महाभारत · अध्याय 13.175

13.175.1

अहिंसा वैदिकं कर्म ध्यानमिन्द्रियसंयमः ।
तपोऽथ गुरुशुश्रूषा किं श्रेयः पुरुषं प्रति ॥ १३.१७५.१ ॥

अहिंसा, वैदिक कर्म, ध्यान, इंद्रियसंयम, तप किंवा गुरुशुश्रूषा — माणसासाठी कोणते श्रेय आहे?

सर्वाण्येतानि धर्मस्य पृथग्द्वाराणि नित्यशः ।
शृणु संकीर्त्यमानानि षडेव भरतर्षभ ॥ १३.१७५.२ ॥

ही सर्व धर्माची वेगवेगळी द्वारे आहेत, नित्य. ऐक, भरतर्षभा — ही सहाच असल्याचे सांगितले जात आहे.

हन्त निःश्रेयसं जन्तोरहं वक्ष्याम्यनुत्तमम् ।
अहिंसापाश्रयं धर्मं दान्तो विद्वान्समाचरेत् ॥ १३.१७५.३ ॥

ठीक, जीवासाठी सर्वोत्तम श्रेय मी सांगतो — अहिंसेवर आधारित धर्म; संयमी आणि विद्वान पुरुषाने त्याचेच आचरण करावे.

त्रिदण्डं सर्वभूतेषु निधाय पुरुषः शुचिः ।
कामक्रोधौ च संयम्य ततः सिद्धिमवाप्नुते ॥ १३.१७५.४ ॥

त्रिदंड सर्व भूतांवर ठेवून, शुचि झालेला पुरुष, काम आणि क्रोध आवरून, मग सिद्धी प्राप्त करतो.

अहिंसकानि भूतानि दण्डेन विनिहन्ति यः ।
आत्मनः सुखमन्विच्छन्स प्रेत्य न सुखी भवेत् ॥ १३.१७५.५ ॥

जो अहिंसक प्राण्यांना दंडाने मारतो, तो स्वतःचे सुख इच्छिला तरी मरणानंतर सुखी होत नाही.

आत्मोपमस्तु भूतेषु यो वै भवति पूरुषः ।
त्यक्तदण्डो जितक्रोधः स प्रेत्य सुखमेधते ॥ १३.१७५.६ ॥

जो पुरुष सर्व प्राण्यांना स्वतःसारखे पाहतो, दंड त्यागतो आणि क्रोध जिंकतो, तो मरणानंतर सुखात वाढतो.

सर्वभूतात्मभूतस्य सर्वभूतानि पश्यतः ।
देवाऽपि मार्गे मुह्यन्ति ह्यपदस्य पदेषिणः ॥ १३.१७५.७ ॥

जो सर्व भूतांना आपला आत्मा मानतो, त्याच्या मार्गात देवसुद्धा मोहात पडतात, जसे पायाशिवायच्या माणसाचे पाऊल शोधणारे.

न तत्परस्य संदध्यात्प्रतिकूलं यदात्मनः ।
एष संक्षेपतो धर्मः कामादन्यः प्रवर्तते ॥ १३.१७५.८ ॥

जे आपल्याला प्रतिकूल आहे ते दुसऱ्याबाबत करू नये. थोडक्यात हाच धर्म आहे; याहून वेगळे जे चालते ते कामातून येते.

प्रख्यापने च दाने च सुखदुःखे प्रियाप्रिये ।
आत्मौपम्येन पुरुषः प्रमाणमधिगच्छति ॥ १३.१७५.९ ॥

प्रशंसा व दानात, सुखदुःखात, प्रिय-अप्रियात, माणूस स्वतःसारखे इतरांना पाहून प्रमाण प्राप्त करतो.

यथा परः प्रक्रमते परेषु ।
तथा परे प्रक्रमन्ते परस्मिन्।
निषेवते स्वसमां जीवलोके ।
यथा धर्मो नैपुणेनोपदिष्टः। ॥ १३.१७५.१० ॥

जसा एखादा इतरांशी वागतो, तसेच इतर त्याच्याशी वागतात. जीवलोकात माणूस स्वतःसमान व्यक्तीची सेवा करतो; धर्म कौशल्याने उपदेशिला गेला आहे तसा.

इत्युक्त्वा तं सुरगुरुधर्मराजं युधिष्ठिरम् ।
दिवामचक्रमे धीमान्पश्यतामेव नस्तदा ॥ १३.१७५.११ ॥

असे बोलून देवगुरू बुद्धिमान बृहस्पती धर्मराज युधिष्ठिराला, आमच्या देखत स्वर्गाकडे निघून गेले.