.१७५.७ ॥

ਜੋ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਆਤਮਾ ਸਮਝਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਮਾਰਗ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤੇ ਵੀ ਮੋਹ ਵਿੱਚ ਪੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਬਿਨਾਂ ਪੈਰ ਵਾਲੇ ਦਾ ਪੈਰ ਲੱਭਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਾਂਗ।

न तत्परस्य संदध्यात्प्रतिकूलं यदात्मनः ।
एष संक्षेपतो धर्मः कामादन्यः प्रवर्तते ॥ १३.१७५.८ ॥

ਜੋ ਆਪਣੇ ਲਈ ਪ੍ਰਤੀਕੂਲ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਦੂਜੇ ਲਈ ਨਾ ਕਰੇ। ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਇਹੀ ਧਰਮ ਹੈ; ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਜੋ ਚੱਲਦਾ ਹੈ ਉਹ ਕਾਮਨਾ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

प्रख्यापने च दाने च सुखदुःखे प्रियाप्रिये ।
आत्मौपम्येन पुरुषः प्रमाणमधिगच्छति ॥ १३.१७५.९ ॥

ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਅਤੇ ਦਾਨ ਵਿੱਚ, ਸੁਖ-ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ, ਪਿਆਰੇ-ਅਪਿਆਰੇ ਵਿੱਚ, ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਵਰਗੇ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਪ੍ਰਮਾਣ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

यथा परः प्रक्रमते परेषु ।
तथा परे प्रक्रमन्ते परस्मिन्।
निषेवते स्वसमां जीवलोके ।
यथा धर्मो नैपुणेनोपदिष्टः। ॥ १३.१७५.१० ॥

ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਦੂਜਿਆਂ ਨਾਲ ਵਰਤਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਦੂਜੇ ਉਸ ਨਾਲ ਵਰਤਦੇ ਹਨ। ਜੀਵ-ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਬਰਾਬਰ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਧਰਮ ਨਿਪੁਣਤਾ ਨਾਲ ਉਪਦੇਸ਼ਿਤ ਹੋਇਆ ਹੈ।

इत्युक्त्वा तं सुरगुरुधर्मराजं युधिष्ठिरम् ।
दिवामचक्रमे धीमान्पश्यतामेव नस्तदा ॥ १३.१७५.११ ॥

ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਦੇਵਗੁਰੂ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਬ੍ਰਹਸਪਤੀ ਧਰਮਰਾਜ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੂੰ, ਸਾਡੇ ਵੇਖਦਿਆਂ ਹੀ ਸਵਰਗ ਵੱਲ ਚਲੇ ਗਏ।