महाभारत · अध्याय 13.179
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
13.179.1
अकामाश्च सकामाश्च ये हताः स्म महामृधे ।
कां योनिं प्रतिपन्नास्ते तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ १३.१७९.१ ॥
महायुद्धात अनिच्छेने किंवा इच्छेने जे मारले गेले, ते कोणत्या योनीला प्राप्त झाले? हे पितामह, ते मला सांगा.
13.179.2
दुःखं प्राणपरित्यागः पुरुषाणां महामृधे ।
जानामि चाहं धर्मज्ञ प्राणत्यागं सुदुष्करम् ॥ १३.१७९.२ ॥
हे धर्मज्ञा, महायुद्धात माणसांचा प्राणत्याग दुःखदायक आहे; प्राणत्याग अत्यंत कठीण आहे हे मी जाणतो.
13.179.3
समृद्दे वाऽसमृद्धे वा शुभे वा यदि वाऽशुभे ।
संसारेऽस्मिन्सदाजाताः प्राणिनोऽभिरताःकथम्
कारणं तत्र मे ब्रूहि सर्वज्ञो ह्यसि मे मतः ॥ १३.१७९.३ ॥
समृद्धीत असो वा अभावात, शुभात असो वा अशुभात, या संसारात सदा जन्मलेले प्राणी त्यात कसे रमतात? त्याचे कारण मला सांगा; तुम्ही सर्वज्ञ आहात असे माझे मत आहे.
13.179.4
समृद्धे वाऽसमृद्धे वा शुभे वा यदि वाऽशुभे ।
संसारेऽस्मिन्समे जाताः प्राणिनः पृथिवीपते ॥ १३.१७९.४ ॥
समृद्धीत असो वा अभावात, शुभात असो वा अशुभात, या संसारात सर्व प्राणी समानपणे जन्मले आहेत, हे पृथ्वीपती.
13.179.5
निरता येन भावेन तत्र मे शृणु कारणम् ।
सम्यक्चायमनुप्रश्नस्त्वयोक्तस्तु युधिष्ठिर ॥ १३.१७९.५ ॥
ज्या भावनेने ते रमतात, त्याचे कारण माझ्याकडून ऐका. हे युधिष्ठिरा, तू हा प्रश्न योग्यरीत्या विचारलास.
13.179.6
अत्र ते वर्तयिष्यामि पुरावृत्तमिदं नृप ।
द्वैपायनस्य संवादं कीटस्य च युधिष्ठिर ॥ १३.१७९.६ ॥
येथे तुला ही प्राचीन कथा सांगतो, हे राजा युधिष्ठिरा: द्वैपायन (व्यास) आणि एका किड्याचा संवाद.
13.179.7
ब्रह्मिभूतश्चरन्विप्रः कृष्णद्वैपायनः पुरा ।
ददर्श कीटं धावन्तं शीघ्रं शकटवर्त्मनि ॥ १३.१७९.७ ॥
ब्रह्मीभूत होऊन संचार करणाऱ्या विप्र कृष्णद्वैपायनाने (व्यासांनी) पूर्वी गाड्यांच्या मार्गावर वेगाने धावणारा एक कीटक पाहिला.
13.179.8
गतिज्ञः सर्वभूतानां रुतज्ञश्च शरीरिणाम् ।
सर्वज्ञस्त्वरितं दृष्ट्वा कीटं वचनमब्रवीत् ॥ १३.१७९.८ ॥
सर्व प्राण्यांची गती आणि देहधारींचे स्वर जाणणारे सर्वज्ञ त्या कीटकाला वेगाने धावताना पाहून हे वचन बोलले.
13.179.9
कीट संत्रस्तरूपोऽसि त्वरितश्चैव लक्ष्यसे ।
क्व च वासस्तदाचक्ष्व कुतस्ते भयमागतम् ॥ १३.१७९.९ ॥
अरे कीटका, तू भयभीत रूपाचा आणि घाईत दिसतोस. तुझे वास्तव्य कुठे आहे ते सांग; तुला भय कुठून आले?
13.179.10
शकटव्रजस्य महतो घोषं श्रुत्वा भयं मम ।
आगतं वै महाबुद्धे स्वन एष हि दारुणः ॥ १३.१७९.१० ॥
हे महाबुद्धे! मोठ्या गाड्यांच्या समूहाचा घोष ऐकून माझ्यात भय निर्माण झाले आहे. हा आवाज खरोखरच भयंकर आहे.
13.179.11
श्रूयते तु स मा हन्यादिति ह्यस्मादपक्रमे ।
श्वसतां च शृणोम्येनं गोवृषाणां प्रतोद्यताम् ॥ १३.१७९.११ ॥
"तो मला मारील" असे ऐकले जाते; म्हणूनच मी यापासून दूर पळत आहे. श्वास घेणाऱ्या बैलांचा आणि अंकुश धरणाऱ्यांचा हा आवाज मी ऐकतो.
13.179.12
वहतां सुमहाभारं सन्निकर्षे स्वनं प्रभो ।
नृणां च संवाहयतां श्रूयन्ते विविधाः स्वनाः ॥ १३.१७९.१२ ॥
हे प्रभो! मोठे ओझे वाहणाऱ्या जनावरांचे आणि त्यांना हाकणाऱ्या माणसांचे विविध आवाज जवळून ऐकू येत आहेत.
13.179.13
वोढुमस्मद्विधेनैव न शक्यः कीटयोनिना ।
तस्मादतिक्रमाम्येष भयादस्मात्सुदारुणात् ॥ १३.१७९.१३ ॥
आमच्यासारख्या कीटयोनीतील प्राण्याला हे ओझे वाहणे शक्य नाही. म्हणून या अत्यंत भयंकर भयातून मी पार होऊन जात आहे.
13.179.14
दुःखं हि मृत्युर्भूतानां जीवितं च सुदुर्लभम् ।
अतो भीतः पलायामि गच्छेयं नापदं यथा ॥ १३.१७९.१४ ॥
प्राण्यांसाठी मृत्यू हे दुःख आहे आणि जीवन अत्यंत दुर्लभ आहे. म्हणून भिऊन मी पळत आहे, आपत्तीत न पडण्यासाठी.
13.179.15
इत्युक्तः स तु सं प्राह कुतः कीट सुखं तव ।
मरणं ते सुखं मन्ये तिर्यग्योनौ हि वर्तसे ॥ १३.१७९.१५ ॥
असे म्हटले गेल्यावर तो उत्तरला: "अरे कीटका, तुला सुख कुठे? तू तिर्यक्-योनीत आहेस, म्हणून मला वाटते मरणच तुझे सुख आहे."
13.179.16
शब्दं स्पर्शं रसं गन्धं भोगांश्चोच्चावचान्बहून् ।
नाभिजानासि कीट त्वं श्रेयो मरणमेव ते ॥ १३.१७९.१६ ॥
अरे कीटका, तू शब्द, स्पर्श, रस, गंध आणि उच्च-नीच अनेक भोग जाणत नाहीस. तुझ्यासाठी मरणच श्रेयस्कर आहे.
13.179.17
सर्वत्र निरतो जीव इहापि च सुखं मम ।
चेतयामि महाप्राज्ञ तस्मादिच्छामि जीवितुम् ॥ १३.१७९.१७ ॥
सर्वत्र रमणारा जीव मी, येथेही मला सुखाची जाणीव होते. हे महाप्राज्ञा, म्हणून मला जगायचे आहे.
13.179.18
इहापि विषयः सर्वो यथादेहं प्रवर्तितः ।
मनुष्यास्तिर्यगाश्चैव पृथग्भोगा विशेषतः ॥ १३.१७९.१८ ॥
येथेही सर्व विषय देहानुसार प्रवृत्त होतात. मनुष्य आणि पशू, वेगवेगळ्या भोगांसह, विशेषतः तसेच.
13.179.19
अहमासं मनुष्यो वै शूद्रो बहुधनः प्रभो ।
अब्रह्मण्यो नृशंसश्च कदर्यो बुद्धिजीवनः ॥ १३.१७९.१९ ॥
मी मनुष्य होतो, शूद्र, हे प्रभो, पुष्कळ धनवान. ब्राह्मणविरोधी, क्रूर, कंजूष, बुद्धीवर जगणारा होतो.
13.179.20
वाक्श्लक्ष्णो ह्यकृतप्रज्ञो द्वेष्टा विश्वस्य कर्मणः ।
मिथोगुप्तनिधिर्नित्यं परस्वहरणे रतः ॥ १३.१७९.२० ॥
गोड बोलणारा होतो, पण खऱ्या प्रज्ञेचा अभाव असलेला, जगाच्या कर्माचा द्वेष करणारा, नेहमी संपत्ती लपवणारा, दुसऱ्याचे धन हरण करण्यात रमणारा होतो.
13.179.21
भृत्यातिथिजनश्चापि गृहेऽपर्यशितो मया ।
मात्सर्यात्स्वादुकामेन नृशंसेन बुभुक्षता ॥ १३.१७९.२१ ॥
घरी सेवक, अतिथी आणि इतरांनाही मी जेवू घातले नाही. मत्सराने, स्वादिष्ट अन्नाच्या इच्छेने, क्रूर होऊन, भुकेलेला राहून.
13.179.22
देवार्थं पितृयज्ञार्थं न च श्राद्धं कृतं मया ।
न दत्तमन्नकामेषु दत्तमन्नं लुनामि च ॥ १३.१७९.२२ ॥
देवतांसाठी आणि पितृयज्ञासाठी मी श्राद्ध केले नाही. अन्नाची इच्छा करणाऱ्यांना अन्न दिले नाही; दिलेले अन्नही मी हिरावून घेत असे.
13.179.23
गुप्तं शरणमाश्रित्य भयेषु शरणागतान् ।
त्यक्त्वाऽकस्मान्निशायां च न दत्तमभयं मया ॥ १३.१७९.२३ ॥
भयात सुरक्षित आश्रय घेऊन शरण आलेल्यांना रात्री अचानक सोडले; मी त्यांना अभय दिले नाही.
13.179.24
धनं धान्यं प्रियान्दारान्यानं वासस्तथाऽद्भुतम् ।
श्रियं दृष्ट्वा मनुष्याणामसूयामि निरर्थकम् ॥ १३.१७९.२४ ॥
धन, धान्य, प्रिय पत्नी, वाहने, वस्त्रे आणि अद्भुत समृद्धी — माणसांची अशी श्री पाहून मी व्यर्थ मत्सर करत असे.
13.179.25
ईर्ष्युः परसुखं दृष्ट्वा अन्यस्य न बुभूषकः ।
त्रिवर्गहन्ता चान्येषामात्मकामानुवर्तकः ॥ १३.१७९.२५ ॥
दुसऱ्याचे सुख पाहून ईर्ष्या करणारा, दुसऱ्यासारखे होण्याची इच्छा न करणारा, त्रिवर्गाचा नाश करणारा आणि इतरांमध्ये केवळ स्वतःच्या कामनेचे अनुसरण करणारा.
13.179.26
नृशंसगुणभूयिष्ठं पुरा कर्म कृतं मया ।
स्मृत्वा तदनुतप्येऽहं हित्वा प्रियमिवात्मजम् ॥ १३.१७९.२६ ॥
पूर्वी माझ्याकडून घडलेले क्रूरतेच्या गुणांनी भरलेले ते कर्म आठवून मी पश्चात्ताप करतो, जणू प्रिय पुत्राला त्यागले आहे.
13.179.27
शुभानां नाभिजानामि कृतानां कर्मणां फलम् ।
माता च पूजिता वृद्धा ब्राह्मणश्चार्चितो मया ॥ १३.१७९.२७ ॥
शुभ कर्मांचे फळ मला कळत नाही; मी वृद्ध मातेचा सन्मान केला आणि ब्राह्मणाची पूजा केली.
13.179.28
सकृज्जातिगुणोपेतः सङ्गत्या गृहमागतः ।
अतिथिः पूजितो ब्रह्मंस्तेन मां नाजहात्स्मृतिः ॥ १३.१७९.२८ ॥
एकदा जन्मगुणांनी युक्त असा एक अतिथी योगायोगाने माझ्या घरी आला; हे ब्राह्मणा, त्याचा सत्कार केल्यामुळे माझी स्मृती मला सोडून गेली नाही.
13.179.29
कर्मणामेव चैवाहं सुखाशामिव लक्षये ।
तच्छ्रोतुमहमिच्छामि त्वत्तः श्रेयस्तपोधन ॥ १३.१७९.२९ ॥
कर्मांमध्येच मला सुखाची आशा दिसते; हे तपोधना, श्रेयस्कर जे आहे ते तुमच्याकडून ऐकण्याची माझी इच्छा आहे.